ભર્તુઃ શરીરરાં ચ વિધાય હિ તપસ્વિની। ભર્તારમનુગચ્છન્તી તથાવસ્થં સુમધ્યમા'। નિયમવ્રતસંસિદ્ધા મહાભાગા પતિવ્રતા
પતિના શરીરનું વિધિવત સંસ્કાર કરીને, તપસ્વિ અને મધ્યમ સાવિત્રી, નિયમ અને વ્રતમાં નિપુણ, એ જ સ્થિતિમાં પતિના પાછળ ગઈ.
નિવર્ત ગચ્છ સાવિત્રિ કુરુષ્વાસ્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્। કૃતંભર્તુસ્ત્વયાઽઽનૃણ્યં યાવદ્ગમ્યં ગતં ત્વયા
પાછા ફર, સાવિત્રી, અને પતિના અંત્યક્રિયા કર. તું પતિની ફરજ પૂર્ણ કરી છે; હવે તારે આગળ જવું યોગ્ય નથી.
યત્ર મે નીયતે ભર્તા સ્વયં વા યત્ર ગચ્છતિ। મયા ચ તત્ર ગન્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ
મારો પતિ જ્યાં લઈ જવામાં આવે છે, અથવા જ્યાં જાય છે, ત્યાં મારે પણ જવું જ પડે—આ તો સનાતન ધર્મ છે.
તપસા ગુરુભક્ત્યા ચ ભર્તુઃ સ્નેહાદ્વ્રતેન ચ। તવ ચૈવ પ્રસાદેન ન મે પ્રતિહતા ગતિઃ
મારા તપ, વડીલ પ્રત્યે ભક્તિ, પતિ પ્રત્યે પ્રેમ અને વ્રતથી—અને તમારી કૃપાથી—મારો માર્ગ ક્યારેય અટકતો નથી.
પ્રાહુઃ સાપ્તપદં મૈત્રં બુધાસ્તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ। મિત્રતાં ચ પુરસ્કૃત્ય કિંચિદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ
જેઓ તત્વને જાણે છે એવા વિદ્વાનો કહે છે કે સાથે સાત પગલાં ચાલવાથી મિત્રતા થાય છે. એ મિત્રતાને ધ્યાનમાં રાખીને હું કંઈક કહું છું—કૃપા કરીને સાંભળો.
નાનાત્મવન્તસ્તુ વને ચરન્તિ ધર્મં ચ વાસં ચ પરિશ્રમં ચ। વિજ્ઞાનતો ધર્મમુદાહરન્તિ તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્
વિભિન્ન સ્વભાવ ધરાવતા લોકો જંગલમાં ફરતા રહે છે, ધર્મ, નિવાસ અને કષ્ટ સહન કરે છે. સમજદારીથી ધર્મને ઓળખે છે; તેથી સજ્જનો ધર્મને સર્વોપરી માને છે.
એકસ્ય ધર્મેણ સતાં મતેન સર્વેસ્મ તં માર્ગમનુપ્રપન્નાઃ। મા વૈ દ્વિતીયં મા તૃતીયં ચ વાઞ્છે તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્
સજ્જનોના મત પ્રમાણે, બધા એક જ ધર્મના માર્ગે ચાલે છે. બીજો કે ત્રીજો માર્ગ કોઈ ઈચ્છે નહીં; તેથી સજ્જનો ધર્મને સર્વોપરી માને છે.
નિવર્ત તુષ્ટોસ્મિ તવાનયા ગિરા સ્વરાક્ષરવ્યઞ્જનહેતુયુક્તયા। વરં વૃણીષ્વેહવિનાઽસ્ય જીવિતં દદાનિ તે સર્વમનિન્દિતે વરમ્
પાછા ફર—તારા મીઠા અને અર્થસભર વચનોથી હું પ્રસન્ન થયો છું. પતિના જીવન સિવાય બીજું કોઈ પણ વર માંગ, નિર્દોષે, હું તને એ વર આપું છું.
