વસુવર્મધરં દૃષ્ટ્વા તં બાલં હેમકુણ્ડલમ્। નામાસ્ય વસુષેણેતિ તતશ્ચક્રુર્દ્વિજાતયઃ
સોનાના કુંડળ અને વજ્રકવચ પહેરેલા એ બાળકને જોઈને, બ્રાહ્મણોએ તેનું નામ 'વસુશેણ' રાખ્યું.
એવં સ સૂતપુત્રત્વં જગામામિતવિક્રમઃ। વસુષેણ ઇતિખ્યાતો વૃષ ઇત્યેવ ચ પ્રભુઃ
આ રીતે એ અપરિમિત પરાક્રમી વીર સુતપુત્ર તરીકે ઓળખાયો, 'વસુશેણ' અને 'વૃષ' નામે પણ પ્રસિદ્ધ થયો.
સૂતસ્ય વવૃધેઽઙ્ગેષુ જ્યેષ્ઠઃ પુત્રઃ સ વીર્યવાન્। ચારેણ વિદિતશ્ચાસીત્પૃથયા દિવ્યવર્મભૃત્
એ બળવાન મોટો દીકરો અંગદેશના સુતના ઘરમાં ઉછર્યો; ગુપ્ત રીતે પુછપરછ કરીને કુંતીએ જાણ્યું કે એ દિવ્ય કવચધારી છે.
સૂતસ્ત્વધિરથઃ પુત્રં વિવૃદ્ધં સમયેન તમ્। દૃષ્ટ્વા પ્રસ્થાપયામાસ પુરં વારણસાહ્વયમ્
સમય આવતાં, અધિરથ સુતએ પોતાનો મોટો થયો દીકરો જોઈને, તેને વરણાવત નામના શહેરમાં મોકલ્યો.
તત્રોપસદનં ચક્રે દ્રોણસ્યેષ્વસ્ત્રકર્મણિ। સખ્યં દુર્યોધનેનૈવમગમત્સ ચ વીર્યવાન્
ત્યાં તેણે દ્રોણ પાસેથી શસ્ત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ લીધું અને દુર્યોધન સાથે મિત્રતા કરી; એ વીર એ રીતે આગળ વધ્યો.
દ્રોણાત્કૃપાચ્ચ રામાચ્ચ સોઽસ્ત્રગ્રામં ચતુર્વિધમ્। લબ્ધ્વા લોકેઽભવત્ખ્યાતઃ પરમેષ્વાસતાં ગતઃ
દ્રોણ, કૃપ અને રામ પાસેથી ચાર પ્રકારની શસ્ત્રવિદ્યા શીખીને, એ જગતમાં શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
સંધાય ધાર્તરાષ્ટ્રેણ પાર્થાનાં વિપ્રિયે રતઃ। યોદ્ધુમાશંસતે નિત્યં ફલ્ગુનેન મહાત્મના
દુર્યોધન સાથે જોડાઈને, તે પાંડવોને હંમેશા વિરોધ કરવાથી આનંદ પામતો અને મહાન આત્માવાળા અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખતો.
સદા હિ તસ્ સ્પર્ધાઽઽસીદર્જુનન વિશાંપતે। અર્જુનસ્ય ચ કર્ણેન યતો દ્વન્દ્વં બભૂવ હ
એમને અને અર્જુન વચ્ચે હંમેશા સ્પર્ધા રહેતી, રાજાઓના રાજા; તેથી કર્ણ અને અર્જુન વચ્ચે દ્વંદ્વ યુદ્ધ થયું.
એતદ્ગુહ્યં મહારાજ સૂર્યસ્યાસીન્ન સંશયઃ। યઃ સૂર્યસંભવઃ કર્ણઃ કુર્યાત્પ્રતિકુલે રતઃ
આ રહસ્ય, મહારાજા, સૂર્યદેવનું હતું; તેમાં કોઈ શંકા નથી—સૂર્યથી જન્મેલો કર્ણ હંમેશા વિરોધમાં આનંદ પામતો.
તં તુ કુણ્ડલિનં દૃષ્ટ્વા વર્મણા ચ સમન્વિતમ્। અવધ્યં સમરે મત્વા પર્યતપ્યદ્યુધિષ્ઠિરઃ
પણ જ્યારે યુધિષ્ઠિરે તેને કુંડળ અને કવચથી સજ્જ જોઈને, યુદ્ધમાં અપરાજેય માન્યો, ત્યારે તે ચિંતિત થયો.
