યથૈતાનિ વિશિષ્ટાનિ સ્વસ્યાં જાત્યાં વૃકોદર
જયારે દરેક જાતમાં આ વસ્તુઓ વિશિષ્ટ છે, હે વૃકોદર—
સોયમિન્દ્રાદનવમો વાસુદેવાચ્ચ ભારત । ઉષિત્વા પઞ્ચ વર્ષાણિ સહસ્રાક્ષસ્ય વેશ્મનિ। બ્રહ્મચારી વ્રતે યુક્તઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ
એ પણ ઇન્દ્ર કે વાસુદેવ કરતાં ઓછો નથી, હે ભારત, તેણે પાંચ વર્ષ સહસ્રાક્ષના ઘરમાં બ્રહ્મચર્ય પાલન કરીને, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો છે.
અવાપ ચાસ્ત્રમસ્ત્રજ્ઞઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વસંમતઃ । ક્ષિપ્રં ચાણુ વિચિત્રં ચ ધ્રુવં ચ વદતાં વરઃ
એ શસ્ત્રવિદ્યા જાણનાર, સર્વજ્ઞ, સૌના માન્ય, ઝડપી, સૂક્ષ્મ, અદ્ભુત, દૃઢ અને બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ છે.
અનુજ્ઞાતઃ સુરેન્દ્રેણ પુનઃ પ્રત્યાગતો મહીમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રવિનાશાય પાણ્ડવાનાં જયાય ચ
દેવરાજની આજ્ઞાથી ફરી પૃથ્વી પર આવ્યો, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોના વિનાશ અને પાંડવોની વિજય માટે.
યં મન્યે દ્વાદશં રુદ્રમાદિત્યાનાં ત્રયોદશમ્ । વસૂનાં નવમં મન્યે ગિરીણામષ્ટમઃ સ્મૃતઃ
મારે એને બારમો રુદ્ર, આદિત્યોમાં તેરમો, વસુઓમાં નવમો અને પર્વતોમાં આઠમો માનું છું.
યસ્ય દીર્ઘૌ સમૌ બાહૂ જ્યાઘાતેન કિણીકૃતૌ । દક્ષિણશ્ચૈવ સવ્યશ્ચ બાહૂ અનડુહો યથા
જેના લાંબા અને સમાન બન્ને હાથ ધનુષ્યની ડોરીથી ચિહ્નિત છે, જમણો અને ડાબો હાથ, બળદ જેવા.
તલાઙ્ગુલિત્રાભ્યુચિતૌ નાગરાજકરોપમૌ । પીનૌ પરિઘસઙ્કાશૌ મૃદુતામ્રતલૌ શુભૌ
હથેળી અને આંગળીઓ માટે યોગ્ય, સાપોના રાજા જેવી હાથ, ગાઢ અને લોખંડના ગજાની જેમ, નરમ અને તાંબાના રંગની હથેળી, સુંદર.
શ્યામો યુવા ગુડાકેશો દર્શનીયશ્ચ પાણ્ડવઃ । ગાણ્ડીવધન્વા શ્વેતાશ્વઃ કિરીટી વાનરધ્વજઃ
શ્યામ, યુવાન, ઘુંઘરાળા વાળવાળો, દેખાવમાં મનોહર પાંડવ, ગાંડીવધારી, સફેદ ઘોડાવાળો, મુકુટધારી અને વાનરધ્વજવાળો.
કિંરૂપધારી કિંકર્મા કિંચેષ્ટઃ કિંપરાયણઃ। બીભત્સુર્ભીમધન્વા ચ કિં કરિષ્યતિ ચાર્જુનઃ । કુન્તીપુત્રો વિરાટસ્ય રમતે કેન કર્મણા
એ કયું રૂપ ધારણ કરે છે, કયા કામ કરે છે, કઈ રીતે વર્તે છે, તેનો ઉદ્દેશ શું છે? ભયાનક ધનુર્ધર અર્જુન શું કરશે? કુંતીપુત્ર કયા કાર્યથી વિરાટને પ્રસન્ન કરે છે?
ઇમૌ કિણીકૃતૌ બાહૂ જ્યાઘાતતલપીડનાત્। નિત્યં કઞ્ચુકસંછન્નૌ નાન્યથા ગોપ્તુમુત્સહે
આ બન્ને હાથ ધનુષ્યની ડોરીથી ચિહ્નિત છે, હંમેશા કવચથી ઢંકાયેલા છે, હું બીજા કોઈ રીતે તેમને છુપાવી શકતો નથી.
