અનુવ્રજન્તી ભર્તારં જગામ મૃદુગામિની। દ્વિધેવ હૃદયં કૃત્વા તં ચ કાલમવેક્ષતી
મૃદુ પગલાંવાળી એ સાવિત્રી પતિના પાછળ પાછળ ચાલતી રહી, મને બે ભાગે વહેંચાઈ ગયું હોય તેમ, અને નિર્ધારિત સમયની રાહ જોતી રહી.
અથ ભાર્યાસહાયઃ સ ફલાન્યાદાય વીર્યવાન્। કઠિનં પૂરયામાસ તતઃ કાષ્ઠાન્યપાટયત્
પછી, પત્ની સાથે, તે બળવાને ફળો ભેગા કર્યા અને પછી કઠણ લાકડું કાપવાનું શરૂ કર્યું, અને પછી તેને ફાડી નાખ્યું.
તસ્ય પાટયતઃ કાષ્ઠં સ્વેદો વૈ સમજાયત। વ્યાયામેન ચ તેનાસ્ય જજ્ઞે શિરસિ વેદના
જ્યારે તે લાકડું ફાડતો હતો, ત્યારે તેને ઘમઘમાટ થવા લાગ્યો અને મહેનતથી તેના માથામાં દુ:ખાવો થયો.
સોઽભિગમ્ય પ્રિયાં ભાર્યામુવાચ શ્રમપીડિતઃ। વ્યાયામેન મમાનેન જાતા શિરસિ વેદના
થાકથી પીડાયેલી હાલતમાં, તે પોતાની પ્રિય પત્ની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'આ મહેનતથી મારા માથામાં દુ:ખાવો થયો છે.'
અઙ્ગાનિ ચૈવ સાવિત્રિ હૃદયં દૂયતીવ ચ। અસ્વસ્થમિવ ચાત્માનં લક્ષયે મિતભાષિણિ
'સાવિત્રી, મારા અંગો અને હૃદય જાણે ફાટી જાય છે તેમ લાગે છે; ઓ ઓછું બોલનારી, મને પોતે પણ તબિયત બગડી હોય તેમ લાગે છે.'
શૂલૈરિવ શિરો વિદ્ધમિદં સંલક્ષયામ્યહમ્। `ભ્રમન્તીવ દિશઃ સર્વાશ્ચક્રારૂઢં મનો મમ'। તત્સ્વપ્તુમિચ્છે કલ્યાણિ ન સ્તાતું શક્તિરસ્તિ મે
'મને એવું લાગે છે કે માથું જાણે કાંટાથી છિદ્રાય ગયું હોય; બધું ચક્કર ખાય છે, મન જાણે ચક્ર પર બેસી ગયું હોય. તેથી, સારા, હું સૂઈ જવું ઇચ્છું છું; ઊભો રહી શકતો નથી.'
સા સમાસાદ્ય સાવિત્રી ભર્તારમુપગમ્ય ચ। ઉત્સઙ્ગેઽસ્ય શિર કૃત્વા નિષસાદ મહીતલે
પછી સાવિત્રી પતિ પાસે આવી, તેનું માથું પોતાના ગોડમાં રાખીને જમીન પર બેસી ગઈ.
તતઃ સા નારદવચો વિમૃશન્તી તપસ્વિની। તં મુહૂર્તં ક્ષણં વેલાં દિવસં ચ યુયોજ હ
પછી, નારદજીના વચનોને મનમાં વિચારી, તે તપસ્વિ સ્ત્રીએ ક્ષણો, સમય અને આખો દિવસ ગણ્યો.
હન્ત પ્રાપ્તઃ સ કાલોઽયમિતિ ચિન્તાપરા સતી'। મુહૂર્તાદેવ ચાપશ્ય્પુરુષં રક્તવાસસમ્। વદ્ધમૌલિં વપુષ્મન્તમાદિત્યસમતેજસમ્
'હાય, એ સમય આવી ગયો' એમ વિચારતી, એ સ્ત્રીએ એક પળમાં જ લાલ વસ્ત્ર પહેરેલો, વાળ બંધેલો, તેજસ્વી અને સૂર્ય સમાન પ્રકાશવાળો પુરુષ જોયો.
શ્યામાવદાતં રક્તાક્ષં પાશહસ્તં ભયાવહમ્। સ્થિતં સત્યવતઃ પાર્શ્વે નિરીક્ષન્તં તમેવ ચ
એ પુરુષ શ્યામ પણ તેજસ્વી, લાલ આંખોવાળો, હાથમાં ફાંસો ધરાવતો અને ભયાનક દેખાતો હતો; તે સત્યવાનના બાજુએ ઊભો રહીને, માત્ર તેને જ નિહાળી રહ્યો હતો.
