હાહાકુતાનિ ભૂતાનિ રાવણે સમભિદ્રુતે। સિંહનાદાઃ સપટહાદિતિ દિવ્યાસ્તથાઽનદન્
જ્યારે રાવણ પર આક્રમણ થયું, ત્યારે ભૂતો "હા! હા!" એમ ચીસો પાડવા લાગ્યા અને દેવતાઓએ સિંહના ગર્જનાની જેમ ડંકો વગાડીને ધ્વનિ કરી.
[દશકન્ધરરાજસૂન્વોસ્તથા યુદ્ધમભૂન્મહત્। અલબ્ધોપમમન્યત્રતયોરેવ તથાઽભવત્ ।।]
દશકંધર રાજા અને રાજપુત્રો વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું, જે બંને સિવાય બીજે ક્યાંય જોવા મળ્યું નહોતું.
સરામાય મહાઘોરં વિસસર્જ નિશાચરઃ। શૂલમિન્દ્રાશનિપ્રખ્યં બ્રહ્મદણ્ડભિવોદ્યતમ્
પછી રાત્રે ફરતા રાક્ષસે રામ પર ભયંકર અને ભયાવહ શૂળ ફેંક્યું, જે ઇન્દ્રના વજ્ર જેવું અને બ્રહ્માના દંડ જેવું ઉંચકાયેલું હતું.
તચ્છૂલં સત્વરં રામશ્ચચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ। તદ્દૃષ્ટ્વા દુષ્કરં કર્મ રાવણં ભયમાવિશત્
રામે તે શૂળને તીખા બાણોથી ઝડપથી કાપી નાખ્યું. આ અઘરું કાર્ય જોઈને રાવણના મનમાં ભય ઘૂસી ગયો.
તતઃ ક્રુદ્ધઃ સસર્જાશુ દશગ્રીવઃ શિતાઞ્છરાન્। સહસ્રાયુતશો રામે શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
પછી ક્રોધિત દશમુખ રાવણે હજારો-દસ હજાર તીખા બાણો અને અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો રામ પર છોડ્યા.
તતો ભુશુણ્ડીઃ શૂલાનિ મુસલાનિ પરશ્વથાન્। શક્તીશ્ચ વિવિધાકારાઃ શતઘ્નીશ્ચ શિતાન્ક્ષુરાન્
પછી તેણે ભુશુંડી, શૂળ, મુસળ, કટારી, વિવિધ પ્રકારના શસ્ત્રો, શતઘ્ની અને તીખા કાપવાના હથિયારો ફેંક્યા.
તાં માયાંવિવિધાં દૃષ્ટ્વા દશગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ। ભયાત્પ્રદુદ્રુવુઃ સર્વે વાનરાઃ સર્વતોદિશમ્
દશમુખ રાવણના વિવિધ માયાજાળ જોઈ વાનર સૈનિકો ડરીને ચારેય દિશામાં ભાગી ગયા.
તતઃ સુપત્રં સુમુખંહેમપુઙ્ગં શરોત્તમમ્। તૂણાદાદાય કાકુત્સ્થો બ્રહ્માસ્ત્રેણ યુયોજ હ
પછી કકુત્સ્થ રામે પોતાના તૂણામાંથી સુશોભિત, સુંદર પાંખો અને સોનાની ડાળી ધરાવતો શ્રેષ્ઠ બાણ કાઢી, તેને બ્રહ્માસ્ત્ર સાથે સંયોજિત કર્યો.
તં પ્રેક્ષ્યબાણં રામેણ બ્રહ્માસ્ત્રેણાનુમન્ત્રિતમ્। જહૃષુર્દેવગન્ધર્વા દૃષ્ટ્વા શક્રપુરોગમાઃ
રામે બ્રહ્માસ્ત્રથી સંસ્કાર કરેલો તે બાણ જોઈને, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ અને ગંધર્વો ખૂબ આનંદિત થયા.
અલ્પાવશેષમાયુશ્ચ તતોઽમન્યન્ત રક્ષસઃ। બ્રહ્માસ્ત્રોદીરણાચ્છત્રોર્દેવદાનવકિંનરાઃ
બ્રહ્માસ્ત્ર છોડાયા પછી દેવતાઓ, દાનવો અને કિન્નરોને લાગ્યું કે રાક્ષસનો આયુષ્ય હવે બહુ ઓછું રહ્યું છે.