ચ્યુતઃ સ્વરાજ્યાદ્વનવાસમાશ્રિતો વિનષ્ટચક્ષુઃ શ્વશુરો મમાશ્રમે। સ લબ્ધચક્ષુર્બલવાન્ભવેન્નૃપ- સ્તવ પ્રસાદાજ્જ્વલનાર્કસંનિભઃ
મારા સસરા, રાજ્ય ગુમાવીને જંગલમાં રહે છે અને દ્રષ્ટિ ગુમાવી મારી આશ્રમમાં છે. તમારી કૃપાથી તેમને ફરી આંખો અને બળ મળે—તેમનું તેજ અગ્નિ કે સૂર્ય જેવું ચમકે.
દદાનિ તેઽહં તમનિન્દિતે વરં યથા ત્વયોક્તં ભવિતા ચ તત્તથા। તવાધ્વના ગ્લાનિમિવોપલક્ષયે નિવર્ત ગચ્છસ્વ ન તે શ્રમો ભવેત્
હે નિર્દોષે, તું જે રીતે માંગ્યું છે એ વર હું તને આપું છું—એવું જ થશે. તારા ચાલવાથી થાક આવ્યો છે એવું હું જોઈ શકું છું; હવે પાછી ફર, તને વધુ કષ્ટ ન થાય.
શ્રમઃ કુતો ભર્તૃસમીપતો હિમે યતો હિ ભર્તા મમ સા ગતિર્ધ્રુવા। યતઃ પતિં નમેષ્યસિ તત્ર મે ગતિઃ સુરેશ ભૂયશ્ચ વચો નિબોધ મે
મારા પતિની પાસે, એ પણ ઠંડીમાં, મને કયાં કષ્ટ થઈ શકે? કારણ કે મારા પતિજ છે મારી સાચી આશ્રય. તમે મારા પતિને જ્યાં લઈ જશો, મારી રાહ પણ ત્યાં જ છે. હે દેવતાઓના સ્વામી, હવે મારી આગળની વાત પણ સાંભળો.
સતાં સકૃત્સંગતમીપ્સિતં પરં તતઃ પરં મિત્રમિતિ પ્રચક્ષતે। ન ચાફલં સત્પુરુષેણ સંગતં તતઃ સતાં સંનિવસેત્સમાગમે
સારા માણસો સાથે એક વખત મળવું પણ બહુ ઇચ્છનીય છે, પછી તો એમને સાચો મિત્ર કહેવાય. સારા લોકોની સાથે રહેવું ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું, એટલે સદા સજ્જનોની સંગત જ શોધવી જોઈએ.
મનોનુકૂલં બુધબુદ્ધિવર્ધનં ત્વયા યદુક્તં વચનં હિતાશ્રયમ્। વિના પુનઃ સત્યવતોસ્ય જીવિતં વરં દ્વિતીયં વરયસ્વ ભામિનિ
તમે જે વાત કરી, એ મારા મનને ભાવે છે, બુદ્ધિ વધારનારી છે અને મારા હિતમાં છે. છતાં, જો આ સત્યવંતના જીવન વિના, તો બીજું કોઈ વર માંગો, હે સુંદર સ્ત્રી.
હૃતંપુરા મે શ્વશુરસ્ય ધીમતઃ સ્વમેવ રાજ્યંલભતાં સ પાર્થિવઃ। કજહ્યાત્સ્વધર્માન્ન ચ મે ગુરુર્યથા દ્વિતીયમેતદ્વરયામિ તે વરમ્
ક્યારેક મારા બુદ્ધિશાળી સસરાનું રાજ્ય છીનવાઈ ગયું હતું; એ રાજા પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવે. એ પોતાનો ધર્મ ન છોડે અને મારા પૂજ્ય ગુરુ પણ એમ જ રહે. આ બીજું વર હું તું પાસેથી માગું છું.
સ્વમેવં રાજ્યં પ્રતિપત્સ્યતેઽચિરા- ન્ન ચ સ્વધર્માત્પરિહીયતે નૃપઃ। કૃતેન કામેન મયા નૃપાત્મજે નિવર્ત ગચ્છસ્વ ન તે શ્રમો ભવેત્
એ પોતાનું રાજ્ય ટૂંક સમયમાં પાછું મેળવે અને રાજા પોતાનો ધર્મ ન છોડે. મારી કૃપાથી, હે રાજકન્યા, હવે પાછી વળો; તને કોઈ કષ્ટ નહીં થાય.
