રહસ્યં ખલ્વિદં રાજન્દેવાનામિતિ નઃ શ્રુતમ્। તત્તુ તે કથયિષ્યામિ નમસ્કૃત્વા સ્વયંભુવે
હે રાજા, આપણા વચ્ચે કહેવાય છે કે આ દેવતાઓનું ગુપ્ત રહસ્ય છે; છતાં, હું સ્વયંભૂને વંદન કરીને તને એ કહું છું.
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવીં કૃત્વા નિઃક્ષિત્રયાં પુરા। જામદગ્ન્યસ્તપસ્તેપે મહેન્દ્રે પર્વતોત્તમે
પહેલાં, જમદગ્નિના પુત્રે એકાદ નહીં પણ એકવીસ વાર પૃથ્વી ક્ષત્રિયવિહોણી કરી અને પછી મહેન્દ્રપર્વત પર તપ કર્યા.
તદા નિઃક્ષત્રિયે લોકે ભાર્ગવેણ કૃતે સતિ। બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્રિયા રાજન્સુતાર્થિન્યોઽભિચક્રમુઃ
ત્યારે, ભૃગુવંશી પરશુરામે જગતને ક્ષત્રિયવિહોણું કર્યું ત્યારે, રાજા, પુત્રની ઈચ્છાવાળી સ્ત્રીઓ બ્રાહ્મણો પાસે પહોંચી.
તાભિઃ સહ સમાપેતુર્બ્રાહ્મણાઃ સંશિતવ્રતાઃ। ઋતાવૃતૌ નરવ્યાઘ્ર ન કામાન્નાનૃતૌ તથા
એ સ્ત્રીઓ સાથે સંયમવાળા બ્રાહ્મણોએ યોગ્ય સમયે સંયોગ કર્યો, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, પણ કામવશ કે અયોગ્ય સમયે નહીં.
તેભ્યશ્ચ તેભિરે ગર્ભં ક્ષત્રિયાસ્તાઃ સહસ્રશઃ। તતઃ સુષુવિરે રાજન્ક્ષત્રિયાન્વીર્યવત્તરાન્
એ પુરુષો પાસેથી, રાજા, ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓએ હજારો સંતાનને ગર્ભમાં ધાર્યા અને પછી તેઓએ પહેલાં કરતાં પણ વધુ શક્તિશાળી ક્ષત્રિય પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
કુમારાંશ્ચ કુમારીશ્ચ પુનઃ ક્ષત્રાભિવૃદ્ધયે। એવં તદ્બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રં ક્ષત્રિયાસુ તપસ્વિભિઃ
પછી પુત્રો અને પુત્રીઓ ફરીથી જન્મ્યા, જેથી ક્ષત્રિય વંશ વધે. આ રીતે, બ્રાહ્મણોએ તપશ્ચર્યાથી ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓમાં ક્ષત્રિય વર્ગને પુનઃ સ્થાપિત કર્યો.
જાતં વૃદ્ધં ચ ધર્મેણ સુદીર્ગેણાયુષાન્વિતમ્। ચત્વારોઽપિ તતો વર્ણા બભૂવુર્બ્રાહ્મણોત્તરાઃ
તે સંતાનો ધર્મપૂર્વક જન્મ્યા અને મોટા થયા, લાંબા આયુષ્યવાળા હતા. એમાંથી ચારેય વર્ણો ઉત્પન્ન થયા, જેમાં બ્રાહ્મણો સૌપ્રથમ હતા.
અભ્યગચ્છન્નૃતૌ નારીં ન કામાન્નાનૃતૌ તથા। તથૈવાન્યાનિ ભૂતાનિ તિર્યગ્યોનિગતાન્યપિ
સ્ત્રીઓ યોગ્ય સમયે પોતાના પતિ પાસે જતી, અયોગ્ય સમયે ઇચ્છાથી નહીં. એ જ રીતે, બીજા પ્રાણીઓ પણ—even પશુઓ—યથાસમયે આવું જ વર્તન કરતા.
ઋતૌ દારાંશ્ચ ગચ્છન્તિ તત્તથા ભરતર્ષભ। તતોઽવર્ધન્ત ધર્મેણ સહસ્રશતજીવિનઃ
યોગ્ય સમયે પત્નીઓ પાસે જવામાં આવતું, હે ભરતવંશી, અને ધર્મથી તેઓ હજારો વર્ષ જીવતા અને સુખી રહેતા.
તાઃ પ્રજાઃ પૃથિવીપાલ ધર્મવ્રતપરાયણાઃ। આધિભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ વિમુક્તાઃ સર્વશો નરાઃ
હે પૃથ્વીના રક્ષક, એ લોકો ધર્મ અને વ્રતને સમર્પિત હતા; એ સમયે બધા મનુષ્યો દુઃખ અને રોગોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત હતા.
