પ્રજાપતિપતિર્દેવઃ સુરનાથો મહાબલઃ। શ્રીવત્સાઙ્કો હૃષીકેશઃ સર્વદૈવતપૂજિતઃ
જે પ્રજાપતિ, દેવતાઓના સ્વામી, મહાબળવાન, શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવનારા, હૃષીકેશ અને સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે.
તં ભુવઃ શોધનાયેન્દ્ર ઉવાચ પુરુષોત્તમમ્। અંશેનાવતરેત્યેવં તથેત્યાહ ચ તં હરિઃ
પૃથ્વીનું શુદ્ધિકરણ થાય એ માટે ઇન્દ્રે પુરુષોત્તમને કહ્યું: 'અંશરૂપે અવતારો.' ત્યારે હરિએ 'તેમ જ થશે' એમ જવાબ આપ્યો.
ત્વત્તઃ શ્રુતમિદં બ્રહ્મન્દેવદાનવરક્ષસામ્। અંશાવતરણં સમ્યગ્ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા
હે બ્રાહ્મણ, તારી પાસેથી મેં દેવ, દાનવ, રાક્ષસો અને એ જ રીતે ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓના અંશાવતાર વિશે સાંભળ્યું છે.
ઇમં તુ ભૂય ઇચ્છામિ કુરૂણાં વંશમાદિતઃ। કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર વિપ્રર્ષિગણસન્નિધૌ
હવે હું ઇચ્છું છું કે, હે વિદ્વાન, તું મહર્ષિગણની હાજરીમાં કુરુઓના વંશની શરૂઆતથી વાત કરે, એ હું સાંભળવા માંગું છું.
ધર્માર્થકામસહિતં રાજર્ષીણાં પ્રકીર્તિતમ્। પવિત્રં કીર્ત્યમાનં મે નિબોધેદં મનીષિણામ્
ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત, રાજર્ષિઓમાં પ્રસિદ્ધ, પવિત્ર અને વિદ્વાનોમાં ગૌરવપૂર્ણ એવા આ વંશને હવે તું મારી પાસે વર્ણન કર.
પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ। ભરતસ્ય કુરોઃ પૂરોરાજમીઢસ્ય ચાનઘ
પ્રજાપતિ દક્ષ, મનુ વૈવસ્વત, ભરત, કુરુ, પુરુ અને રાજમીઢ—હે નિર્દોષ, એ બધાના વંશ વિશે કહો.
યાદવાનામિમં વંશં કૌરવાણાં ચ સર્વશઃ। તથૈવ ભરતાનાં ચ પુણ્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્
યાદવોનો આ વંશ, કૌરવોનો પણ સમગ્ર વંશ અને એ જ રીતે ભરતોનો પવિત્ર અને શુભકામના આપતો મહાન વંશ.
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં કીર્તયિષ્યામિ તેઽનઘ। તેજોભિરુદિતાઃ સર્વે મહર્ષિસમતેજસઃ
આ વંશ ધન્ય, યશસ્વી અને આયુષ્યદાયક છે, હે નિર્દોષ, હું તને એ વર્ણન કરીશ; એ બધા મહર્ષિઓ જેટલા તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હતા.
દશ પ્રાચેતસઃ પુત્રાઃ સન્તઃ પુણ્યજનાઃ સ્મૃતાઃ। મુખજેનાગ્નિના યૈસ્તે પૂર્વં દગ્ધા મહૌજસઃ
પ્રચેતસના દસ પુત્રો, જે પવિત્ર અને સારા માનવામાં આવે છે, તેઓ પહેલાં પોતાના મોઢામાંથી નીકળેલા પ્રચંડ અગ્નિથી ભસ્મ થઈ ગયા હતા.
તેભ્યઃ પ્રાચેતસો જજ્ઞે દક્ષો દક્ષાદિમાઃ પ્રજાઃ। સંભૂતાઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ હિ લોકપિતામહઃ
એમના પાસેથી પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ જન્મ્યો અને દક્ષમાંથી અનેક જીવજાતિઓની ઉત્પત્તિ થઈ; કારણ કે દક્ષ એ સમગ્ર જગતના પિતામહ ગણાય છે, હે જનમેજય.
