દૃષ્ટ્વા નિપતિતૌ ભૂમૌ સર્વાઙ્ગેષુ શરાચિતૌ। સુગ્રીવઃ કપિભિઃ સાર્ધં પરિવાર્યોપતસ્તિવાન્
રામ અને લક્ષ્મણ જમીન પર પડેલા અને તેમના આખા શરીર પર બાણો ગડેલા જોઈ, સુગ્રીવે વાનરો સાથે તેમને ઘેરી લીધા.
સુષેણમૈન્દદ્વિવિદૈઃ કુમુદેનાઙ્ગદેન ચ। હનુમનનીલતારૈશ્ચ નલેન ચ કપીશ્વરઃ
સુશેણ, મેઇંદ, દ્વિવિદ, કુમુદ, અંગદ, હનુમાન, નીલ, તારા અને નલ સાથે વાનરરાજ પણ ત્યાં ઊભો રહ્યો.
તતસ્તં દેશમાગમ્ય કૃતકર્મા વિભીષણઃ। બોધયામાસ તૌ વીરૌ પ્રજ્ઞાસ્ત્રેણ પ્રમોહિતૌ
પછી વિભીષણે, જે કાર્યકુશળ હતો, ત્યાં આવીને, મોહના અસ્ત્રથી મૂર્છિત થયેલા એ બંને શૂરવીરોને જાગૃત કર્યા.
વિશલ્યૌ ચાપિ સુગ્રીવઃ ક્ષણેનૈતૌ ચકાર હ। વિશલ્યયા મહૌષધ્યા દિવ્યમન્ત્રપ્રયુક્તયા
અને સુગ્રીવે દિવ્ય મંત્રોથી સંયુક્ત મહૌષધિ વડે, એક ક્ષણમાં જ તેમને બાણમુક્ત કરી આરોગ્ય આપ્યું.
તૌ લબ્ધસંજ્ઞૌ નૃવરૌ વિશલ્યાવુદતિષ્ઠતામ્। ઉભૌ ગતક્લમૌ ચાસ્તાં ણેનૈતૌ મહારથૌ
બન્ને રાજાઓએ જ્યારે ચેતના મેળવી અને બાણોથી મુક્ત થયા, ત્યારે એકસાથે ઊભા રહ્યા; બંને મહાન રથીઓ હવે થાક વિના તાજા થઈ ગયા હતા.
તતો વિભીષણઃ પાર્થ રામમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્। ઉવાચ વિજ્વરં દૃષ્ટ્વા કૃતાઞ્જલિરિદં વચઃ
પછી વિભીષણે, હે પાર્થ, ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદ રામને તંદુરસ્ત જોઈ, હાથ જોડીને આ રીતે કહ્યું.
અયમમ્ભો ગૃહીત્વાતુ રાજરાજસ્ શાસનાત્। ગુહ્કોઽભ્યાગતઃ શ્લેતાત્ત્વત્સકાશમરિંદમ
આ પાણી, હે રાજાધિરાજ, ગુહકે તમારા આદેશથી લાવ્યું છે; દુશ્મનોના વિનાશક, તે તમારી પાસે આવ્યો છે.
ઇદમમ્ભઃ કુબેરસ્તે મહારાજ પ્રયચ્છતિ। અન્તર્હિતાનાં ભૂતાનાં દર્શનાર્થં પરંતપ
મહારાજ, આ પાણી કુબેરે તમને આપ્યું છે, જેથી છુપાયેલા જીવોને જોઈ શકાય, હે શત્રુઓને હરાવનાર.
અનેન મૃષ્ટનયનો ભૂતાન્યન્તર્હિતાન્યુત। ભવાન્દ્રક્ષ્યતિ યસ્મૈ ચ ભવાનેતત્પ્રદાસ્યતિ
આ પાણીથી આંખો ધોઈને તમે છુપાયેલા જીવોને જોઈ શકશો; અને તમે જેને આપશો, તે પણ તેમને જોઈ શકશે.
તથેતિ રામસ્તદ્વારિ પ્રતિગૃહ્યાભિસંસ્કૃતમ્। ચકાર નેત્રયોઃ શૌચં લક્ષ્મણશ્ચ મહામનાઃ
‘જેમ તું કહે છે તેમ,’ એમ રામે કહ્યું અને તે તૈયાર કરેલું પાણી સ્વીકારીને આંખો ધોઈ; મહાન હૃદય લક્ષ્મણે પણ એ જ કર્યું.
