તત્રભાર્યાસહાયઃ સ વૃતો વૃદ્ધૈસ્તપોધનૈઃ। આશ્વાસિતોપિ ચિત્રાર્થૈઃ પૂર્વરાજકથાશ્રયૈઃ
ત્યાં, પત્ની સાથે, તે વૃદ્ધ ઋષિઓએ ઘેરી લીધો હતો; તેઓએ પૂર્વ રાજાઓની વિવિધ રસપ્રદ વાર્તાઓથી તેને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, છતાં પણ,
તતસ્તૌ પુનરાશ્વસ્તૌ વૃદ્ધૌ પુત્રદિદૃક્ષયા। બાલ્યવૃત્તાનિ પુત્રસ્ય સાવિત્ર્યા દર્શનાનિ ચ। શોકં જગ્મતુરન્યોન્યં સ્મરન્તૌ ભૃશદુઃખિતૌ
પછી એ બંને વૃદ્ધો, થોડી શાંતિ પામ્યા છતાં, પુત્રને જોવા માટે તરસતા, પુત્રના બાળપણના કૃત્યો અને સાવિત્રીના દર્શન યાદ કરી, એકબીજાની સાથે ખૂબ દુઃખી થઈને શોક કરવા લાગ્યા.
હાપુત્ર હાસાધ્વિ વધુ ક્વાસિક્વાસીત્યરોદતામ્। બ્રાહ્મણઃ સત્યવાક્યેષામુવાચેદં તયોર્વચઃ
'હાય પુત્ર! હાય વહુ! ક્યાં છો, ક્યાં છો?' એમ રડી પડ્યા; ત્યારે એક સત્યવ્રતી બ્રાહ્મણે એમને કહ્યું:
યથાસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી તપસા ચ દમેન ચ। આચારેણ ચ સંયુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્
જેમ તેની પત્ની સાવિત્રી તપ, સંયમ અને સારા વર્તનથી યુક્ત છે, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
વેદાઃ સાઙ્ગા મયાઽધીતાસ્તપો મે સંચિતં મહત્। કૌમારબ્રહ્મચર્યં ચ ગુરવોઽગ્નિશ્ચ તોષિતાઃ
મેં તમામ વેદો અને તેમના અંગો ભણ્યા છે, મોટું તપ સંચય કર્યું છે, બાળપણથી બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું છે અને ગુરુઓ તથા અગ્નિને પ્રસન્ન કર્યા છે.
સમાહિતેન ચીર્ણાનિ સર્વાણ્યેવ વ્રતાનિ મે। વાયુભક્ષોપવાસશ્ચ કૃતોમે વિધિવત્સદા
એકાગ્ર મનથી મેં બધા વ્રતો પાળ્યા છે; હંમેશાં નિયમ પ્રમાણે વાયુભક્ષ ઉપવાસ પણ કર્યો છે.
અનેન તપસા વેદ્મિ સર્વં પરચીકીર્ષિતમ્। સત્યમેતન્નિબોધધ્વં ધ્રિયતે સત્યવાનિતિ
આ તપથી હું બીજાઓ શું કરવા માંગે છે તે બધું જાણું છું; સાચું જાણો, સત્યવાન જીવતો છે.
ઉપાધ્યાયસ્ય મે વક્રાદ્યથા વાક્યં વિનિઃસૃતમ્। નૈવ જાતુ ભવેન્મિથ્યા તથા જીવતિ સત્યવાન્
મારા ઉપાધ્યાયના મોઢેથી જે શબ્દો નીકળ્યા છે તે ક્યારેય ખોટા પડ્યા નથી; એ જ રીતે, સત્યવાન પણ જીવતો છે.
યથાઽસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી સર્વૈરેવ સુલક્ષણૈઃ। અવૈધવ્યકરૈર્યુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્
જેમ તેની પત્ની સાવિત્રી સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે અને વિધવા થવાની નથી, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
યથાઽસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી તપસા ચ દમેન ચ। આચારેણ ચ સંયુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્
જેમ તેની પત્ની સાવિત્રી તપ, સંયમ અને સારા વર્તનથી યુક્ત છે, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
યથા દૃષ્ટિઃ પ્રવૃત્તા તે સાવિત્ર્યાશ્ચ યથા વ્રતમ્। ગતાઽઽહારમકૃત્વૈવ તથા જીવતિ સત્યવાન્
જેમ તમારું દૃષ્ટિ સ્થિર રહી છે અને જેમ સાવિત્રીએ ઉપવાસ રાખીને પણ પોતાનું વ્રત પાળ્યું છે, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
યથા વદન્તિ શાન્તાયાં દિશિ વૈ મૃગપક્ષિણઃ। પાર્થિવીં ચૈવવૃદ્ધિં તે તથા જીવતિ સત્યવાન્
જેમ શાંત દિશામાં પશુ-પક્ષીઓ પણ શાંતિની વાત કરે છે અને તમારી ધરતીમાં વૃદ્ધિ થાય છે, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
સર્વૈર્ગુણૈરુપેતસ્તે યથા પુત્રો જનપ્રિયઃ। દીર્ઘાયુર્લક્ષણોપેતસ્તથા જીવતિ સ્યવાન્
જેમ તમારો પુત્ર સર્વ ગુણોથી યુક્ત, પ્રજાને પ્રિય અને દીર્ઘાયુ લક્ષણ ધરાવતો છે, એમ સત્યવાન પણ જીવતો છે.
એવમાશ્વાસિતસ્તૈસ્તુ સત્યવાગ્ભિસ્તપસ્વિભિઃ। તાંસ્તાન્વિગણયન્સર્વાંસ્તતઃ સ્થિર ઇવાભવત્
આ રીતે સત્યવ્રતી તપસ્વીઓએ આશ્વાસન આપ્યા પછી, એ બધા સંકેતોને ધ્યાનમાં રાખીને તે મનથી સ્થિર થયો.
તતો મુહૂર્તાત્સાવિત્રી ભર્ત્રા સત્વતા સહ। આજગામાશ્રમં રાત્રૌ પ્રહૃષ્ટા પ્રવિવેશ હ
થોડા સમય પછી, રાત્રે સાવિત્રી પતિ સત્યવાન સાથે આશ્રમમાં આવી અને આનંદપૂર્વક અંદર પ્રવેશી.
દૃષ્ટ્વા ચોત્પતિતાઃ સર્વેહર્ષં જગ્મુશ્ચ તે દ્વિજાઃ। કણ્ઠં માતા પિતા ચાસ્ય સમાલિઙ્ગ્યાભ્યરોદતાં
એમને જોઈને બધા બ્રાહ્મણો ખુશીથી ઊભા થઈ ગયા; માતા-પિતા એના ગળે મળીને રડી પડ્યા.
પુત્રેણ સંગતં ત્વાં તુ ચક્ષુષ્મન્તં નિરીક્ષ્ય ચ। સર્વે વયં વૈ પૃચ્છામો વૃદ્ધિં વૈ પૃથિવીપતે
પુત્ર સાથે તારો મિલન અને આંખો ફરીથી મળેલી જોઈને, હે પૃથ્વીનાથ, અમે બધા તારી કૂશળતા પૂછીએ છીએ.
સમાગમેન પુત્રસ્ય સાવિત્ર્યા દર્શનેન ચ। ચક્ષુષશ્ચાત્મનો લાભાત્રિભિર્દિષ્ઠ્યા વિવર્ધસે
પુત્ર સાથેના મિલનથી, સાવિત્રીના દર્શનથી અને આંખોની પ્રાપ્તિથી, તું ત્રણ રીતે સુખી થયો છે; શુભ સંજોગે તારો વિકાસ થયો છે.
સર્વૈરસ્માભિરુક્તં યત્તથા તન્નાત્રસંશયઃ। ભૂયોભૂયઃ સમૃદ્ધિસ્તે ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ
અમારા દ્વારા જે કંઈ કહેવામાં આવ્યું છે, એ બધું સાચું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. તમારું સુખ-સમૃદ્ધિ વારંવાર વધશે અને બહુ જલ્દી આવશે.
તતોઽગ્નિં તત્ર સંજ્વાલ્ય દ્વિજાસ્તે સર્વ એવ હિ। ઉપાસાંચક્રિરે પાર્થ દ્યુમત્સેનં મહીપતિમ્
પછી ત્યાં અગ્નિ પ્રગટાવી, બધા દ્વિજોએ એકઠા થઈને, પાર્થે, દ્યુમત્સેન રાજાને પૂજા અર્પણ કરી.