વીરિણ્યા સહ સઙ્ગમ્ય દક્ષઃ પ્રાચેતસો મુનિઃ। આત્મતુલ્યાનજનયત્સહસ્રં સંશિતવ્રતાન્
પ્રચેતસપુત્ર દક્ષે વિરિણી સાથે સંયોગ કરીને પોતાના જેવા સંકલ્પશીલ અને પ્રતિજ્ઞાપાલક હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
સહસ્રસઙ્ખ્યાનસંભૂતાન્દક્ષપુત્રાંશ્ચ નારદઃ। મોક્ષમધ્યાપયામાસ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનમનુત્તમમ્
દક્ષના એ હજારો પુત્રોને નારદે શ્રેષ્ઠ સંખ્યજ્ઞાન અને મોક્ષમાર્ગનો ઉપદેશ આપ્યો.
નાશાર્થં યોજયામાસ દિગન્તજ્ઞાનકર્મસુ'। તતઃ પઞ્ચાશતં કન્યા પુત્રિકા અભિસન્દધે। પ્રજાપતિઃ પ્રજા દક્ષઃ સિસૃક્ષુર્જનમેજય
તેમને વિભિન્ન દિશાઓના જ્ઞાન અને કર્મોમાં લગાડીને, અંતે દક્ષે સૃષ્ટિ રચવાની ઇચ્છાથી પચાસ પુત્રીઓને પોતાની પુત્રિકા તરીકે નક્કી કરી, હે જનમેજય.
દદૌ દશ સ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ। કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે
દક્ષે દસ પુત્રીઓને ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ, જે સમયની ગણતરીમાં નિપુણ હતી, તેમને સોમને આપી.
ત્રયોદશાનાં પત્નીનાં યા તુ દાક્ષાયણી વરા। મારીચઃ કશ્યપસ્ત્વસ્યામાદિત્યાન્સમજીજનત્
તે તેર પત્નીઓમાં શ્રેષ્ઠ દક્ષકન્યા, જેમાંથી મરીચિ અને કશ્યપે આદિત્યોને જન્મ આપ્યો.
ઇન્દ્રાદીન્વીર્યસંપન્નાન્વિવસ્વન્તમથાપિ ચ। વિવસ્વતઃ સુતો જજ્ઞે યમો વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ
આમાં ઇન્દ્ર અને અન્ય પરાક્રમી દેવતાઓ તથા વિવસ્વાન જન્મ્યા; વિવસ્વાનથી વિવસ્વાનપુત્ર યમનો જન્મ થયો.
માર્તાણ્ડસ્ય યમી ચાપિ સુતા રાજન્નજાયત'। માર્તણ્ડસ્ય મનુર્ધીમાનજાયત સુતઃ પ્રભુઃ
માર્તંડની પુત્રી યમી પણ જન્મી, હે રાજા; અને માર્તંડમાંથી જ બુદ્ધિશાળી અને પરાક્રમી મનુનો જન્મ થયો.
ધર્માત્મા સ મનુર્ધીમાન્યત્ર વંશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। મનોર્વંશો માનવાનાં તતોઽયં પ્રથિતોઽભવત્
એ ધર્મનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી મનુમાંથી જ વંશની સ્થાપના થઈ; મનુના વંશમાંથી માનવોનો વંશ પ્રસિદ્ધ થયો.
બ્રહ્મક્ષત્રાદયસ્તસ્માન્મનોર્જાતાસ્તુ માનવાઃ। તતોઽભવન્મહારાજ બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સઙ્ગતમ્
મનુમાંથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને બીજા વર્ગો જન્મ્યા; તેથી, હે મહારાજા, બ્રહ્મ અને ક્ષત્રિય એક સાથે થયા.
બ્રાહ્મણા માનવાસ્તેષાં સાઙ્ગં વેદમદારયન્। વેનં ધૃષ્ણું નરિષ્યન્તં નાભાગેક્ષ્વાકુમેવ ચ
એ માનવ બ્રાહ્મણોએ વેદ અને તેના અંગોનું રક્ષણ કર્યું; વેન, ધૃષ્ણુ, નરિષ્યંત, નાભાગ અને ઇક્ષ્વાકુ પણ એમા હતા.
કારૂષમથ શર્યાતિં તથા ચૈવાષ્ટમીમિલામ્। પૃષ્ટધ્રં નવમં પ્રાહુઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણમ્
પછી કારુષ, શર્યાતિ અને આઠમો ઇલિલ પણ થયો; નવમો પૃષધ્ર કહેવાય છે, જે ક્ષત્રિય ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતો.
