ત્રયોદશ્યાં ચોપવાસં પ્રતિપત્સુ ચ પારણમ્। આયુષ્યં વર્ધતે ભર્તુર્વ્રતેનાનિ ભારત
તેણી ત્રયોદશી દિવસે ઉપવાસ કર્યો અને નિર્ધારિત દિવસે ઉપવાસ તોડ્યો; તેના વ્રતથી પતિનું આયુષ્ય વધ્યું, હે ભારત.
તં શ્રુત્વા રકનિયમં તસ્યા ભૃશં દુઃખાન્વિતો નૃપઃ। ઉત્થાય વાક્યં સાવિત્રીમબ્રવીત્પરિસાન્ત્વયન્
જ્યારે રાજાએ તેની કઠોર નિયમપાલન સાંભળ્યું, ત્યારે તેને ખૂબ દુઃખ થયું; તે ઊભા રહીને સાવિત્રીને શાંતવના શબ્દો કહ્યા.
અતિતીવ્રોઽયમારમ્ભસ્ત્વયાઽઽરબ્ધો નૃપાત્મજે। તિસૃણાં વસતીનાં હિ સ્તાનં પરમદુશ્ચરમ્
હે રાજકન્યા, તું જે વ્રત આરંભ્યું છે તે ખૂબ જ કઠિન છે; સ્ત્રીઓ માટે આવું કરવું બહુ મુશ્કેલ છે.
ન કાર્યસ્તાત સંતાપઃ પારયિષ્યામ્યહં વ્રતમ્। વ્યસંસાયકૃતં હીદં વ્યવસાયશ્ચ કારણમ્
પિતા, દુઃખ ન કરશો; હું વ્રત પૂર્ણ કરીશ. મારો નિશ્ચય જ કારણ છે અને નિશ્ચયથી જ કાર્ય પણ થાય છે.
વ્રતં ભિન્ધીતિ વક્તું ત્વાં નાસ્મિ શક્તઃ કથંચન। પારયસ્વેતિ વચનં યુક્તમસ્મદ્વિધો વદેત્
હું ક્યારેય તને વ્રત તોડવા કહી શકતો નથી; મારા જેવા માટે એ જ યોગ્ય છે કે, 'તું વ્રત પૂર્ણ કર' એવું કહું.
એવમુક્ત્વા દ્યુમત્સેનો વિરરામ મહામનાઃ। તિષ્ઠન્તી ચૈવ સાવિત્રી કાણ્ઠભૂતેવ લક્ષ્યતે
આ રીતે બોલીને મહાન મનવાળો દ્યુમત્સેન શાંત થયો; અને સ્થિર ઊભેલી સાવિત્રી પથ્થર જેવી અડગ દેખાતી હતી.
શ્વોભૂતે ભર્તૃમરણે સાવિત્ર્યા ભરતર્ષભ। દુઃખાન્વિતાયાસ્તિષ્ઠન્ત્યાઃ સા રાત્રિર્વ્યત્યવર્તત
હે ભરતકુળના શ્રેષ્ઠ, જ્યારે આવતીકાલે પતિનું મૃત્યુ થવાનું હતું, ત્યારે દુઃખથી ભરેલી સાવિત્રી માટે રાત ખૂબ જ મુશ્કેલતાથી પસાર થઈ.
અદ્ય તદ્દિવસં ચેતિ હુત્વા દીપ્તં હુતાશનમ્। યુગમાત્રોદિતે સૂર્યેકૃત્વા પૌર્વાઙ્ણિકીઃ ક્રિયાઃ
સૂર્યોદય થતાં જ, સાવિત્રીએ આગમાં હવન કરીને, રોજની સવારે કરવાના બધાં વિધિઓ પૂરા કર્યા.
વ્રતં સમાપ્યસાવિત્રી સ્નાત્વા શુદ્ધા યશસ્વિની'। તતઃ સર્વાન્દ્વિજાન્વૃદ્ધાઞ્શ્વશ્રૂં શ્વશુરમેવ ચ। અભિવાદ્યાનુપૂર્વ્યેણ પ્રાઞ્જલિર્નિયતા સ્થિતા
વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી, યશસ્વિ અને પવિત્ર સાવિત્રીએ સ્નાન કર્યું અને પછી બંને હાથ જોડીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક બધા વૃદ્ધો, દ્વિજ, શ્વશુ અને શ્વશુરને ક્રમશઃ વંદન કર્યા.