તં દૃષ્ટ્વાસહસોત્થાય ભર્તુન્યસ્ય શનૈઃ શિરઃ। કૃતાઞ્જલિરુવાચાર્તા હૃદયેન પ્રવેપતી
તેને જોઈ, એ સ્ત્રી તરત ઊભી રહી, ધીમે ધીમે પતિનું માથું નીચે મૂકી, હાથ જોડીને, હૃદયમાં ધ્રૂજતી, દુ:ખથી બોલી.
દૈવતંત્વાભિજાનામિ વપુરેતદ્ધ્યમાનુષમ્। કામયા બ્રૂહિ દેવેશ કસ્ત્વં કિંચ ચિકીર્ષસિ
'હું તમને દેવતા માનું છું; આ રૂપ માનવનું નથી. હે દેવોના સ્વામી, સાચું કહો, તમે કોણ છો અને શું કરવા ઇચ્છો છો?'
પતિવ્રતાઽસિ સાવિત્રિ તથૈવ ચ તપોન્વિતા। અસ્ત્વામભિભાષામિ વિદ્ધિ માં ત્વં શુભે યમમ્
સાવિત્રી, તું પતિને અડગ ભક્તિ રાખે છે અને તપમાં પણ નિપુણ છે. છતાં, હે શુભે, હું તને સંબોધું છું—મને યમ સમજો.
અયં તે રસત્યવાન્ભર્તા ક્ષીણાયુઃ પાર્થિવાત્મજઃ। નેષ્યામિ તમહં બદ્ધ્વા વિદ્ધ્યેતન્મે ચીકિર્ષિતં
આ પુરુષ, તારો પતિ અને રાજપુત્ર, હવે જીવનના અંતે પહોંચ્યો છે. હું તેને બાંધીને લઈ જવાનો છું—મારો ઇરાદો એ જ છે, એ જાણ.
શ્રૂયતે ભગવન્દૂતાસ્તવાગચ્છન્તિ માનવાન્। નેતું કિલ ભવાન્કસ્માદાગતોસિ સ્વયં પ્રભો
હે ભગવંત, લોકો કહે છે કે તમારા દૂતો મનુષ્યોને લેવા આવે છે. તો પછી, હે પ્રભુ, તમે પોતે અહીં કેમ આવ્યા છો?
ઇત્યુક્તઃ પિતૃરાજસ્તાં ભગવાન્સ્વચિકીર્ષિતમ્। યથાવત્સર્વમાખ્યાતું તત્પ્રિયાર્થં પ્રચક્રમે
આ રીતે કહેતાં, પિતૃઓના રાજા, તેને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છી, પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે બધું સ્પષ્ટ રીતે સમજાવવા લાગ્યા.
અયં ચ ધર્મસંયુક્તો રૂપવાન્ગુણસાગરઃ। નાર્હો મત્પુરુષૈર્નેતુમતોસ્મિ સ્વયમાગતઃ
આ પુરુષ ધર્મમાં સ્થિર, સુંદર અને ગુણોમાં મહાસાગર છે. મારા દૂતોએ તેને લઈ જવું યોગ્ય નથી, એટલે હું પોતે આવ્યો છું.
તતઃ સત્યવતઃ કાયાત્પાશબદ્ધં વશંગતમ્। અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં નિશ્ચકર્ષ યમો બલાત્
પછી યમરાજે સત્યવતના શરીરમાંથી અંગૂઠા જેટલા કદનો, બાંધેલો અને વશ થયેલો પુરુષ જોરથી ખેંચી કાઢ્યો.
તતઃ સમુદ્ધૃતપ્રાણં ગતશ્વાસં હતપ્રભમ્। નિરવિચેષ્ટંશરીરં તદ્બભૂવાપ્રિયદર્સનમ્
પછી, જ્યારે પ્રાણ નીકળી ગયા, શ્વાસ બંધ થઈ ગયો અને તેજ ઓસર્યું, ત્યારે સત્યવતનું શરીર નિષ્ક્રિય અને ભયાનક દેખાવું બન્યું.
યમસ્તુ તં તતો બદ્ધ્વા પ્રયાતો દક્ષિણામુખઃ। સાવિત્રી ચૈવ દુઃખાર્તા યમમેવાન્વગચ્છત
યમરાજે તેને બાંધીને દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને ચાલ્યા ગયા; અને દુઃખથી વ્યાકુળ સાવિત્રી યમરાજના પાછળ-પાછી ગઈ.
ભર્તુઃ શરીરરાં ચ વિધાય હિ તપસ્વિની। ભર્તારમનુગચ્છન્તી તથાવસ્થં સુમધ્યમા'। નિયમવ્રતસંસિદ્ધા મહાભાગા પતિવ્રતા
પતિના શરીરનું વિધિવત સંસ્કાર કરીને, તપસ્વિ અને મધ્યમ સાવિત્રી, નિયમ અને વ્રતમાં નિપુણ, એ જ સ્થિતિમાં પતિના પાછળ ગઈ.
