તે દૃશ્યમાના હરિભિર્બલિભિર્દૂરપાતિભિઃ। નિહતાઃ સર્વશો રાજન્મહીં જગ્મુર્ગતાસવઃ
મહાન બલવાન વાનરો, જેઓ દૂરથી મારવામાં કુશળ હતા, એમણે એ બધાને જોઈને માર્યા, અને એ બધા રાજા, નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
અમૃષ્યમાણઃ સબલો રાવણો નિર્યયાવથ। રાક્ષસાનાં બલૈર્ઘોરૈઃ પિશાચાનાંચ સંવૃતઃ
આ સહન ન થઈ શકતાં રાવણ પોતાનું સૈન્ય લઈને બહાર આવ્યો, ભયાનક રાક્ષસો અને પિશાચોની સેના સાથે ઘેરાયેલો.
યુદ્ધશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞ ઉશના ઇવ ચાપરઃ। વ્યૂહ્યચૌશનસં વ્યૂહં હરીનભ્યવહારયત્
યુદ્ધશાસ્ત્ર જાણનારો અને ઉશનાસ જેવો, એણે ઉશનાસની રચના પ્રમાણે પોતાની સેના ગોઠવી અને વાનરો સામે આગળ વધ્યો.
રાઘવસ્તુ વિનિર્યાન્તં વ્યૂઢાનીકં દશાનનમ્। બાર્હસ્પત્યં વિધં કૃત્વા પ્રતિવ્યૂહ્ય હ્યદૃશ્યત
રાઘવએ જ્યારે દશાનનનું ગોઠવાયેલું સૈન્ય જોયું, ત્યારે પોતાનું સૈન્ય બાર્હસ્પત્ય રચનામાં ગોઠવીને સામેથી ઉભો રહ્યો.
સમેત્ય યુયુધે તત્ર તતો રામેણ રાવણઃ। યુયુધે લક્ષ્મણશ્ચાપિ તથૈવેન્દ્રજિતા સહ
ત્યાં રાવણ અને રામ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું; એ જ રીતે લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત વચ્ચે પણ યુદ્ધ થયું.
વિરૂપાક્ષેણ સુગ્રીવસ્તારેણ ચ નિસ્વર્વટઃ। પૌણ્ડ્રેણ ચ નલસ્તત્ર પદુશઃ પનસેન ચ
સુગ્રીવએ વિરુપાક્ષ સાથે, નિશ્વર્વટએ તાર સાથે, નલએ પૌંડ્ર સાથે અને પડુશએ પનસ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
વિષહ્યં યં હિ યો મેને સ સ તેન સમેયિવાન્। યુયુધે યુદ્ધવેલાયાં સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ
યુદ્ધ સમયે દરેકે પોતાને જે સમાન લાગ્યો એ સાથે જોર અજમાવ્યું અને પોતાનાં બળ પર વિશ્વાસ રાખીને લડ્યા.
સ સંપ્રહારો વવૃધે ભીરૂણાં ભયવર્ધનઃ। રોમસંહર્ષણો ઘોરઃ પુરા દેવાસુરે યથા
એ સંઘર્ષ એટલો ભયાનક હતો કે ભયભીત લોકોના મનમાં ડર ઊભો થયો અને રોમાચંન થઇ ગયો, જાણે દેવ-અસુરોનું પ્રાચીન યુદ્ધ ફરીથી થતું હોય.
રાવણો રામમાનર્ચ્છચ્છક્તિશૂલાસિવૃષ્ટિભિઃ। નિશિતૈરાયસૈસ્તીક્ષ્ણૈ રાવણં ચાપિ રાઘવઃ
રાવણે રામ પર તીક્ષ્ણ લોખંડના ભાલા, શૂળ અને તલવારની વર્ષા કરી; અને રાઘવએ પણ એ જ રીતે રાવણ પર પ્રહાર કર્યો.
તથૈવેન્દ્રજિતં યત્તં લક્ષ્મણો મર્મભેદિભિઃ। ઇન્દ્રજિચ્ચાપિ સૌમિત્રિં બિભેદ બહુભિઃ શરૈઃ
એ જ રીતે લક્ષ્મણે મર્મભેદક બાણોથી ઇન્દ્રજિત પર પ્રહાર કર્યો અને ઇન્દ્રજિતએ પણ સૌમિત્રિ પર અનેક બાણો ચલાવ્યા.
