સ માપરાશિસદૃશૈર્બભૂવ ક્ષણાદાચરૈઃ। કૃતો નિર્વાનરો ભૂયઃ પ્રાકારો ભીમદર્શનૈઃ
થોડી જ વારમાં, વાનરો ખાલી થયેલા કિલ્લા પર ફરીથી ભયાનક દેખાતા રાક્ષસો પહોળાઈથી છવાઈ ગયા, જાણે બીજું કોઈ પર્વતમાળા ઉભી થઈ હોય.
પેતુઃ શલવિભિન્નાઙ્ગા બહવો વાનરર્પભાઃ। સ્તમ્ભતોરણભગ્નાશ્ચપેતુસ્તત્રનિશાચરાઃ
અનેક વીર વાનરો, તીરો વાગી શરીર છિદ્રાયેલી હાલતમાં પડી ગયા; અને તૂટેલા સ્તંભો તથા દરવાજા સાથે રાક્ષસો પણ ત્યાં પડી ગયા.
કેશાકેશ્યભવદ્યુદ્ધં રક્ષસાં વાનરૈઃ સહ। નખૈર્દન્તૈશ્ચ વીરાણાં ખાદતાં વૈ પરસ્પરમ્
રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે વાળ પકડીને યુદ્ધ થયું, વીરોએ એકબીજાને નખ અને દાંતથી ફાડી અને દુશ્મનોને ખાઈ નાખ્યા.
નિષ્ટનન્તો હ્યુભયતસ્તત્ર વાનરરાક્ષસાઃ। હતાનિપતિતા ભૂમૌ ન મુઞ્ચન્તિ પરસ્પરમ્
ત્યાં વાનરો અને રાક્ષસો બંને બાજુથી દુઃખમાં આહ ભરતા, જમીન પર પડેલા છતાં એકબીજાને છોડતા નહોતાં.
રામસ્તુ શરજાલાનિવવર્ષ જલદો યથા। તાનિલઙ્કાં સમાસાદ્ય જઘ્રુસ્તાન્રજનીચરાન્
રામે મેઘ જેવો તીરોનો વરસાદ વરસાવ્યો અને લંકા પર પહોંચી એ રાત્રિચર રાક્ષસોને સંહાર્યા.
સૌમિત્રિરપિ નારાચૈર્દૃઢધન્વા જિતક્લમઃ। આદિશ્યાદિશ્ય દુર્ગસ્થાન્પાતયામાસ રાક્ષસાન્
સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે પણ મજબૂત ધનુષ્યથી, થાક્યા વિના, કિલ્લા પર ઊભેલા રાક્ષસોને લોખંડના તીરો વડે વારંવાર નિશાન બનાવીને ધરાશાયી કર્યા.
તતઃ પ્રત્યવહારોઽભૂત્સૈન્યાનાં રાધવાજ્ઞયા। કૃતે વિમર્દે લઙ્કાયાં લબ્ધલક્ષ્યોજયોત્તરઃ
પછી રાઘવની આજ્ઞાથી બંને સેના પાછી ખેંચાઈ; લંકામાં યુદ્ધ થયા પછી, જે પોતાનું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો હતો, એ જયોત્તર, પાછો ફર્યો.
તતો નિવિશમાનાંસ્તાન્સૈનિકાન્રાવણાનુગાઃ। અભિજગ્મુર્ગણાઽનકે પિશાચક્ષુદ્રરક્ષસામ્
પછી જ્યારે સૈનિકો કેમ્પમાં જઇ રહ્યા હતા, ત્યારે રાવણના અનુયાયી, અનેક પિશાચો અને નાના રાક્ષસોની ટોળીઓએ રાત્રીમાં એમને આક્રમણ કર્યું.
પર્વણઃ પતનો જમ્ભઃ ખરઃ ક્રોધવશો હરિઃ। પ્રરુજશ્ચારુજશ્ચૈવ પ્રઘસશ્ચૈવમાદયઃ
પર્વણ, પતન, જંભ, ખર, ક્રોધવશ, હરી, પ્રરુજ, આરુજ અને પ્રઘસ—આ બધા ભયાનક રાક્ષસો પણ એમાં જોડાયા.
તતોઽભિપતતાં તેષામદૃશ્યાનાં દુરાત્મનામ્। અન્તર્ધાનવધં તજ્જ્ઞશ્ચકાર સ વિભીષણઃ
પછી જ્યારે એ દુષ્ટો, અદૃશ્ય બનીને હુમલો કરવા દોડી આવ્યા, ત્યારે વિભીષણ, જેમને એમની માયા ખબર હતી, એણે એમની અદૃશ્ય થવાની શક્તિનો પ્રતિકાર કર્યો.