યદા ચ કર્ણો રાજેન્દ્ર ભાનુમન્તં દિવાકરમ્। સ્તૌતિ મધ્યંદિને પ્રાપ્તે પ્રાઞ્જલિઃ સલિલોત્થિતઃ
અને જ્યારે, રાજેન્દ્ર, કર્ણ મધ્યાહ્ને પાણીમાંથી ઊભો રહી, હાથ જોડીને તેજસ્વી સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરતો હતો—
તત્રૈનમુપતિષ્ઠન્તિ બ્રાહ્મણા ધનહેતુના। નાદેયં તસ્ય તત્કાલે કિંચિદસ્તિ દ્વિજાતિષુ
ત્યારે ત્યાં બ્રાહ્મણો ધન માટે તેની પાસે આવતાં; એ સમયે, દ્વિજોને આપવા માટે તેની પાસે કંઈયું અપર્યાપ્ત ન હતું.
તમિન્દ્રો બ્રાહ્મણો ભૂત્વા ભિક્ષાં દેહીત્યુપસ્થિતઃ। સ્વાગતં ચેતિ રાધેયસ્તમથ પ્રત્યભાષત
ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને ભિક્ષા માગવા આવ્યો; રાધેયે તેને સ્વાગત કર્યું અને વાત કરી.
દેવરાજમનુપ્રાપ્તં બ્રાહ્મણચ્છદ્મનાઽઽવૃતમ્। દૃષ્ટ્વાસ્વાગતમિત્યાહ ન બુબોધાસ્ય માનસમ્
દેવરાજને બ્રાહ્મણના વેશમાં આવ્યા જોઈ, તેણે સ્વાગત કર્યું, પણ મનમાં તેને ઓળખી શક્યો નહીં.
હિરણ્યકણ્ઠીઃ પ્રમદા ગ્રામાન્વા બહુગોકુલાન્। કિં દદાનીતિ તં વિપ્રમુવાચાધિરથિસ્તતઃ
પછી અધિરથના પુત્રે બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'હું તને સોનાની હાર પહેરેલી સ્ત્રીઓ આપું કે અનેક ગાયવાળા ગામ આપું?'
હિરણ્યકણ્ઠ્યઃ પ્રમદા યચ્ચાન્યત્પ્રીતિવર્ધનમ્। નાહ દત્તમિહેચ્છામિ તદર્થિભ્યઃ પ્રદીયતામ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મને સોનાની હારવાળી સ્ત્રીઓ કે બીજું કોઈ આનંદ આપતું દાન નથી જોઈએ; એ બધું બીજાં માંગનારને આપી દે.'
યદેતત્સહજં વર્મ કુણ્ડલે ચ તવાનઘ। એતદુત્કૃત્ય મે દેહિ યદિ સત્યવ્રતો ભવાન્
'પણ જો તું સાચો સત્યનિષ્ઠ છે, પાપરહિત, તો તારા જન્મથી મળેલા કવચ અને કુંડલ મને કાપી ને આપી દે.'
એતદિચ્છામ્યહં ભિક્ષાં ત્વયા દત્તાં પરંતપ। એષ મે સર્વલાભાનાં લાભઃ પરમકો મતઃ
'મારે તારી પાસેથી એ જ ભિક્ષા જોઈએ છે, દુશ્મનોને હરાવનાર; મારા માટે એ બધાં લાભોમાં શ્રેષ્ઠ છે.'
અવનિં પ્રમદા ગાશ્ચ નિર્વાપં બહુવાર્ષિકમ્। તત્તે વિપ્ર પ્રદાસ્યામિ ન તુ વર્મ સકુણ્ડલમ્
'હું તને સ્ત્રીઓ, ગાયો, જમીન અને ઘણા વર્ષો સુધી યજ્ઞાદિ દાન આપી શકું છું, પણ મારું કુદરતી કવચ અને કુંડલ નહીં.'
એવં બહુવિધૈર્વાક્યૈર્વાર્યમાણઃ સ તુ દ્વિજઃ। રકર્ણેન ભરતશ્રેષ્ઠ નાન્યં વરમયાચત
ભલે કેટલાંય રીતે સમજાવ્યો, પણ એ બ્રાહ્મણે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કર્ણ પાસે બીજું કંઈ માંગ્યું નહીં.