નિવર્ત ગચ્છ સાવિત્રિ કુરુષ્વાસ્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્। કૃતંભર્તુસ્ત્વયાઽઽનૃણ્યં યાવદ્ગમ્યં ગતં ત્વયા
પાછા ફર, સાવિત્રી, અને પતિના અંત્યક્રિયા કર. તું પતિની ફરજ પૂર્ણ કરી છે; હવે તારે આગળ જવું યોગ્ય નથી.
યત્ર મે નીયતે ભર્તા સ્વયં વા યત્ર ગચ્છતિ। મયા ચ તત્ર ગન્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ
મારો પતિ જ્યાં લઈ જવામાં આવે છે, અથવા જ્યાં જાય છે, ત્યાં મારે પણ જવું જ પડે—આ તો સનાતન ધર્મ છે.
તપસા ગુરુભક્ત્યા ચ ભર્તુઃ સ્નેહાદ્વ્રતેન ચ। તવ ચૈવ પ્રસાદેન ન મે પ્રતિહતા ગતિઃ
મારા તપ, વડીલ પ્રત્યે ભક્તિ, પતિ પ્રત્યે પ્રેમ અને વ્રતથી—અને તમારી કૃપાથી—મારો માર્ગ ક્યારેય અટકતો નથી.
પ્રાહુઃ સાપ્તપદં મૈત્રં બુધાસ્તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ। મિત્રતાં ચ પુરસ્કૃત્ય કિંચિદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ
જેઓ તત્વને જાણે છે એવા વિદ્વાનો કહે છે કે સાથે સાત પગલાં ચાલવાથી મિત્રતા થાય છે. એ મિત્રતાને ધ્યાનમાં રાખીને હું કંઈક કહું છું—કૃપા કરીને સાંભળો.
નાનાત્મવન્તસ્તુ વને ચરન્તિ ધર્મં ચ વાસં ચ પરિશ્રમં ચ। વિજ્ઞાનતો ધર્મમુદાહરન્તિ તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્
વિભિન્ન સ્વભાવ ધરાવતા લોકો જંગલમાં ફરતા રહે છે, ધર્મ, નિવાસ અને કષ્ટ સહન કરે છે. સમજદારીથી ધર્મને ઓળખે છે; તેથી સજ્જનો ધર્મને સર્વોપરી માને છે.
એકસ્ય ધર્મેણ સતાં મતેન સર્વેસ્મ તં માર્ગમનુપ્રપન્નાઃ। મા વૈ દ્વિતીયં મા તૃતીયં ચ વાઞ્છે તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્
સજ્જનોના મત પ્રમાણે, બધા એક જ ધર્મના માર્ગે ચાલે છે. બીજો કે ત્રીજો માર્ગ કોઈ ઈચ્છે નહીં; તેથી સજ્જનો ધર્મને સર્વોપરી માને છે.
નિવર્ત તુષ્ટોસ્મિ તવાનયા ગિરા સ્વરાક્ષરવ્યઞ્જનહેતુયુક્તયા। વરં વૃણીષ્વેહવિનાઽસ્ય જીવિતં દદાનિ તે સર્વમનિન્દિતે વરમ્
પાછા ફર—તારા મીઠા અને અર્થસભર વચનોથી હું પ્રસન્ન થયો છું. પતિના જીવન સિવાય બીજું કોઈ પણ વર માંગ, નિર્દોષે, હું તને એ વર આપું છું.
ચ્યુતઃ સ્વરાજ્યાદ્વનવાસમાશ્રિતો વિનષ્ટચક્ષુઃ શ્વશુરો મમાશ્રમે। સ લબ્ધચક્ષુર્બલવાન્ભવેન્નૃપ- સ્તવ પ્રસાદાજ્જ્વલનાર્કસંનિભઃ
મારા સસરા, રાજ્ય ગુમાવીને જંગલમાં રહે છે અને દ્રષ્ટિ ગુમાવી મારી આશ્રમમાં છે. તમારી કૃપાથી તેમને ફરી આંખો અને બળ મળે—તેમનું તેજ અગ્નિ કે સૂર્ય જેવું ચમકે.
દદાનિ તેઽહં તમનિન્દિતે વરં યથા ત્વયોક્તં ભવિતા ચ તત્તથા। તવાધ્વના ગ્લાનિમિવોપલક્ષયે નિવર્ત ગચ્છસ્વ ન તે શ્રમો ભવેત્
હે નિર્દોષે, તું જે રીતે માંગ્યું છે એ વર હું તને આપું છું—એવું જ થશે. તારા ચાલવાથી થાક આવ્યો છે એવું હું જોઈ શકું છું; હવે પાછી ફર, તને વધુ કષ્ટ ન થાય.