અથેમાં સાગરોપાન્તાં ગાં ગજેન્દ્રગતાખિલામ્। અધ્યતિષ્ઠત્પુનઃ ક્ષત્રં સશૈલવનપત્તનામ્
પછી ક્ષત્રિયોએ ફરીથી આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી પૃથ્વી પર, જેમાં હાથી, પર્વતો, જંગલો અને શહેરો હતા, પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું.
પ્રશાસતિ પુનઃ ક્ષત્રે ધર્મેણેમાં વસુન્ધરામ્। બ્રાહ્મણાદ્યાસ્તતો વર્ણા લેભિરે મુદમુત્તમામ્
જ્યારે ક્ષત્રિયોએ ધર્મપૂર્વક પૃથ્વી પર શાસન કર્યું, ત્યારે બ્રાહ્મણો અને બીજા વર્ણોએ ઉત્તમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો.
કામક્રોધોદ્ભવાન્દોષાન્નિરસ્ય ચ નરાધિપાઃ। ધર્મેણ દણ્ડં દણ્ડેષુ પ્રણયન્તોઽન્વપાલયન્
મનુષ્યના અંદર રહેલા કામ અને ક્રોધથી ઉદ્ભવતા દોષોને દૂર કરીને, રાજાઓએ યોગ્ય રીતે દંડ આપ્યો અને પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું.
તથા ધર્મપરે ક્ષત્રે સહસ્રાક્ષઃ શતક્રતુઃ। સ્વાદુ દેશે ચ કાલે ચ વવર્ષાપ્યાયયન્પ્રજાઃ
જ્યારે ક્ષત્રિયો ધર્મમાં તત્પર હતા, ત્યારે ઇન્દ્રે યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય સ્થળે વરસાદ વરસાવ્યો અને પ્રજાને પોષણ આપ્યું.
ન બાલ એવ મ્રિયતે તદા કશ્ચિજ્જનાધિપ। ન ચ સ્ત્રિયં પ્રજાનાતિ કશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનામ્
એ સમયે, હે રાજા, કોઈ બાળક વહેલું મૃત્યુ પામતું નહોતું; અને કોઈપણ પુરુષે યુવાનીમાં ન પહોંચેલી સ્ત્રી પાસે જવાનું પસંદ કરતું નહોતું.
એવમાયુષ્મતીભિસ્તુ પ્રજાભિર્ભરતર્ષભ। ઇયં સાગરપર્યન્તા સસાપૂર્યત મેદિની
હે ભરતવંશી, લાંબા આયુષ્યવાળી એવી પ્રજાથી આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી પૃથ્વી સંપૂર્ણ ભરાઈ ગઈ.
ઈજિરે ચ મહાયજ્ઞૈઃ ક્ષત્રિયા બહુદક્ષિણૈઃ। સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાન્વિપ્રાશ્ચાધીયતે તદા
ક્ષત્રિયોએ વિશાળ યજ્ઞો કરીને ઘણાં દાન આપ્યા; અને એ સમયે બ્રાહ્મણોએ તમામ અંગો અને ઉપનિષદો સાથે વેદોનું અધ્યયન કર્યું.
ન ચ વિક્રીણતે બ્ર્હમ બ્રાહ્મણાશ્ચ તદા નૃપ। ન ચ શૂદ્રસમભ્યાશે વેદાનુચ્ચારયન્ત્યુત
એ સમયે, હે રાજા, બ્રાહ્મણો વેદો વેચતા નહોતા; અને તેઓ શૂદ્રોની હાજરીમાં વેદોનું પઠન પણ કરતા નહોતા.
કારયન્તઃ કૃષિં ગોભિસ્તથા વૈશ્યાઃ ક્ષિતાવિહ। યુઞ્જતે ધુરિ નો ગાશ્ચ કૃશાઙ્ગાંશ્ચાપ્યજીવયન્
વૈશ્યોએ ગાયો જોડીને ખેતરમાં ખેતી કરી, હે પૃથ્વીના રક્ષક; તેઓએ માત્ર તંદુરસ્ત ગાયો જ હળમાં જોડ્યા અને દુર્બળ ગાયોનું પણ પાલન કર્યું.
ફેનપાંશ્ચ તથા વત્સાન્ન દુહન્તિ સ્મ માનવાઃ। ન કૂટમાનૈર્વણિજઃ પણ્યં વિક્રીણતે તદા
મનુષ્યો ગાયને ફક્ત ફેન કે વાછરડાં માટે દૂધ નથી દોહિતા; અને વેપારીઓએ પણ એ સમયે ખોટા માપથી માલ વેચ્યો નહોતો.