તતઃ સસર્જ તં રામઃ શરમપ્રતિમૌજસમ્। રાવણાન્તકરં ઘોરં બ્રહ્મદણ્ડમિવોદ્યતમ્
પછી રામે એ બાણ છોડ્યો, જેની તાકાત અપ્રતિમ હતી, રાવણનો અંત લાવનાર અને બ્રહ્માનો દંડ જેમ ભયાનક લાગતો હતો.
મુક્તમાત્રેણ રામેણ દૂરાકૃષ્ટેન ભારત। સ તેન રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ સરથઃ સાશ્વસારથિઃ। પ્રજજ્વાલ મહાજ્વાલેનાગ્નિનાભિપરિપ્લુતઃ
રામે દૂરથી ખેંચીને એ બાણ છોડતાં જ, એ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાવણ, તેની રથ, ઘોડા અને સારથી—all મહા અગ્નિની જ્વાળામાં ઘેરાઈ ગયા.
તતઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ત્રિદશાઃ સહગન્ધર્વચારણાઃ। નિહતં રાવણં દૃષ્ટ્વા રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા
પછી રામના નિષ્કલંક કૃત્યથી રાવણ મૃત્યુ પામ્યો જોઈને દેવતાઓ, ગંધર્વો અને ચારણો ખૂબ ખુશ થયા.
તત્યજુસ્તં મહાભાગં પઞ્ચભૂતાનિ રાવણમ્। ભ્રંશિતઃ સર્વલોકેષુ સ હિ બ્રહ્માસ્ત્રતેજસા
પાંચ મહાભૂતોએ પણ મહાન રાવણને ત્યજી દીધો; બ્રહ્માસ્ત્રના તેજથી તે સર્વ લોકોથી પડી ગયો.
શરીરધાતવો હ્યસ્ માસં રુધિરમેવ ચ। નેશુર્બ્રહ્માસ્ત્રનિર્દગ્દા ન ચ ભસ્માપ્યદૃશ્યત
બ્રહ્માસ્ત્રથી દહાયેલી રાવણની દેહની ધાતુઓ અને લોહી ટકી શક્યાં નહીં; એ તો રાખ પણ દેખાઈ ન આવ્યું.
સ હત્વા રાવયણં ક્ષુદ્રં રાક્ષસેનદ્રં સુરદ્વિષમ્। બભૂવ હૃષ્ટઃ સસુહૃદ્રામઃ સૌમિત્રિણા સહ
રામે તે ક્ષુદ્ર રાક્ષસાધિપતિ અને દેવશત્રુ રાવણને મારીને, સૌ મિત્રો અને લક્ષ્મણ સાથે આનંદિત થયા.
તતો હતે દશગ્રીવે દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ। આશીર્ભિર્જયયુક્તાભિરાનર્ચુસ્તં મહાભુજમ્
પછી દશમુખ રાવણના મૃત્યુ પછી, ઋષિઓના આગેવાન દેવોએ વિજય અને આશીર્વાદથી તે મહાબાહુ રામનું સન્માન કર્યું.
રામં કમલપત્રાક્ષં તુષ્ટુવુઃ સર્વદેવતાઃ। ગન્ધર્વાઃ પુષ્પવર્ષૈશ્ચ વાગ્ભિશ્ચ ત્રિદશાલયાઃ
બધા દેવોએ કમળ જેવી આંખો ધરાવતાં રામની સ્તુતિ કરી; ગંધર્વોએ પુષ્પવર્ષા કરી અને સ્વર્ગવાસીઓએ શુભ વાણી ઉચ્ચારી.
પૂજયિત્વા રણે રામં પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્। તન્મહોત્સવસંકાશમાસીદાકાશમચ્યુત
યુદ્ધમાં રામની પૂજા કરીને, તેઓ જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા; આકાશ મહોત્સવ સમાન આનંદથી ભરાઈ ગયું.
તતો હત્વા દશગ્રીવં લઙ્કાં રામો મહાયશાઃ। વિભીષણાય પ્રદદૌ પ્રભુઃ પરપુરંજયઃ
પછી મહાયશસ્વી રામે દશમુખ રાવણને મારીને, વિભીષણને લંકાનું રાજ્ય આપ્યું.