પ્રજાસ્ત્વયૈતા નિયમેન સંયતા નિયમ્ય ચૈતા નયસે નિકામયા। તતો યમત્વં તવ દેવ વિશ્રુતં નિબોધ ચેમાં ગિરમીરિતાં મયા
તમે આ પ્રજાને નિયમથી વશ કરો છો અને એમને ઇચ્છા વિના યોગ્ય માર્ગે ચલાવો છો. એટલે જ, હે દેવ, તમારું નામ યમ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું છે. હવે મારી આ વાત પણ સાંભળો.
અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા। અનુગ્રહશ્ચ દાનં ચ સતાં ધર્મઃ સનાતનઃ
બધા જીવ પ્રત્યે કર્મ, મન અને વાણીથી અહિંસા, સાથે દયાળુપણું અને દાન — આ સજ્જનોનો શાશ્વત ધર્મ છે.
એવંપ્રાયશ્ચ લોકોઽયં મનુષ્યાઃ શક્તિપેશલાઃ। સન્તસ્ત્વેવાપ્યમિત્રેષુ દયાં પ્રાપ્તેષુ કુર્વતે
આ જગતનો સ્વભાવ એવો છે કે માણસો પોતાની શક્તિમાં કુશળ છે, પણ સારા લોકો તો દુશ્મન પર પણ દયા કરે છે, જો એ દયા માગે.
પિપાસિતસ્યેવ ભવેદ્યથા પય- સ્તથા ત્વયા વાક્યમિદં સમીરિતમ્। વિના પુનઃ સત્યવતોઽસ્ય જીવિતં વરં વૃણીષ્વેહ શુભે યદિચ્છસિ
જેમ તરસેલા માટે પાણી હોય છે, એમ તમારી વાતો મને લાગે છે, હે સ્વામી. છતાં, જો આ સત્યવંતના જીવન વિના, તો અહીં તું જે ઈચ્છે એ ચોથું વર માગ.
મમાનપત્યઃ પૃથિવીપતિઃ પિતા ભવત્પિતુઃ પુત્રશતં તથૌરસમ્। કુલસ્ય સંતાનકરં ચ યદ્ભવે- ત્તૃતીયમેતદ્વરયામિ તે વરમ્
મારા પિતા, જે પૃથ્વીપતિ છે, સંતાનહીન છે; તેમને તમારા પિતાના વંશમાંથી, પોતાના શરીરથી, સો પુત્રો મળે અને કુળ ચાલુ રહે — આ ત્રીજું વર હું તું પાસેથી માગું છું.
કુલસ્ય સંતાનકરં સુવર્ચસં શતં સુતાનાં પિતુરસ્તુ તે શુભે। કૃતેન કામેન નરાધિપાત્મજે નિવર્ત દૂરં હિ પથસ્ત્વમાગતા
તમારા પિતાને, હે શુભે, સો પુત્રો મળે, જે કુળને આગળ વધારનારા અને તેજસ્વી હોય. મારી કૃપાથી, હે રાજકન્યા, હવે પાછી વળો; તું આ માર્ગે બહુ દૂર આવી ગઈ છે.
ન દૂરમેતન્મમ ભર્તૃસન્નિધૌ મનો હિ મે દૂરતરં પ્રધાવતિ। અથ વ્રજન્નેવ ગિરં સમુદ્યતાં મયોચ્યમાનાં શૃણુ ભૂય એવ ચ
મારા પતિની પાસે આવવું મને દૂર લાગતું નથી, કારણ કે મારું મન તો પતિ પાસે દોડે છે. છતાં, હું જતા જ છું, તો મારી આગળની વાત પણ સાંભળો.
વિવસ્વતસ્ત્વં તનયઋ પ્રતાપવાં- સ્તતો હિ વૈવસ્વત ઉચ્યસે બુધૈઃ। સમેન ધર્મેણ ચરન્તિ તાઃ પ્રજા- સ્તતસ્તવેહેવર ધર્મરાજતા
તમે વિવસ્વતના પુત્ર છો, એટલે જ વિવસ્વતપુત્ર તરીકે વિદ્વાનો તમને ઓળખે છે. તમારી પ્રજા સમતા અને ધર્મથી વર્તે છે, એટલે અહીં તમને ધર્મરાજ કહે છે, હે સ્વામી.