તે દૃશ્યમાના હરિભિર્બલિભિર્દૂરપાતિભિઃ। નિહતાઃ સર્વશો રાજન્મહીં જગ્મુર્ગતાસવઃ
મહાન બલવાન વાનરો, જેઓ દૂરથી મારવામાં કુશળ હતા, એમણે એ બધાને જોઈને માર્યા, અને એ બધા રાજા, નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
અમૃષ્યમાણઃ સબલો રાવણો નિર્યયાવથ। રાક્ષસાનાં બલૈર્ઘોરૈઃ પિશાચાનાંચ સંવૃતઃ
આ સહન ન થઈ શકતાં રાવણ પોતાનું સૈન્ય લઈને બહાર આવ્યો, ભયાનક રાક્ષસો અને પિશાચોની સેના સાથે ઘેરાયેલો.
યુદ્ધશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞ ઉશના ઇવ ચાપરઃ। વ્યૂહ્યચૌશનસં વ્યૂહં હરીનભ્યવહારયત્
યુદ્ધશાસ્ત્ર જાણનારો અને ઉશનાસ જેવો, એણે ઉશનાસની રચના પ્રમાણે પોતાની સેના ગોઠવી અને વાનરો સામે આગળ વધ્યો.
રાઘવસ્તુ વિનિર્યાન્તં વ્યૂઢાનીકં દશાનનમ્। બાર્હસ્પત્યં વિધં કૃત્વા પ્રતિવ્યૂહ્ય હ્યદૃશ્યત
રાઘવએ જ્યારે દશાનનનું ગોઠવાયેલું સૈન્ય જોયું, ત્યારે પોતાનું સૈન્ય બાર્હસ્પત્ય રચનામાં ગોઠવીને સામેથી ઉભો રહ્યો.
સમેત્ય યુયુધે તત્ર તતો રામેણ રાવણઃ। યુયુધે લક્ષ્મણશ્ચાપિ તથૈવેન્દ્રજિતા સહ
ત્યાં રાવણ અને રામ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું; એ જ રીતે લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત વચ્ચે પણ યુદ્ધ થયું.
વિરૂપાક્ષેણ સુગ્રીવસ્તારેણ ચ નિસ્વર્વટઃ। પૌણ્ડ્રેણ ચ નલસ્તત્ર પદુશઃ પનસેન ચ
સુગ્રીવએ વિરુપાક્ષ સાથે, નિશ્વર્વટએ તાર સાથે, નલએ પૌંડ્ર સાથે અને પડુશએ પનસ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
વિષહ્યં યં હિ યો મેને સ સ તેન સમેયિવાન્। યુયુધે યુદ્ધવેલાયાં સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ
યુદ્ધ સમયે દરેકે પોતાને જે સમાન લાગ્યો એ સાથે જોર અજમાવ્યું અને પોતાનાં બળ પર વિશ્વાસ રાખીને લડ્યા.
સ સંપ્રહારો વવૃધે ભીરૂણાં ભયવર્ધનઃ। રોમસંહર્ષણો ઘોરઃ પુરા દેવાસુરે યથા
એ સંઘર્ષ એટલો ભયાનક હતો કે ભયભીત લોકોના મનમાં ડર ઊભો થયો અને રોમાચંન થઇ ગયો, જાણે દેવ-અસુરોનું પ્રાચીન યુદ્ધ ફરીથી થતું હોય.
રાવણો રામમાનર્ચ્છચ્છક્તિશૂલાસિવૃષ્ટિભિઃ। નિશિતૈરાયસૈસ્તીક્ષ્ણૈ રાવણં ચાપિ રાઘવઃ
રાવણે રામ પર તીક્ષ્ણ લોખંડના ભાલા, શૂળ અને તલવારની વર્ષા કરી; અને રાઘવએ પણ એ જ રીતે રાવણ પર પ્રહાર કર્યો.
તથૈવેન્દ્રજિતં યત્તં લક્ષ્મણો મર્મભેદિભિઃ। ઇન્દ્રજિચ્ચાપિ સૌમિત્રિં બિભેદ બહુભિઃ શરૈઃ
એ જ રીતે લક્ષ્મણે મર્મભેદક બાણોથી ઇન્દ્રજિત પર પ્રહાર કર્યો અને ઇન્દ્રજિતએ પણ સૌમિત્રિ પર અનેક બાણો ચલાવ્યા.
