કિંસ્વિદ્વનમિદં દગ્ધં કિંખિદ્દૃષ્ટો મૃતો ભવેત્। પ્રહરન્તો મહાભૂતં શપ્તાસ્તેનાથ તેઽપતન્
'શું થયું? શું આ જંગલ સળી ગયું છે? કે કશું જોયું અને મરી ગયા? કે કોઈ મહાશક્તિશાળી પ્રાણી પર હુમલો કર્યો અને શાપ લાગતાં પડી ગયા?'
ન પશ્યન્ત્યથવા વીરાઃ પાનીયં યત્રતે ગતાઃ। અન્વિચ્છદ્ભિર્વને તોયં કાલોઽયમતિપાતિતઃ
કે કદાચ, હે વીર, જ્યાં પાણી લેવા ગયા ત્યાં તેમને પાણી દેખાયું નહીં; જંગલમાં પાણી શોધતા શોધતા ઘણો સમય વીતી ગયો છે.
કિંનુ તત્કારણં યેન નાયાન્તિ પુરુષર્ષભાઃ। ગચ્છામ્યેષાં પદં દ્રષ્ટુમિતિ કૃત્વા યુધિષ્ઠિરઃ
આ શ્રેષ્ઠ પુરુષો પાછા કેમ આવતાં નથી તેનું કારણ શું છે? એવું વિચારીને, 'હું જઈને એમનો માર્ગ જોઈ આવું,' એમ યુધિષ્ઠિરે નક્કી કર્યું.
સમુત્થાય મહાબુદ્ધિર્દહ્યમાનેન ચેતસા। વ્યપેતજનનિર્ઘોષં પ્રવિવેશ મહાવનમ્
મહાન બુદ્ધિશાળી યુધિષ્ઠિર ઉઠી ઊભા થયા, મનમાં ભારે ચિંતા હતી. હવે માનવ અવાજથી ખાલી થયેલ તે વિશાળ જંગલમાં તેઓ પ્રવેશ્યા.
રુરુભિશ્ચ વરાહૈશ્ચ પક્ષિભિશ્ચ નિષેવિતમ્। નીલભાસ્વરવર્ણૈશ્ચ પાદપૈરુશોભિતમ્
તે જંગલમાં હરણ, જંગલી શૂકર અને અનેક પક્ષીઓ રહેતા હતા, અને તે નીલા અને સુવર્ણ રંગના તેજસ્વી વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતું.
ભ્રમરૈરુપગીતં ચ પક્ષિભિશ્ સમન્તતઃ। `મૃદુશાડ્વલસંકીર્ણભૂમિભાગં મનોહરમ્
ચારે બાજુ મધમાખીઓના ગુંજન અને પક્ષીઓના કલરવથી જંગલ ગૂંજી રહ્યું હતું. જમીન પર નરમ લીલાં ઘાસથી ઢંકાયેલો મનોહર પ્રદેશ હતો.
સ ગચ્છન્કાનને તસ્મિન્હેમજાલપરિષ્કૃતમ્। દદર્શ તત્સરઃ શ્રીમાન્વિશ્વકર્મકૃતં યથા
તે જંગલમાં યાત્રા કરતા, સોનાની જાળીઓથી શોભાયમાન એવા સ્થળે, યુધિષ્ઠિરે એક અદ્ભુત સરોવર જોયું, જે જાણે વિશ્વકર્માએ સ્વયં બનાવ્યું હોય.
ઉપેતં નલિનીજાલૈઃ સિન્ધુવારૈઃ સચેતસૈઃ। કેતકૈઃ કરવીરૈશ્ચ પિપ્પલૈશ્ચૈવ સંવૃતમ્
તે સરોવર કમળના જૂથો, ફૂલેલા સિંધુવાર, કેતકી અને કરવીરનાં ઝાડ અને પિપળના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું હતું.
તતો ધર્મસુતઃ શ્રીમાન્ભ્રાતૃદર્શનલાલસઃ'। શ્રમાર્તસ્તદુપાગમ્ય સરો દૃષ્ટ્વાઽથ વિસ્મિતઃ
પછી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, ભાઈઓને જોવા માટે આતુર અને થાકેલા, તે સરોવર પાસે પહોંચ્યા અને તેનું સૌંદર્ય જોઈ આશ્ચર્યચકિત થયા.