અવૈધવ્યાશિષસ્તે તુ સાવિત્ર્યર્થં હિતાઃ શુભાઃ। ઊચુસ્તપસ્વિનઃ સર્વે તપોવનનિવાસિનઃ
પછી, જંગલમાં રહેતા બધા તપસ્વીઓએ સાવિત્રીના કલ્યાણ માટે શુભ આશીર્વાદ આપ્યા કે એના પર વિધવાપણું ન આવે.
એવમસ્ત્વિતિ સાવિત્રી ધ્યાનયોગપરાયણા। મનસા તા ગિરઃ સર્વાઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્તપસ્વિની
ધ્યાન અને યોગમાં સ્થિર રહેલી તપસ્વિ સાવિત્રીએ મનમાં 'એવું જ થાઓ' કહી, બધા આશીર્વાદ સ્વીકાર્યા.
તં કાલં તં મુહૂર્તં ચ પ્રતીક્ષન્તી નૃપાત્મજા। યથોક્તં નારદવચશ્ચિન્તયન્તી સુદુઃખિતા
રાજકુમારી ખૂબ જ દુઃખી હતી અને નારદજીના કહેલા શબ્દો યાદ કરીને, તે નિર્ધારિત સમય અને ક્ષણની રાહ જોઈ રહી હતી.
તતસ્તુ શ્વશ્રૂશ્વશુરાવૂચતુસ્તાં નૃપાત્મજામ્। એકાન્તમાસ્થિતાં વાક્યં પ્રીત્યા ભરતસત્તમ
પછી, હે ભરતકુળના શ્રેષ્ઠ, શ્વશુ અને શ્વશુરે એકાંતમાં બેઠેલી રાજકુમારી સાવિત્રીને પ્રેમથી સંબોધી.
વ્રતં યથોપદિષ્ટં તુ તથા તત્પારિતં ત્વયા। આહારકાલઃ સંપ્રાપ્તઃ ક્રિયતાં યદનન્તરમ્
'તમે જે રીતે ઉપદેશ મળ્યો હતો એ પ્રમાણે વ્રત પૂર્ણ કર્યું છે; હવે ભોજન કરવાનો સમય આવ્યો છે—પછી જે કરવું હોય તે કરો,' એમ તેમણે કહ્યું.
અસ્તં ગતે મયાઽઽદિત્યે ભોક્તવ્યં કૃતકામયા। એષ મે હૃદિ સંકલ્પઃ સમયશ્ચ કૃતો મયા
'મારે તો સૂર્યાસ્ત પછી જ ભોજન કરવાનો સંકલ્પ અને વચન લીધું છે; એ જ મારી દૃઢ નિશ્ચય છે,' એમ સાવિત્રીએ જવાબ આપ્યો.
એવં સંભાષમાણાયાઃ સાવિત્ર્યા ભોજનં પ્રતિ। સ્કન્ધે પરશુમાદાય સત્યવાન્પ્રસ્થિતો વનમ્
જ્યારે સાવિત્રી ભોજન વિશે આવી રીતે બોલી રહી હતી, ત્યારે સત્યવાને પોતાના ખભા પર કુહાડી લઈ જંગલ તરફ રવાના થયો.
સાવિત્રી ત્વાહ ભર્તારં નૈકસ્ત્વં ગન્તુમર્હસિ। સહ ત્વયા ગમિષ્યામિ ન હિત્વાં હાતુમુત્સહે
પણ સાવિત્રીએ પતિને કહ્યું, 'તમે એકલા જશો નહીં; હું પણ તમારી સાથે જઇશ, કેમ કે હું તમાથી અલગ રહી શકતી નથી.'
વનં ન ગતપૂર્વં તે દુઃખ પન્થાશ્ચ ભામિનિ। વ્રતોપવાસક્ષામા ચ કથં પદ્ભ્યાં ગમિષ્યસિ
'પ્રિયે, તું કદી જંગલમાં ગઈ નથી અને રસ્તો પણ કઠિન છે; ઉપવાસ અને વ્રતથી તું દુર્બળ થઈ ગઈ છે, તો પગે ચાલીને કેવી રીતે જઈશ?'
ઉપવાસાન્ન મે ગ્લાનિર્નાસ્તિ ચાપિ પરિશ્રમઃ। ગમને ચ કૃતોત્સાહાં પ્રતિષેદ્ધું ન માઽર્હસિ
'મારે ઉપવાસથી ન તો થાક લાગ્યો છે, ન કોઈ દુર્બળતા છે; હું જવા માટે પૂરી ઉત્સુક છું, તમે મને રોકશો નહીં.'
યદિ તે ગમનોત્સાહઃ કરિષ્યામિ તવ પ્રયમ્। મમ ત્વામન્ત્રય ગુરૂન્ન માં દોષઃ સ્પૃશેદયમ્
'જો તને જવાની ખૂબ ઈચ્છા હોય તો હું તારી ઈચ્છા મુજબ કરીશ; પણ પહેલા મારા વડીલોથી પરવાનગી લઈ લે, જેથી મને કોઈ દોષ ન લાગે.'