વિભીષણઃ પ્રહસ્તં ચ પ્રહસ્તશ્ચ વિભીષણમ્। ખગપત્રૈઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરભ્યવર્ષદ્ગતવ્યથઃ
વિભીષણ અને પ્રહસ્તે એકબીજા પર તીક્ષ્ણ પંખવાળા બાણોની વર્ષા કરી, પણ કોઈએ દુઃખનો લેશ પણ દેખાડ્યો નહીં.
તેષાં બલવતામાસીન્મહાસ્ત્રાણાં સમાગમઃ। વિવ્યથુઃ સકલા યેન ત્રયો લોકાશ્ચરાચરાઃ
જ્યારે એ બલવાનોએ મહાશસ્ત્રોનો પ્રયોગ કર્યો, ત્યારે ત્રણેય લોક—ચલ અને અચલ—ભયથી કંપી ઉઠ્યા.
તતઃ પ્રહસ્તઃ સહસા સમભ્યેત્ય વિભીષણમ્। ગદયા તાડયામાસ વિનદ્ય રણકર્કશમ્
પછી પ્રહસ્ત અચાનક વિભીષણ પાસે આવ્યો અને યુદ્ધમાં ભયાનક ગર્જના કરીને ગદા વડે એમને પ્રહાર કર્યો.
સ તયાઽભિહતો ધીમાન્ગદયા ભીમવેગયા। નાકમ્પત મહાબાહુર્હિમવાનિવ સુસ્થિરઃ
એ ભયાનક અને ઝડપી ગદાથી ઘાયલ થયાં છતાં, બુદ્ધિશાળી અને મહાબાહુ વિભીષણ હિમાલય પર્વત જેવાં અડગ ઊભા રહ્યા.
તતઃ પ્રગૃહ્યવિપુલાં શતઘણ્ટાં વિભીષણઃ। અનુમન્ત્ર્ય મહાશક્તિં ચિક્ષેપાસ્ શિરઃ પ્રતિ
પછી વિભીષણે મોટી, અનેક ઘંટીઓથી શોભતી ગદા હાથમાં લીધી, મહાન શક્તિનું સ્મરણ કરીને એ ગદા દુશ્મનના માથા પર ફેંકી.
પતન્ત્યા સ તયા વેગાદ્રાક્ષસોઽશનિવેગયા। હૃતોત્તામઙ્ગો દદૃશે વાતરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ
એ ઝડપથી પડતી ગદાથી રાક્ષસનું માથું તૂટી ગયું, અને તે પવનથી તૂટી પડેલા વૃક્ષ જેવો દેખાયો.
તં દૃષ્ટ્વા નિહતં સઙ્ખ્યે પ્રહસ્તં ક્ષણદાચરમ્। અભિદુદ્રાવ ધૂમ્રાક્ષો વેગેન મહતા કપીન્
પહરામાં પ્રહસ્ત નામના રાતે ફરતા રાક્ષસને યુદ્ધમાં મારેલો જોઈ ધૂમ્રાક્ષે ભારે ગતિથી વાનરો પર તૂટી પડ્યો.
તસ્ મેઘોપમં સૈન્યમાપતદ્ભીમદર્શનમ્। દૃષ્ટ્વૈવ સહસા દીર્ણા રણે વાનરપુઙ્ગવાઃ
એનું સેના મેઘ જેવું વિશાળ અને ભયાનક લાગતું હતું, એ આગળ વધતાં જ યુદ્ધમાં અગ્રગણ્ય વાનરો તુરંત છૂટા પડી ગયા.
તતસ્તાન્સહસા દીર્ણાન્દૃષ્ટ્વા વાનરપુઙ્ગવાન્। નિર્યયૌ કપિશાર્દૂલો હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ
પછી અગ્રગણ્ય વાનરોને અચાનક વિખૂટા પડેલા જોઈ વાનરોમાં વરિષ્ઠ અને પવનપુત્ર હનુમાન આગળ આવ્યો.
તં દૃષ્ટ્વાઽવસ્થિતં સઙ્ખ્યે હરયઃ પવનાત્મજમ્। મહત્યા ત્વરયા રાજત્સંન્યવર્તન્ત સર્વશઃ
યુદ્ધમાં પવનપુત્ર હનુમાનને સ્થિર ઊભેલો જોઈ બધા વાનરો ઉત્સાહથી પાછા વળી આવ્યા.
તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્તુમુલો રોમહર્ષણઃ। રામરાવણસૈન્યાનામન્યોન્યમભિધાવતામ્
પછી રામ અને રાવણની સેનાઓ એકબીજા પર તૂટી પડતાં ભયાનક અને કાન ફાડી નાખે એવો ગર્જનારો અવાજ થયો.
તસ્મિન્પ્રવૃત્તે સંગ્રામે ઘોરે રુધિરકર્દમે। ક્ષૂમ્રાક્ષઃ કપિસૈન્યં તદ્દ્રાવયામાસ પત્રિભિઃ
તે ભયાનક યુદ્ધમાં, લોહીના કાદવથી ભરેલા મેદાનમાં, ધૂમ્રાક્ષે તીરો વડે વાનર સેના ભાગાડી દીધી.
તં સ રક્ષોમહામાત્રમાપતન્તં સપત્નજિત્। પ્રતિજગ્રાહ હનુમાંસ્તરસા પવનાત્મજઃ
એ દુશ્મનવિજયી મહારાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષ સામે દોડ્યો ત્યારે પવનપુત્ર હનુમાને પણ જોરથી તેનો સામનો કર્યો.
તયોર્યુદ્ધમભૂદધોરં હરિરાક્ષસવીરયોઃ। જીગીષતોર્યુધાઽન્યોન્યમિન્દ્રપ્રહ્લાદયોરિવં
પછી વાનર અને રાક્ષસ વીર વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, બંને જીતવાની ઈચ્છા રાખતા હતા, જેમ કે ઇન્દ્ર અને પ્રહલાદ વચ્ચે.
કગદાભિઃ પરિઘૈશ્ચૈવ રાક્ષસો જઘ્નિવાન્કપિમ્। કપિશ્ચ જઘ્નિવાન્રઃ સસ્કન્ધવિટપૈર્દ્રુમૈઃ
રાક્ષસે ગદા અને લોખંડના દંડ વડે વાનરને માર્યો, અને વાનરે શાખાવાળા વૃક્ષોથી રાક્ષસને પ્રહાર કર્યો.
તતસ્તમતિકોપેન સાશ્વં સરથસારથિમ્। ધૂમ્રાક્ષમવધીત્ક્રુદ્ધો હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ
પછી પવનપુત્ર હનુમાને ભારે ગુસ્સાથી ઘોડા, રથ અને રથચાલક સાથે ધૂમ્રાક્ષને મારી નાખ્યો.
તતસ્તં નિહતં દૃષ્ટ્વા ધૂમ્રાક્ષં રાક્ષસોત્તમમ્। હરયો જાતવિશ્રમ્ભા જઘ્નુરન્યે ચ સૈનિકાન્
પછી ધૂમ્રાક્ષ, શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ, મારેલો જોઈ વાનરોને વિશ્વાસ આવ્યો અને બાકીના સૈનિકોને પણ મારવા લાગ્યા.
તે વધ્યમાના હરિભિર્બલિભિર્જિતકાશિભિઃ। રાક્ષસા ભગ્નસંકલ્પા લઙ્કામભ્યપતન્ભયાત્
મજબૂત અને વિજયી વાનરોના હુમલાથી રાક્ષસોનો આત્મવિશ્વાસ તૂટી ગયો અને તેઓ ડરીને લંકા તરફ ભાગ્યા.
તેઽભિપત્ય પુરં ભગ્ના હતશેષા નિશાચરાઃ। સર્વં રાજ્ઞે યથાવૃત્તં રાવણાય ન્યવેદયન્
એ હારેલા અને બચેલા રાતના રાક્ષસો શહેરમાં પહોંચ્યા અને જે કંઈ બન્યું તે બધું પોતાના રાજા રાવણને કહી સંભળાવ્યું.
શ્રુત્વા તુ રાવણસ્તેભ્યઃ પ્રહસ્તં નિહતં યુધિ। ધૂમ્રાક્ષં ચ મહેષ્વાસં સસૈન્યં સહરાક્ષસૈઃ
પછી રાવણે એમના પાસેથી જાણ્યું કે પ્રહસ્ત યુદ્ધમાં મારાયો છે અને ધૂમ્રાક્ષ, મહાન ધનુર્ધર, પોતાની સેના અને રાક્ષસો સાથે મરી ગયો છે.