સાન્ત્વિતશ્ચ યથાશક્તિ પૂજિતશ્ચ યથાવિધિ। ન ચાન્યં સ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ કામયામાસ વૈ વરમ્
શ્રેષ્ઠ રીતે સન્માન અને પૂજા કર્યા છતાં પણ એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે બીજું કોઈ વર માંગ્યું નહીં.
યદા નાન્ય પ્રવૃણુતે વરં વૈ દ્વિજસત્તમઃ। `વિનાઽસ્ સહજં વર્મ કુણ્ડલે ચ વિશાંપતે'। તદૈનમબ્રવીદ્ભૂયો રાધેયઃ પ્રહસન્નિવ
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે જન્મથી મળેલું કવચ અને કુંડલ સિવાય બીજું કંઈ માંગ્યું નહીં, ત્યારે રાધેયે હસતાં ફરી કહ્યું.
સહજં વર્મ મે વિપ્ર કુણ્ડલે ચામૃતોદ્ભવે। તેનાવધ્યોસ્મિ લોકેષુ તતો નૈતજ્જહામ્યહમ્
'હે બ્રાહ્મણ, મારું કુદરતી કવચ અને કુંડલ મારા જન્મ સાથે જ મળ્યાં છે; એના કારણે હું દુનિયામાં અજેય છું, એટલે હું એ છોડતો નથી.'
વિશાલં પૃથિવીરાજ્યં ક્ષેમં નિહતકણ્ટકમ્। પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મત્તસ્ત્વં સાધુ બ્રાહ્મણપુઙ્ગવ
'મારી પાસેથી વિશાળ, સુખી અને દુશ્મનરહિત રાજ્ય સ્વીકાર, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
કુણ્ડલાભ્યાં વિમુક્તોઽહંવર્મણા સહજેન ચ। દમનીયો ભવિષ્યામિ શત્રૂણાં દ્વિજસત્તમ
'જો હું મારા કુદરતી કવચ અને કુંડલથી વિહોણો થઈશ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો દુશ્મનોને માટે સરળ બની જઈશ.'
યદન્યં ન વરં વવ્રે ભગવાન્પાકશાસનઃ। તતઃ પ્રહસ્ કર્ણસ્તં પુનરિત્યબ્રવીદ્વચઃ
પાકશાસન દેવએ બીજું કોઈ વર ન માંગ્યું, ત્યારે કર્ણે હસીને ફરી કહ્યું.
વિદિતો દેવદેવેશ પ્રાગેવાસિ મમ પ્રભો। ન તુ ન્યાય્યં મયા દાતું તવ શક્ર વૃથા વરમ્
'હે પ્રભુ, હું તને, દેવોના દેવને, તું આવ્યો એ પહેલાં જ ઓળખી ગયો હતો; પણ હે ઇન્દ્ર, તને વ્યર્થ વર આપવું યોગ્ય નથી.'
ત્વં હિ દેવેશ્વરઃ સાક્ષાત્ત્વયા દેયો વરો મમ। અન્યેષાં ચૈવ ભૂતાનામીશ્વરો હ્યસિ ભૂતકૃત્
'તૂં ખરેખર દેવોના સ્વામી છે, અને તને હું વર આપવો જોઈએ; તું સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી અને સર્જનહાર છે.'
યદિ દાસ્યામિ તે દેવ કુણ્ડલે કવચં તથા। વધ્યતામુપયાસ્યામિ ત્વં ચ શક્રાવહાસ્યતામ્
'જો હું તને, હે દેવ, કુંડલ અને કવચ આપી દઉં, તો હું મરનાર બની જઈશ અને તું, હે ઇન્દ્ર, લોકોમાં હાસ્યપાત્ર બનશે.'
તસ્માદ્વિનિમયં કૃત્વા કુણ્ડલેવર્મ ચોત્તમમ્। હરસ્વ શક્રકામં મે ન દદ્યામહમન્યથા
'એટલે, આપણી વચ્ચે વિનિમય કરીએ: તું મારી ઇચ્છા પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ કુંડલ અને કવચ લઈ જા, હું બીજું કંઈ રીતે આપી શકતો નથી.'