સુગ્રીવજામ્બવન્તૌ ચહનુમાનઙ્ગદસ્તથા। મૈન્દદ્વિવિદનીલાશ્ચ પ્રાયઃ પ્લવગસત્તમાઃ
સુગ્રીવ, જાંબવંત, હનુમાન, અંગદ, મેઇંદ, દ્વિવિદ અને નીલ — આ બધા વાનરોએ પણ એ જ રીતે કર્યું.
તથાસમભવચ્ચાપિ યદુવાચ વિભીષણઃ। ક્ષણેનાતીન્દ્રિયાણ્યેષાં ચક્ષુંષ્યાસન્યુધિષ્ઠિર
જેમ વિભીષણે કહ્યું હતું તેમ જ થયું; એક પળમાં જ બધાની આંખોમાં અસાધારણ શક્તિ આવી ગઈ, હે યુધિષ્ઠિર.
ઇન્દ્રજિત્કૃતકર્મા તુ પિત્રે કર્મ તદાઽઽત્મનઃ। નિવેદ્ય પુનરાગચ્છત્ત્વરયાઽઽજિશિરઃપ્રતિ
ઇન્દ્રજિતે પોતાનું કાર્ય પૂરુ કરી, પિતાને જાણ કરી, પછી ઝડપથી યુદ્ધભૂમિ તરફ પાછો ફર્યો.
તમાગતં તુ સંક્રુદ્ધં પુનરેવ યુયુત્સયા। અભિદુદ્રાવ સૌમિત્રિર્વિભીષણમતે સ્થિતઃ
જ્યારે તે ગુસ્સે અને યુદ્ધની ઇચ્છાથી પાછો આવ્યો, ત્યારે સોમિત્રી વિભીષણની સલાહ પ્રમાણે તેના સામે આગળ વધ્યો.
અકૃતાહ્નિકમેવૈનં જિઘાંસુર્જિતકાશિનમ્। શરૈર્જઘાન સંક્રુદ્ધઃ કૃતસંજ્ઞોઽથ લક્ષ્મણઃ
દૈનિક સંસ્કાર કર્યા વિના, વિજયી દુશ્મનને મારવાની ઇચ્છાથી ક્રોધિત લક્ષ્મણે, જાગૃત થઈને, તેને બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
તયોઃ સમભવદ્યુદ્ધં તદાઽન્યોન્યં જીગીષતોઃ। અતીવ ચિત્રમાશ્ચર્યં શક્રપ્રહ્લાદયોરિવ
બન્ને વિજયની ઇચ્છાથી લડ્યા; એ યુદ્ધ અતિ આશ્ચર્યજનક અને અદ્ભુત હતું, જાણે ઇન્દ્ર અને પ્રહલાદ વચ્ચે યુદ્ધ ચાલે તેમ.
અવિધ્યદિન્દ્રજિત્તીક્ષ્ણૈઃ સૌમિત્રિં મર્મભેદિભિઃ। સૌમિત્રિશ્ચાનલસ્પર્શૈરવિધ્યદ્રાવણિં શરૈઃ
ઇન્દ્રજિતે તીખા અને ઘાતક બાણોથી સોમિત્રીને ઘાયલ કર્યો; અને સોમિત્રીએ અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી બાણોથી રાવણીને ઘાયલ કર્યો.
સૌમિત્રિશરસંસ્પર્શાદ્રાવણિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। અસૃજલ્લક્ષ્મણાયાષ્ટૌ શરાનાશીવિષોપમાન્
સોમિત્રીના બાણોના સ્પર્શથી રાવણી ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને લક્ષ્મણ પર આઠ એવા બાણ છોડ્યા, જે ઝેરી સાપ જેવા હતા.
તસ્યેષૂન્પાવકસ્પર્શૈઃ સૌમિત્રિઃ પત્રિભિસ્ત્રિભિઃ। `વારયામાસ નારાચૈઃ સૌમિત્રિર્મિત્રનન્દનઃ
મિત્રોને આનંદ આપનાર સોમિત્રીએ, અગ્નિસ્પર્શી એ બાણોને ત્રણ પાંખવાળા લોખંડના બાણોથી રોકી લીધા.
અસૃજલ્લક્ષ્મણશ્ચાષ્ટૌ રાક્ષસાય શરાન્પુનઃ'। તથા તં ન્યહનદ્વીરસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
લક્ષ્મણે પછી ફરીથી રાક્ષસ પર આઠ બાણ છોડ્યા; એ રીતે વીરે તેને ઘાયલ કર્યો — હવે હું એ વાત કહું છું, સાંભળો.