આત્મન્યપિ ન વિશ્વાસસ્તથા ભવતિ સત્સુ યઃ। તસ્માત્સત્સુ વિશેપેણ સર્વઃ પ્રણયમિચ્છતિ
પોતા પર પણ એટલો વિશ્વાસ નથી જતો જેટલો સજ્જનો પર થાય છે; એટલે બધા ખાસ કરીને સારા લોકો પર પ્રેમ રાખવા ઇચ્છે છે.
સૌહદાત્સર્વભૂતાનાં વિશ્વાસો નામ જાયતે। તસ્માત્સત્સુ વિશેપેણ વિશ્વાસં કુરુતે જનઃ
બધા જીવ પ્રત્યે સ્નેહથી વિશ્વાસ પેદા થાય છે; એટલે લોકો ખાસ કરીને સજ્જનો પર વિશ્વાસ કરે છે.
ઉદાહૃતંતે વચનં યદઙ્ગને શુભે ન તાદૃક્ ત્વદૃતે શ્રુતં મયા। અનેન તુષ્ટોસ્મિ વિનાઽસ્ય જીવિતં વરં ચતુર્થં વરયસ્વ ગચ્છ ચ
તમે જે વાત કરી, હે શુભાંગના, એવી વાત મેં તારા સિવાય બીજેથી ક્યારેય સાંભળી નથી. આથી હું પ્રસન્ન છું; છતાં, આના જીવન વિના, ચોથું વર માગ અને પછી પાછી વળ.
મમાત્મજં સત્યવતસ્તથૌરસં ભવેદુભાભ્યામિહ યત્કુલોદ્વહમ્। શતં સુતાનાં બલવીર્યશાલિના- મિદંચતુર્થં વરયામિ તે વરમ્
મને અને સત્યવંતને અહીં એક પુત્ર થાય, જે બંને વંશને આગળ વધારનાર હોય; અને એ સો બલવાન પુત્રોનો પિતા બને — આ ચોથું વર હું તું પાસેથી માગું છું.
શતં સુતાનાં બલવીરય્શાલિનાં ભવિષ્યતિ પ્રીતિકરં તવાબલે। પરિશ્રમસ્તે ન ભવેન્નૃપાત્મજે નિવર્ત દૂરં હિ પથસ્ત્વમાગતા
તને સો બલવાન અને પરાક્રમી પુત્રો થશે, હે સૌમ્યે, અને એ તને આનંદ આપશે. તને કોઈ કષ્ટ નહીં થાય, હે રાજકન્યા; હવે પાછી વળ, તું આ માર્ગે બહુ દૂર આવી ગઈ છે.
સતાં સદા શાશ્વતધર્મવૃત્તિઃ સન્તો ન સીદન્તિ ન ચ વ્યથન્તિ। સતાં સદ્ભિર્નાફલઃ સંગમોસ્તિ સદ્ભ્યો ભયંનાનુવર્તન્તિ સન્તઃ
સારા લોકો હંમેશા સદા માટેના ધર્મને જ પાળે છે; એવા ભલા માણસો કદી હિંમ્મત હારતા નથી કે દુઃખી થતા નથી. સારા લોકોની સજ્ઞો સાથેની મિત્રતા કદી વ્યર્થ નથી જતી, અને ભલા માણસો ભલાઓથી કદી ડરે પણ નથી.
સન્તો હિ સત્યેન નયન્તિ સૂર્યં સન્તો ભૂમિં તપસા ધારયન્તિ। સન્તો ગતિર્ભૂતભવ્યસ્ય રાજ- ન્સતાં મધ્યે નાવસીદન્તિ સન્તઃ
ભલા માણસો સત્યથી સૂર્યને આગળ વધારતા હોય છે; તેઓ તપથી ધરતીને ટકાવી રાખે છે. ભલા લોકો ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેના આશ્રય છે, રાજા. સજ્ઞોની વચ્ચે સારા લોકો કદી ડૂબતા નથી.