કર્માણિ ચ નરવ્યાઘ્ર ધર્મોપેતાનિ માનવાઃ। ધર્મમેવાનુપશ્યન્તશ્ચક્રુર્ધર્મપરાયણાઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, લોકો ધર્મથી ભરપૂર કર્મો કરતા; અને તેઓ હંમેશા ધર્મને જ મહત્વ આપતા.
સ્વકર્મનિરતાશ્ચાસન્સર્વે વર્ણા નરાધિપ। એવં તદા નરવ્યાઘ્ર ધર્મો ન હ્રસતે ક્વચિત્
હે રાજા, બધા વર્ણો પોતાના-પોતાના કર્મમાં તત્પર હતા; અને એ સમયે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ધર્મ ક્યારેય ક્યાંય ઘટતો નહોતો.
કાલે ગાવઃ પ્રસૂયન્તે નાર્યશ્ચ ભરતર્ષભ। ભવન્ત્યૃતુષુ વૃક્ષાણાં પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, યોગ્ય સમયે ગાયોએ વાછરાં આપ્યાં, સ્ત્રીઓ ગર્ભવતી થઈ અને વૃક્ષોએ ઋતુ પ્રમાણે ફૂલો અને ફળો આપ્યાં.
એવં કૃતયુગે સમ્યગ્વર્તમાને તદા નૃપ। આપૂર્યત મહી કૃત્સ્ના પ્રાણિભિર્બહુભિર્ભૃશમ્
એ રીતે, જ્યારે કૃતયુગ યોગ્ય રીતે ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે, હે રાજા, આખી ધરતી અનેક જીવોથી ભરાઈ ગઈ.
એવં સમુદિતે લોકે માનુષે ભરતર્ષભ। અસુરા જજ્ઞિરે ક્ષેત્રે રાજ્ઞાં તુ મનુજેશ્વર
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ રીતે જ્યારે માનવ જગત સમૃદ્ધ થતું ગયું, ત્યારે અસુરો રાજાઓના કુળોમાં જન્મ્યા, હે મનુષ્યોના સ્વામી.
આદિત્યૈર્હિ તદા દૈત્યા બહુશો નિર્જિતા યુધિ। ઐશ્વર્યાદ્ધંશિતાઃ સ્વર્ગાત્સંબભૂવુઃ ક્ષિતાવિહ
એ સમયે, દૈત્યોએ અનેક વખત આદિત્યો પાસેથી યુદ્ધમાં હાર ખાધી હતી, તેમનું ઐશ્વર્ય છીનવાઈ ગયું અને સ્વર્ગમાંથી નીચે પાડી દેવામાં આવ્યા, તેથી તેઓ ધરતી પર જન્મ્યા.
ઇહ દેવત્વમિચ્છન્તો માનુષેષુ તપસ્વિનઃ। જજ્ઞિરે ભુવિ ભૂતેષુ તેષુ તેષ્વસુરા વિભો
દેવત્વ મેળવવાની ઇચ્છા રાખીને, એ તપસ્વી અસુરો ભૂમિ પર વિવિધ જીવોમાં જન્મ્યા, હે મહાબળવાન, અને એમાં જ રહેલા.
ગોષ્વશ્વેષુ ચ રાજેન્દ્ર ખરોષ્ટ્રમહિષેષુ ચ। ક્રવ્યાત્સુ ચૈવ ભૂતેષુ ગજેષુ ચ મૃગેષુ ચ
હે રાજેન્દ્ર, ગાયો, ઘોડા, ઊંટ, મહિષ, માંસાહારી પ્રાણી, હાથી અને જંગલી જાનવરોમાં પણ તેઓ જન્મ્યા.
જાતૈરિહ મહીપાલ જાયમાનૈશ્ચ તૈર્મહી। ન શશાકાત્મનાત્માનમિયં ધારયિતું ધરા
હે ધરતીના રક્ષક, એ અહીં જન્મેલા અને જન્મતા રહેલા જીવોથી ધરતી પોતે પોતાનો ભાર સહન કરી શકતી નહોતી.
અથ જાતા મહીપાલાઃ કેચિદ્બહુમદાન્વિતાઃ। દિતેઃ પુત્રા દનોશ્ચૈવ તદા લોકાદિહ ચ્યુતાઃ
પછી, કેટલાક રાજાઓ જન્મ્યા, જેઓ અત્યંત અહંકારથી ભરેલા હતાં—દિતિ અને દનુના પુત્રો—જેઓ પોતાના લોકમાંથી પડીને અહીં અવતર્યા.