સાઽભિવાદ્યાબ્રવીચ્છ્વશ્રૂં શ્વશુરં ચ મહાવ્રતા। અયં ગચ્છતિ મે ભર્તા ફલાહારો મહાવનમ્
પછી મહાવ્રતી સાવિત્રીએ શ્વશુ અને શ્વશુરને વંદન કરીને કહ્યું, 'મારો પતિ ફળાહારી છે અને તે મહાવનમાં જઈ રહ્યો છે.'
ઇચ્છેયમભ્યનુજ્ઞાતા આર્યયા શ્વશુરેણ હ। અનેન સહ નિર્ગન્તું ન મેઽદ્ય વિરહઃ ક્ષમઃ
'મારે તમારી અને આર્ય માતાની પરવાનગીથી એના સાથે જવું છે; આજે હું એથી અલગ રહી શકીશ નહીં.'
ગુર્વગ્નિહોત્રાર્તકૃતેપ્રસ્થિતશ્ચ સુતસ્તવ। ન નિવાર્યો નિવાર્યઃ સ્યાદન્યથા પ્રસ્થિતો વનમ્
'તમારો પુત્ર ગુરુ અને અગ્નિહોત્ર માટે જવા નીકળી પડ્યો છે; એકવાર જંગલ તરફ નીકળી જાય પછી તેને રોકવું યોગ્ય નથી.'
સંવત્સરઃ કિંચિદૂનો ન નિષ્ક્રાન્તાઽહમાશ્રમાત્। વનં કુસુમિતં દ્રષ્ટું પરં કૌતૂહલં હિ મે
'હજી એક વર્ષ પૂરું થયું નથી કે હું આશ્રમમાંથી નીકળી છું; મને ફૂલોથી ભરેલું જંગલ જોવા માટે ખૂબ જ ઈચ્છા છે.'
યદા પ્રભૃતિ સાવિત્રી પિત્રા દત્તા સ્નાષુ મમ। નાનયાઽભ્યર્થનાયુક્તમુક્તપૂર્વં સ્મરામ્યહમ્
જ્યારેથી સાવિત્રીને તેના પિતાએ મને આપી, ત્યારથી આજદિન સુધી તેણે ક્યારેય કોઈ માંગણી કરી હોય કે અયોગ્ય રીતે બોલી હોય એવું મને યાદ નથી.
તદેષા લભતાં કામં યથાભિલષિતં વધૂઃ। અપ્રમાદશ્ચ કર્તવ્યઃ પુત્રિ સત્યવતઃ પથિ
આ વધૂએ જે ઇચ્છે તે તેને મળે. અને દીકરી, તું સત્યના માર્ગે હંમેશાં સાવચેતી રાખજે.
ઉભાભ્યામભ્યનુજ્ઞાતા સા જગામ યશસ્વિની। સહભર્ત્રા હસન્તીવ હૃદયેન વિદૂયતા
બન્નેની મંજૂરી મળતાં, તે યશસ્વિ સ્ત્રી પતિ સાથે, હસતી હોય તેમ, પણ અંદરથી દુ:ખી હૃદયે ત્યાંથી નીકળી.
સા વનાનિ વિચિત્રાણિ રમણીયાનિ સર્વશઃ। મયૂરગણજુષ્ટાનિ દદર્શ વિપુલેક્ષણા
વિશાળ નેત્રવાળી એ સાવિત્રીએ સર્વત્ર સુંદર અને અદભૂત જંગલો જોયા, જ્યાં મોરોના ઝુંડ રમતાં હતાં.
નદીઃ પુણ્યવહાશ્ચૈવ પુષ્પિતાંશ્ચ નગોત્તમાન્। સત્યવાનાહ પશ્યેતિ સાવિત્રીં મધૂરં વચઃ
પવિત્ર નદીઓ અને ફૂલો થી ભરેલા ઊંચા પર્વતો જોઈને, સત્યવાને મીઠા શબ્દોમાં સાવિત્રીને કહ્યું: 'જુઓ!'
નીરીક્ષમાણા ભર્તારં સર્વાવસ્થમનિન્દિતા। મૃતમેવ હિં મેને કાલે મુનિવચઃ સ્મરન્
અવગણના લાયક નહિ એવી એ સ્ત્રી દરેક સમયે પતિને નિહાળતી રહી; ઋષિના વચન યાદ કરતાં, તેને પતિ જીવતો હોવા છતાં મરેલો જ લાગતો હતો.