તતઃ સીતાં પુરસ્કૃત્ય વિભીષણપુરસ્કૃતામ્। અવિન્ધ્યો નામ સુપ્રજ્ઞો વૃદ્ધામાત્યો વિનિર્યયૌ
પછી, વિભીષણને આગળ રાખીને અને સીતા પણ સાથે, અવિંધ્ય નામના વિવેકી વૃદ્ધ મંત્રી બહાર આવ્યા.
ઉવાચ ચ મહાત્માનં કાકુત્સ્થં દૈન્યમાસ્થિતમ્। પ્રતીચ્છ દેવીં સદ્વૃત્તાં મહાત્મઞ્જાનકીમિતિ
એમણે દુઃખમાં ડૂબેલા કાકુત્સ્થ રામને કહ્યું: 'મહાન આત્મા, આ સદ્ગુણવતી જનકી દેવીને સ્વીકારો.'
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્માદવતીર્ય રથોત્તમાત્। બાષ્પેણાપિહિતાં સીતાં દદર્શેક્ષ્વાકુનન્દનઃ
આ શબ્દો સાંભળીને ઇક્ષ્વાકુ કુળના રામે પોતાનું ઉત્તમ રથ છોડ્યું અને, આંખોમાં આંસુ ભરેલી સીતાને જોયા.
તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં યાનસ્થાં શોકકર્શિતામ્। મલોપચિતસર્વાઙ્ગીં જટિલાં કૃષ્ણવાસસમ્
એમણે એ સુંદર અંગવાળી, દુઃખથી કૃશ થયેલી, મલથી ઢંકાયેલી, જટાવાળી અને કાળી વસ્ત્ર પહેરેલી સીતાને વાહન પર ઊભેલી જોઈ.
ઉવાચ રામો વૈદેહીં પરામર્શવિશઙ્કિતઃ। `લક્ષયિત્વેઙ્ગિતં સર્વં પ્રિયં તસ્યૈ નિવેદ્ય સઃ
રામે વૈદેહી સાથે વાત કરી, સ્પર્શ કરવાનું ટાળતાં, તેના હાવભાવ જોઈને, પોતાનું પ્રેમભર્યું સંદેશ આપ્યું.
ગચ્છ વૈદેહિ મુક્તા ત્વં યત્કાર્યં તનમયા કૃતમ્। મામાસાદ્યપતિં ભદ્રે ન ત્વં રાક્ષસવેશ્મનિ। જરાં વ્રજેથા ઇતિમે નિહતોસૌ નિશાચરઃ
'વૈદેહી, હવે તું મુક્ત છે; જે કરવું હતું એ મેં કર્યું. હે સુભાગ્યવતી, હવે તને રાક્ષસના ઘરમાં રહેવું કે ત્યાં વૃદ્ધ થવું નથી પડતું, કેમ કે એ રાત્રિચર મારો ગયો છે.'
કથં હ્યસ્મદ્વિધો જાતુ જાનન્ધર્મવિનિશ્ચયમ્। પરહસ્તગતાં નારીં મુહૂર્તમપિ ધારયેત્
મારે જેવું ધર્મ જાણનાર વ્યક્તિ, બીજીના હાથમાં ગયેલી સ્ત્રીને એક ક્ષણ પણ કેવી રીતે રાખી શકે?
સુવૃત્તામસુવૃત્તાં વાઽપ્યહં ત્વામદ્ય મૈથિલિ। નોત્સહે પરિભોગાય શ્વાવલીઢં હવિર્યથા
હે વૈદેહી, તું સારી હોય કે ન હોય, આજે હું તને સ્વીકારી શકતો નથી, એ રીતે જેમ કૂતરાએ ચાટેલું અન્ન કોઈ ખાઈ શકતું નથી.
તતઃ સા સહસા બાલા તચ્છ્રુત્વા દારુણં વચઃ। પપાત દેવી વ્યથિતા નિકૃત્તા કદલી યથા
પછી એ યુવાન દેવી, એ કઠોર વચન સાંભળીને, અચાનક દુઃખી થઈને, કાપેલી કેળાની જેમ જમીન પર પડી ગઈ.
યોપ્યસ્યા હર્ષસંભૂતો મુખરાગઃ પુરાઽભવત્। ક્ષણેન સપુનર્નષ્ટો નિઃશ્વાસાદિવ દર્પણે
જે આનંદથી એની ચહેરા પર રંગ હતો, એ પળમાં જ ઉડી ગયો, જેમ શ્વાસ કાચ પર ઝટથી ઓગળી જાય છે.