તતસ્તે યક્ષવચનાદુદતિષ્ઠન્ત પાણ્ડવઃ। ક્ષુત્પિપાસે ચ સર્વેષાં ક્ષણેન વ્યપગચ્છતામ્
પછી યક્ષના આદેશથી પાંડવો ઊભા થયા અને એક પળમાં બધાની ભૂખ અને તરસ દૂર થઈ ગઈ.
સરસ્યેકેન પાદેન તિષ્ઠન્તમપરાજિતમ્। પૃચ્છામિ કો ભવાન્દેવો ન મે યક્ષો મતો ભવાન્
સરોવર વચ્ચે એક પગ પર ઊભેલા અજેય પુરુષને જોઈને, હું પૂછું છું—'હું તમને યક્ષ માનતો નથી, આપ કોણ દેવ છો?'
બસૂનાં વા ભવાનેકો રુદ્રાણામથવા ભવાન્। અથવા મરુતાં શ્રેષ્ઠો વજ્રી વા ત્રિદશેશ્વરઃ
'શું તમે વસુઓમાંથી એક છો? કે રુદ્રો પૈકી કોઈ છો? કે પછી મરુતોમાં શ્રેષ્ઠ, કે વજ્રધારી દેવતાઓના સ્વામી છો?'
મમ હિ ભ્રાતર ઇમે સહસ્રશતયોધિનઃ। તં યોધં ન પ્રપશ્યામિ યેન સર્વે નિપાતિતાઃ
'મારા ભાઈઓ અહીં હજારો સાથે યુદ્ધ કરી શકે એવા પરાક્રમી છે, છતાં એ બધાને હરાવનાર યોદ્ધા અહીં ક્યાંય દેખાતો નથી.'
સુખં પ્રતિ પ્રબુદ્દાનામિન્દ્રિયાણ્યુપલક્ષયે। સ ભવાન્સુહૃદોસ્માકમથવા નઃ પિતા ભવાન્
'હું જોઈ રહ્યો છું કે જેઓ જાગી ગયા છે, તેમના ઇન્દ્રિયો શાંત છે; કદાચ આપ અમારા મિત્ર છો, અથવા આપ અમારા પિતા છો.'
અહંતે જનકસ્તાત ધર્મો મૃદુપરાક્રમ। ત્વાં રદિદૃક્ષુરનુપ્રાપ્તો વિદ્ધિ માં ભરતર્ષભ
'હું તારો પિતા ધર્મ છું, કોમળ પરાક્રમી પુત્ર. તને જોવા માટે અહીં આવ્યો છું; હે ભરતવંશી, મને ઓળખ.'
યશઃ સત્યંદમઃ શૌચમાર્જવં હ્રીરચાપલમ્। દાનં તપો બ્રહ્મચર્યમિત્યેતાસ્તનવો મમ
'યશ, સત્ય, ઇન્દ્રિય સંયમ, પવિત્રતા, સીધાસરળતા, લાજ, અચંચળતા, દાન, તપ અને બ્રહ્મચર્ય—આ બધું મારું સ્વરૂપ છે.'
અહિંસા સમતા શાન્તિસ્તપઃ શૌચમમત્સરઃ। દ્વારાણ્યેતાનિ મે વિદ્ધિ પ્રિયો હ્યસિ સુતો મમ
'અહિંસા, સમતા, શાંતિ, તપ, પવિત્રતા અને ઈર્ષ્યા ન હોવી—આ બધું મારા દ્વાર છે. તું મને અતિ પ્રિય છે, પુત્ર.'
દિષ્ટ્યા પઞ્ચસુ રક્તોસિ દિષ્ટ્યા તે ષટ્રપદી જિતા। દ્વે પૂર્વે મધ્યમે દ્વે ચ દ્વે શાન્તે સાંપરાયિકે ।। $
'શુભ છે કે તું પાંચ પર વિજય મેળવ્યો છે, અને છ પગલાંઓને પણ જીત્યા છે. બે પૂર્વે, બે મધ્યમાં અને બે શાંતિ અને અંતિમ અવસ્થામાં છે.'
ધ્રમોઽહમિતિ ભદ્રં તે જિજ્ઞાસુસ્ત્વામિહાગતઃ। આનૃશંસ્યેન તુષ્ટોસ્મિ વરં દાસ્યામિ તેઽનઘ
'હું ધર્મ છું; તને શુભકામનાઓ. તને પરખવા માટે અહીં આવ્યો હતો. તારી દયાળુતાથી હું પ્રસન્ન છું, તને એક વર આપું છું, હે નિર્દોષ.'