કિં તુ કાર્યવશાદેતદાચરિષ્યામિ કુત્સિતમ્
છતાં, ફરજની વશતા આ નિંદનીય કામ કરવું પડશે.
બાહૂ મે ભરતશ્રેષ્ઠ મહાલાઞ્છનલક્ષિતૌ । જ્યાઘાતેન મહાન્તૌ મે ગૂહિતું નાન્યથોત્સહે
મારા હાથ, હે ભારતોમાં શ્રેષ્ઠ, મોટા ચિહ્નોથી યુક્ત અને ધનુષ્યની ડોરીથી મજબૂત, હું બીજા કોઈ રીતે છુપાવી શકતો નથી.
ઉભૌ કમ્બૂ પ્રતીમુચ્ય કુણ્ડલે પરિપાતુકે । વેણીકૃતશિરા ભૂત્વા ભવિષ્યામિ બૃહન્નલા
બન્ને હાથમાં કંગણ પહેરી, કાનમાં કુંડળ ધારણ કરી, વાળ વેણી કરીને હું બ્રિહન્નલા બનીશ.
પઠન્નાખ્યાયિકાં નામ સ્ત્રીભાવેન પુનઃ પુનઃ । પ્રજાનાં સમુદાચારં બહુનર્મકૃતં વદન્ । રમયિષ્યામિ રાજાનમન્યં ચાન્તઃપુરે જનમ્
સ્ત્રીભાવથી વારંવાર વાર્તાઓ બોલી, મજાક અને લોકચલણથી, હું રાજા અને આંતઃપુરના અન્ય લોકોનું મન રમીશ.
નૃત્તં ગીતં ચ વાદિત્રં દિવ્યં ચ વિવિધં તથા । શિક્ષયિષ્યામ્યહં રાજન્વિરાટનગરે સ્ત્રિયઃ
હે રાજા, હું વિરાટનગરની સ્ત્રીઓને નૃત્ય, ગીત અને વિવિધ પ્રકારના દૈવી વાદ્ય શીખવીશ.
સ્ત્રીભાવસમુદાચારાન્નૃત્તગીતકથાશ્રયૈઃ। છાદયિષ્યામિ રાજેન્દ્ર માયયાઽઽત્માનમાત્મના
હે રાજાધિરાજ, સ્ત્રીની જેમ વર્તન કરીને અને નૃત્ય, ગીત તથા વાર્તાઓ દ્વારા હું મારી જાતને મારી માયાથી છુપાવીશ.
યુધિષ્ઠિરસ્ય ગેહેઽસ્મિન્દ્રૌપદ્યાઃ પરિચારિકા। ઉષિતાઽસ્મીતિ વક્ષ્યામિ ધર્મરાજસ્ય સંમતા
હું કહીશ કે હું ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના ઘરમાં દ્રૌપદીની દાસી તરીકે રહી હતી અને ધર્મરાજે મને માન્યતા આપી હતી.
ઉર્વશ્યાશ્ચાપિ શાપેન પ્રાપ્તોસ્મિ નૃપ ષણ્ડતામ્। શક્રપ્રસાદાન્મુક્તોઽહં વર્ષાદૂર્ધ્વં ત્રયોદશાત્। ઇત્યેતન્મે પ્રતિજ્ઞાતં વિચરિષ્યામ્યહં યથા
હે રાજા, ઉર્વશીના શ્રાપથી હું શંડ બની ગયો છું, પણ ઇન્દ્રની કૃપાથી તેર વર્ષ પછી મુક્ત થઈ જઈશ; આ મારી પ્રતિજ્ઞા છે અને એ પ્રમાણે જ હું વર્તીશ.
એતેન વિધિના છન્નઃ કૃતકેન યથા નલઃ। વિહરિષ્યામિ રાજેન્દ્ર વિરાટસ્ય પુરે સુખમ્
હે રાજાધિરાજ, નલ રાજાએ જેમ ભેસ બદલીને રહેવુ હતું તેમ, હું પણ આ રીતે છુપાઈને વિરાટના શહેરમાં આનંદથી રહીશ.
વાસુદેવસમો લોકે યશસા વિક્રમેણ ચ। સોયં રાજ્યે વિરાટસ્ય ભવને ભરતર્ષભઃ
જે પ્રસિદ્ધિ અને પરાક્રમમાં વાસુદેવ સમાન છે, તે ભરતવંશી હવે વિરાટના રાજમહેલમાં નિવાસ કરશે.