વિભીષણઃ પ્રહસ્તં ચ પ્રહસ્તશ્ચ વિભીષણમ્। ખગપત્રૈઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરભ્યવર્ષદ્ગતવ્યથઃ
વિભીષણ અને પ્રહસ્તે એકબીજા પર તીક્ષ્ણ પંખવાળા બાણોની વર્ષા કરી, પણ કોઈએ દુઃખનો લેશ પણ દેખાડ્યો નહીં.
તેષાં બલવતામાસીન્મહાસ્ત્રાણાં સમાગમઃ। વિવ્યથુઃ સકલા યેન ત્રયો લોકાશ્ચરાચરાઃ
જ્યારે એ બલવાનોએ મહાશસ્ત્રોનો પ્રયોગ કર્યો, ત્યારે ત્રણેય લોક—ચલ અને અચલ—ભયથી કંપી ઉઠ્યા.
તતઃ પ્રહસ્તઃ સહસા સમભ્યેત્ય વિભીષણમ્। ગદયા તાડયામાસ વિનદ્ય રણકર્કશમ્
પછી પ્રહસ્ત અચાનક વિભીષણ પાસે આવ્યો અને યુદ્ધમાં ભયાનક ગર્જના કરીને ગદા વડે એમને પ્રહાર કર્યો.
સ તયાઽભિહતો ધીમાન્ગદયા ભીમવેગયા। નાકમ્પત મહાબાહુર્હિમવાનિવ સુસ્થિરઃ
એ ભયાનક અને ઝડપી ગદાથી ઘાયલ થયાં છતાં, બુદ્ધિશાળી અને મહાબાહુ વિભીષણ હિમાલય પર્વત જેવાં અડગ ઊભા રહ્યા.
તતઃ પ્રગૃહ્યવિપુલાં શતઘણ્ટાં વિભીષણઃ। અનુમન્ત્ર્ય મહાશક્તિં ચિક્ષેપાસ્ શિરઃ પ્રતિ
પછી વિભીષણે મોટી, અનેક ઘંટીઓથી શોભતી ગદા હાથમાં લીધી, મહાન શક્તિનું સ્મરણ કરીને એ ગદા દુશ્મનના માથા પર ફેંકી.
પતન્ત્યા સ તયા વેગાદ્રાક્ષસોઽશનિવેગયા। હૃતોત્તામઙ્ગો દદૃશે વાતરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ
એ ઝડપથી પડતી ગદાથી રાક્ષસનું માથું તૂટી ગયું, અને તે પવનથી તૂટી પડેલા વૃક્ષ જેવો દેખાયો.
તં દૃષ્ટ્વા નિહતં સઙ્ખ્યે પ્રહસ્તં ક્ષણદાચરમ્। અભિદુદ્રાવ ધૂમ્રાક્ષો વેગેન મહતા કપીન્
પહરામાં પ્રહસ્ત નામના રાતે ફરતા રાક્ષસને યુદ્ધમાં મારેલો જોઈ ધૂમ્રાક્ષે ભારે ગતિથી વાનરો પર તૂટી પડ્યો.
તસ્ મેઘોપમં સૈન્યમાપતદ્ભીમદર્શનમ્। દૃષ્ટ્વૈવ સહસા દીર્ણા રણે વાનરપુઙ્ગવાઃ
એનું સેના મેઘ જેવું વિશાળ અને ભયાનક લાગતું હતું, એ આગળ વધતાં જ યુદ્ધમાં અગ્રગણ્ય વાનરો તુરંત છૂટા પડી ગયા.
તતસ્તાન્સહસા દીર્ણાન્દૃષ્ટ્વા વાનરપુઙ્ગવાન્। નિર્યયૌ કપિશાર્દૂલો હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ
પછી અગ્રગણ્ય વાનરોને અચાનક વિખૂટા પડેલા જોઈ વાનરોમાં વરિષ્ઠ અને પવનપુત્ર હનુમાન આગળ આવ્યો.
તં દૃષ્ટ્વાઽવસ્થિતં સઙ્ખ્યે હરયઃ પવનાત્મજમ્। મહત્યા ત્વરયા રાજત્સંન્યવર્તન્ત સર્વશઃ
યુદ્ધમાં પવનપુત્ર હનુમાનને સ્થિર ઊભેલો જોઈ બધા વાનરો ઉત્સાહથી પાછા વળી આવ્યા.