એકેનાસ્ય ધનુષ્મન્તં બાહું દેહાદપાતયત્। દ્વિતીયેન તુ બાણેન ભુજમન્યમપાતયત્
એક બાણથી તેણે ધનુષ્યધારી હાથ શરીરથી અલગ કરી દીધો; બીજા બાણથી બીજું હાથ પણ કપાઈ પડ્યું.
તૃતીયેન તુ બાણેન શિતધારેણ ભાસ્વતા। જહાર સુનસં ચાપિ શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્
ત્રીજા તેજસ્વી અને તીખા બાણથી તેણે સુંદર નાકવાળું, જ્વલંત કુંડળોથી શોભતું માથું પણ કપાઈ નાખ્યું.
વિનિકૃત્તભુજસ્કન્ધઃ કબન્ધાકૃતિદર્શનઃ। `પપાત વસુધાયાં તુ છિન્નમૂલ ઇવદ્રુમઃ
કબંધ જેવો ભયાનક રૂપ ધારણ કરીને, હાથ અને ખભા કપાઈ ગયા પછી, તે ધરતી પર એ રીતે પડ્યો જેમ કે મૂળથી કપાયેલું વૃક્ષ પડે છે.
તં હત્વાસૂતમપ્યસ્ત્રૈર્જઘાન બલિનંવરઃ। લઙ્કાં પ્રવેશયામાસુસ્તં રથં વાજિનસ્તદા
પછી તે મહાબલી વીર એ, જે પહેલેથી જ મરેલો હતો, તેને શસ્ત્રોથી ફરી માર્યો અને પછી રથને લંકામાં લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો.
દદર્શ રાવણસ્તં ચ રથં પુત્રવિનાકૃતમ્। સ પુત્રં નિહતં શ્રુત્વા ત્રાસાત્સંભ્રાન્તમાનસઃ
રાવણે જ્યારે પોતાનો પુત્ર વિનાનો રથ જોયો અને પુત્રના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, ત્યારે તેનો મન ભય અને ગભરાટથી ભરાઈ ગયો.
રાવણઃ શોકમોહાર્તો વૈદેહીં હન્તુમુદ્યતઃ ।। ઙ્ગમાદાય દુષ્ટાત્મા જવેનાભિપપાત હ
શોક અને મોહથી પીડાઈને, દુષ્ટ મનનો રાવણ, શસ્ત્ર ઉઠાવીને, વૈદેહીનું વધ કરવા માટે ઝડપથી દોડી આવ્યો.
તં દૃષ્ટ્વાતસ્ય દુર્બુદ્દેરવિન્ધ્યઃ પાપનિશ્ચયમ્। શમયામાસ સંક્રુદ્ધં શ્રૂયતાં યેન હેતુના
તેના દુષ્ટ મન અને પાપી ઈરાદા જોઈને, અવિંધ્યએ ક્રોધિત રાવણને રોક્યો. હવે સાંભળો એનું કારણ.
મહારાજ્યેસ્થિતો દીપ્તે ન સ્ત્રિયં હન્તુમર્હસિ। હતૈવૈષા યદા સ્ત્રી ચ કબન્ધનસ્થા ચ તે વશે
મહાન રાજા બનીને, તું તેજમાં પ્રકાશિત છે, છતાં સ્ત્રીને મારવી યોગ્ય નથી. એ તો પહેલેથી જ હારી ગઈ છે, બંધનમાં છે અને તારા વશમાં છે.
ન ચૈષા દહભેદેન હતાસ્યાદિતિ મે મતિઃ। જહિ ભર્તારમેવાસ્યા હતે તસ્મિન્હતા ભવેત્
મારે એવું લાગે છે કે એ અગ્નિથી કે બીજાં કોઈ રીતે મરી નથી. એના પતિને મારે, તો એ પણ મરી જાય એવી જ ગણાશે.
ન હિ તે વિક્રમે તુલ્યઃ સાક્ષાદપિ શતક્રતુઃ। અસકૃદ્ધિ ત્વયા સન્દ્રાસ્ત્રાસિતાસ્ત્રિદસા યુધિ
તારી પરાક્રમની સામે તો ઇન્દ્ર પણ સમાન નથી. તું તો ઘણીવાર યુદ્ધમાં દેવતાઓને તારા શસ્ત્રોથી ડરાવ્યા છે.