વરં વૃણીષ્વ રાજેન્દ્રદાતા હ્યસ્મિ તવાનઘ। યે હિ મે પુરુષા ભક્તા ન તેષામસ્તિ દુર્ગતિઃ
'હે રાજન, તું વર માંગ; હું તારો કલ્યાણકર્તા છું, હે નિર્દોષ. જે લોકો મને ભજવે છે, તેમને ક્યારેય દુર્દશા થતી નથી.'
અરણી તુ હૃતાયસ્ય મૃગેણ વદતાંવર। તસ્યાગ્નયો ન લુપ્યેરન્પ્રથમોઽસ્તુ વરો મમ
હે વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, જે બ્રાહ્મણનું સામાન હરણએ લઈ ગયેલું છે, તેની અગ્નિ કદી ન બુઝાય—મારો પહેલો વર તો એ જ હોય.
આરણેયમિદં તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય હૃતં મયા। મૃગવેષેણ કૌન્તેય જિજ્ઞાલાર્થં તવાનઘ
હે કુંતીપુત્ર, નિર્દોષ, એ બ્રાહ્મણનું આ અગ્નિમંથનનું લાકડું મેં જ, હરણનું રૂપ ધારણ કરીને, તારી પ્રતિજ્ઞાની કસોટી લેવા માટે લઈ ગયેલું.
દદાનીત્યેવ ભગવાનુત્તરં પ્રત્યપદ્યત। અન્યં વરય ભદ્રં તે વરં ત્વમમરોપમ
ભગવાને તરત જ કહ્યું, 'હું એ વર આપું છું. હવે બીજો વર માંગ, હે અમર સમાન, તને શુભતા મળે.'
વર્ષાણિ દ્વાદશારણ્યે ત્રયોદશમુપસ્થિતમ્। તત્રનો નાભિજાનીયુર્વસતો મનુજાઃ ક્વચિત્
અમે બાર વર્ષ જંગલમાં રહ્યા અને હવે તેરમું વર્ષ આવ્યું છે—આ વર્ષે ક્યાંય કોઈ માણસ અમને ઓળખી ન શકે, એવું થાય.
દદાનીત્યેવ ભગવાનુત્તરં પ્રત્યપદ્યત। ભૂયશ્ચાશ્વાસયામાસ કૌન્તેયં સત્યવિક્રમમ્
ભગવાને તરત જ કહ્યું, 'હું એ વર આપું છું,' અને પછી ફરીથી સત્ય અને શૂરવીર કુંતીપુત્રને આશ્વાસન આપ્યું.
યદ્યપિ સ્વેન રૂપેણ ચરિષ્યથ મહીમિમામ્। ન વો વિજ્ઞાસ્યતે કશ્ચિત્રિષુ લોકેષુ ભારત
હે ભારત, જો તમે તમારી જ સ્વરૂપે પણ ધરતી પર ફરશો, તો પણ ત્રણેય લોકમાં કોઈ તમને ઓળખી શકશે નહીં.
વર્ષંત્રયોદશમિદં મત્પ્રસાદાત્કુરૂદ્વહાઃ। વિરાટનગરે ગૂઢા અવિજ્ઞાતાશ્ચરિષ્યથ
હે કુરુમાં શ્રેષ્ઠ, મારી કૃપાથી, આ તેરમું વર્ષ તમે વિરાટનગરમાં છુપાઈને, અજાણ્યા રહીને વિતાવી શકશો.
યદ્વઃ સંકલ્પિતં રૂપં મનસા યસ્ યાદૃશમ્। તાદૃશં તાદૃશં સર્વે છન્દતો ધારયિષ્યથ
તમે દરેકે મનમાં જેવું રૂપ ઇચ્છો, એ જ રૂપ તમે સૌ ઇચ્છા પ્રમાણે ધારણ કરી શકશો.
અરણીસહિતં ભાણ્ડં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છત। જિજ્ઞાસાર્થં મયા હ્યેતદાહૃતંમૃગરૂપિણા
અગ્નિમંથનનું લાકડું અને વાસણ એ બ્રાહ્મણને પાછું આપો; હું જ હરણનું રૂપ લઈને, તમારી કસોટી માટે એ લઈ આવ્યો હતો.
પ્રવૃણીષ્વાપરં સૌમ્ય વરમિષ્ટં દદાનિ તે। ન તૃપ્યામિ નરશ્રેષ્ઠ પ્રયચ્છન્વૈ વરાંસ્તથા
હે સૌમ્ય, બીજો ઇચ્છિત વર માગ; હું તને એ પણ આપીશ. હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, વર આપતાં મને હજી સંતોષ થયો નથી.