મેરુઃ પ્રચ્છાદિત ઇવ વસન્વજ્રોણ મુષ્ટિના। આખ્યાતા ષણ્ડકોસ્મીતિ પ્રતિજ્ઞાતં હિ પાતકં
મેરુ પર્વત જેમ ઘેરા વાદળોથી ઢંકાય છે તેમ, હું પણ શંડ તરીકે ઓળખાઈશ; આ મારી પ્રતિજ્ઞા છે, ભલે એ દુર્ભાગ્ય હોય.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પુરુષપ્રવીરસ્તથાર્જુનો ધર્મામૃતાં વરિષ્ઠઃ। વાક્યં તથાસૌ .... ભૂયો નૃપોઽપરં ભ્રાતર...બભાષે
આ રીતે વાત કરી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મરૂપ અમૃતમાં ઉત્તમ અર્જુને ફરી રાજાને સંબોધન કર્યું અને પછી બીજાં ભાઈએ પણ વાત કરી.
કિંકર્મા કિંસમાચારો નકુલોયં ભવિષ્યતિ। સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ દર્શનીયઃ સુખોચિતઃ
આ નકુલ કયું કામ અને કયું વર્તન અપનાવશે? એ કોમળ, શૂરવીર, સુંદર અને સુખમાં રહેવાને આદતવાળો છે.
અદુઃખાર્હશ્ચ બાલશ્ચ લાલિતશ્ચાપિ નિત્યશઃ । સોયમાર્તશ્ચ શાન્તશ્ચ કિં નુ રોચયતાત્ત્વિહ
એ દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી, યુવાન છે અને હંમેશા લાડમાં રહ્યો છે; છતાં હવે દુઃખી અને શાંત છે—તો એ અહીં શું કરવા માંગે છે?
કિં ત્વં નકુલ કુર્વાણસ્તસ્ય તાત ચરિષ્યસિ। કર્મ તત્ત્વં સમાચક્ષ્વ રાજ્યે તસ્ય મહીપતેઃ
નકુલ, તું અહીં કયું કામ કરશે અને કઈ ફરજ નિભાવશે? હે પ્રિય, રાજાની સેવા માટે તું કયું કાર્ય પસંદ કરશો તે કહો.
અશ્વાધ્યક્ષો ભવિષ્યામિ વિરાટસ્યેતિ મે મતિઃ। દામગ્રન્થીતિ નામ્નાઽહં કર્મૈતત્સુપ્રિયં મમ
મારી ઈચ્છા છે કે હું વિરાટના ઘોડાઓનો અધિકારી બનીશ; મને દામગ્રંથિ નામથી ઓળખાશે અને આ કામ મને ખૂબ જ પ્રિય છે.
દામગ્નન્થી પરિજ્ઞાતઃ કુશલો દામકર્મણિ । ન માં પરિભવિષ્યન્તિ જના જાત્વિહ કર્હિચિત્
દામગ્રંથિ તરીકે ઓળખાતો અને ઘોડા સંભાળવામાં કુશળ હોવાથી, અહીં કોઈ પણ કદી મને અવગણશે નહીં.
કુશલોત્સ્મ્યશ્વશિક્ષાયાં તથૈવાશ્વચિકિત્સને। પ્રિયાશ્ચ સતતં મેઽશ્વાઃ કુરુરાજા યથા તવ
હું ઘોડા શીખવાડવામાં અને તેમનાં ઉપચારમાં નિપુણ છું; હે કુરુરાજ, ઘોડાઓ મને હંમેશા પ્રિય છે, જેમ તને છે.
ન માં પરિભવિષ્યન્તિ કિશોરા વડવાસ્તથા । ન દુષ્ટાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ પૃષ્ઠે ધુરિ ચ મદ્ગતાઃ
ન તો કિશોર ઘોડા કે માદીઓ મને અવગણશે, ન તો મારા સંભાળમાં રહેલા દુષ્ટ ઘોડા કદી ઉગ્ર બનશે.
દ્રક્ષ્યન્તિ યે ચ માં કેચિદ્વિરાટનગરે જનાઃ । તેભ્ય એવં પ્રવક્ષ્યામિ વિહરિષ્યામ્યહં યથા
વિરાટનગરમાં જો કોઈ મને ઓળખશે, તો હું એમને યોગ્ય રીતે કહીશ અને મારી પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે રહીશ.