નાભાગારિષ્ટદશમાન્મનોઃ પુત્રાન્પ્રચક્ષતે। પઞ્ચાશત્તુ મનોઃ પુત્રાસ્તથૈવાન્યેઽભવન્ક્ષિતૌ
નાભાગ અને અરીષ્ટને મનુના દસમા પુત્ર કહેવાય છે; આમ, મનુના પચાસ પુત્રો અને અન્ય પણ પૃથ્વી પર થયા.
અન્યોન્યભેદાત્તે સર્વે વિનેશુરિતિ નઃ શ્રુતમ્। પુરૂરવાસ્તતો વિદ્વાનિલાયાં સમપદ્યત
પરસ્પર કલહથી તેઓ બધા નષ્ટ થઈ ગયા, એમ અમે સાંભળ્યું છે; પછી ઇલામાંથી વિદ્વાન પુરુરવા જન્મ્યા.
સા વૈ તસ્યાભવન્માતા પિતા ચૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્। ત્રયોદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્પુરૂરવાઃ
એ ઇલા જ તેની માતા અને પિતા બંને હતી, એમ અમે સાંભળ્યું છે; પુરુરવાએ સમુદ્રના તેર દ્વીપો જીત્યા.
અમાનુષૈર્વૃતઃ સત્વૈર્માનુષઃ સન્મહાયશાઃ। વિપ્રૈઃ સ વિગ્રહં ચક્રે વીર્યોન્મત્તઃ પુરૂરવાઃ
મહાન યશસ્વી પુરુરવા માનવ હોવા છતાં, અમાનુષો સાથે ઘેરાયેલો હતો અને પોતાની શક્તિથી ઘમંડિત થઈ બ્રાહ્મણો સાથે વિવાદમાં પડ્યો.
જહાર ચ સ વિપ્રાણાં રત્નાન્યુત્ક્રોશતામપિ। સનત્કુમારસ્તં રાજન્બ્રહ્મલોકાદુપેત્ય હ
એમણે બ્રાહ્મણોના રત્નો છીનવી લીધાં, ભલે બ્રાહ્મણો બૂમો પાડતા હતા; ત્યારે, હે રાજા, સનત્કુમારે બ્રહ્મલોકમાંથી આવીને તેને સંમુખ થયો.
અનુદર્શં તતશ્ચક્રે પ્રત્યગૃહ્ણાન્ન ચાપ્યસૌ। તતો મહર્ષિભિઃ ક્રુદ્ધૈઃ સદ્યઃ શપ્તો વ્યનશ્યત
પછી તેણે અનુદર્શન વિધિ કર્યો, પણ તે સ્વીકાર્યો નહીં; તેથી મહાન ઋષિઓ ગુસ્સે થઈને તરત જ તેને શાપ આપ્યો અને તે અદૃશ્ય થઈ ગયો.
લોભાન્વિતો બલમદાન્નષ્ટસંજ્ઞો નરાધિપઃ। સ હિ ગન્ધર્વલોકસ્થાનુર્વશ્યા સહિતો વિરાટ્
લોભ અને સત્તાના ઘમંડથી રાજા પોતાનું ભાન ગુમાવી બેઠો; વિરાટ અને ઉર્વશી બંને ગંધર્વલોકમાં રહી ગયા.
આનિનાય ક્રિયાર્થેઽગ્નીન્યથાવદ્વિહિતાંસ્ત્રિધા। ષટ્ સુતા જજ્ઞિરે ચૈલાદાયુર્ધીમાનમાવસુઃ
પછી તેણે વિધિ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના અગ્નિ લાવ્યા; ચૈલાથી આયુ, ધીમાન, અમાવસુ એમ છ પુત્રો જન્મ્યા.
દૃઢાયુશ્ચ વનાયુશ્ચ શતાયુશ્ચોર્વશીસુતાઃ। નહુષં વૃદ્ધશર્માણં રજિં ગયમનેનસમ્
ઉર્વશીના દૃઢાયુ, વનાયુ અને શતાયુ નામના પુત્રો પણ થયા; અને નહુષ, વૃદ્ધશર્મા, રજી, ગય અને અનેનસ પણ હતા.