શૈવ્યા ચ સત્યવાંશ્ચૈવ સાવિત્રી ચૈકતઃ સ્થિતાઃ। સર્વૈસ્તૈરભ્યનુજ્ઞાતા વિશોકા સમુપાવિશન્
શૈવ્ય, સત્યવાન અને સાવિત્રી ત્રણેય સાથે ઊભા રહ્યા. ત્યાં હાજર સૌના અનુમતિથી, તેઓ દુઃખમુક્ત થઈ બેઠા.
તતો રાજ્ઞા સહાસીનાઃ સર્વે તે વનવાસિનઃ। જાતકૌતૂહલાઃ પાર્થ પપ્રચ્છુર્નૃપતેઃ સુતમ્
પછી રાજા સાથે બેસેલા બધા વનવાસીઓ, ઉત્સુક થઈને, પાર્થે, રાજાના પુત્રને પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.
પ્રાગેવ નાગતં કસ્માત્સભાર્યેણ ત્વયા વિભો। વિરાત્રે ચાગતં કસ્માત્કોનુ બન્ધસ્તવાભવત્
હે મહાનુભાવ, તમે તમારી પત્ની સાથે પહેલાં કેમ પાછા આવ્યા નહીં? અને રાત્રે જ કેમ આવ્યા? તમને કયું અવરોધ આવ્યું હતું?
સંતાપિતઃ પિતા માતા વયં ચૈવ નૃપાત્મજ। કસ્માદિતિ ન જાનીમસ્તત્સર્વં વક્તુમર્હિસિ
હે રાજકુમાર, તમારા પિતા, માતા અને અમે બધા ચિંતિત રહ્યા. એનું કારણ અમને ખબર નથી, તમે બધું ખૂલાસે કહો.
પિત્રાઽહમભ્યનુજ્ઞાતઃ સાવિત્રીસહિતો ગતઃ। અથ મેઽભૂચ્છિરોદુઃખં વને કાષ્ઠાનિ ભિન્દતઃ
મારા પિતાએ મને અનુમતિ આપી, તો હું સાવિત્રી સાથે ગયો. પછી વનમાં લાકડાં ફાડતો હતો ત્યારે મને માથામાં દુઃખાવો થયો.
સુપ્તશ્ચાહં વેદનયા ચિરમિત્યુપલક્ષયે। તાવત્કાલં ન ચ મયા સુપ્તપૂર્વં કદાચન
એ દુઃખાવાથી હું લાંબો સમય સૂઈ ગયો હતો, એમ મને યાદ છે. એવાં પહેલાં ક્યારેય હું એટલો લાંબો સુતો નહોતો.
સર્વેષામેવ ભવતાં સંતાપો મા ભવેદિતિ। અતો વિરાત્રાગમનં નાન્યદસ્તીહ કારણમ્
તમને કોઈને દુઃખ ન થાય એ માટે જ હું રાત્રે પાછો આવ્યો, આ સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી.
અકસ્માચ્ચક્ષુઃ પ્રાપ્તિર્દ્યુમત્સેનસ્ય તે પિતુઃ। નાસ્ય ત્વં કારણં વેત્સિ સાવિત્રી વક્તુમર્હતિ
અચાનક તમારા પિતા દ્યુમત્સેનને નજર પાછી મળી ગઈ. એનું કારણ તમને ખબર નથી, પણ સાવિત્રી એ વિશે કહી શકે છે.
શ્રોતુમિચ્છામિ સાવિત્રિ ત્વં હિ વેત્થ પરાવરમ્। ત્વાં હિ જાનામિ સાવિત્રિ સાવિત્રીમિવ તેજસા
હું સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે સાવિત્રી, કેમ કે તું બધું જાણે છે. હું તને સાચી સાવિત્રી જેવી તેજસ્વી માનું છું.
ત્વમત્ર હેતું જાનીષે તસ્માત્સત્યં નિરુચ્યતામ્। રહસ્યં યદિ તે નાસ્તિ કિંચિદત્ર વદસ્વ નઃ
આનો સાચો કારણ તને ખબર છે, એટલે સાચું-સાચું કહી દે. જો તારે કંઈ ગુપ્ત નથી, તો અમને બધું કહી દે.