કરભારુણગાત્રાણાં હરીણાં યુદ્ધશાલિનામ્। કોટીશતસહસ્રેણ લઙ્કામભ્યપતત્તદા
એ સમયે, હાથી અને રીચ્છા જેટલી તાકાત ધરાવતા, યુદ્ધમાં નિપુણ, લાખો કરોડો વાનરો લંકા પર તૂટી પડ્યા.
પ્રલમ્બબાહૂરુકરજઙ્ઘાન્તરવિલમ્બિનામ્। ઋક્ષાણઆં ધૂમ્રવર્ણાનાં તિસ્રઃ કોઠ્યો વ્યવસ્થિતાઃ
લાંબા હાથ, પગ અને જાંઘ ધરાવતા, ધૂમ્રવર્ણના ત્રણ કરોડ રીચ્છાઓ પોતાની જગ્યાએ ઊભા રહ્યા.
ઉત્પતદ્ભિઃ પતદ્ભિશ્ચ નિપતદ્ભિશ્ચ વાનરૈઃ। નાદૃશ્યત તદા સૂર્યો રજસા નાશિતપ્રભઃ
વાનરો ઉડીને, કૂદીને અને પડતી વખતે એટલું ધૂળ ઉડાડી કે એ સમયે સૂર્ય પણ દેખાતો નહોતો; તેની કિરણો ધૂળથી છુપાઈ ગઈ હતી.
શાલિપ્રસૂનસદૃશૈઃ શિરીપકુસુમપ્રભૈઃ। તરુણાદિત્યસદૃશૈઃ શણગૌરૈશ્ચ વૈનરૈઃ
કેટલાક વાનરો પક્વ ધાનના ફૂલો જેવા, કેટલાક શિરીષના ફૂલો જેવી કાંતિ ધરાવતા, કેટલાક નવયુવાન સૂર્ય જેવા તેજસ્વી અને કેટલાક શણ જેવી પીળાશ ધરાવતા હતા.
પ્રાકારં દદૃશુસ્તે તુ સમન્તાત્કપિલીકૃતમ્। રાક્ષસા વિસ્મિતા રાજન્સસ્ત્રીવૃદ્ધાઃ સમન્તતઃ
હે રાજા, રાક્ષસો, સ્ત્રીઓ અને વૃદ્ધોએ ચારે બાજુથી લંકાની દીવાલ વાનરોથી છવાઈ ગયેલી જોઈ અને ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થયા.
બિભિદુસ્તે મણિસ્તમ્ભાન્કર્ણાટ્ટશિખરાણિ ચ। ભગ્નોન્મથિતશૃઙ્ગાણિ યન્ત્રાણિ ચ વિચિક્ષિપુઃ
વાનરોએ મણિથી શોભતા સ્તંભો અને દરવાજાના શિખરો તોડી નાખ્યા અને તૂટેલા, ઉખડેલા કિલ્લાના ભાગો અને યંત્રો ચારે બાજુ ફેંકી દીધા.
પરિગૃહ્ય શતઘ્નીશ્ચ સચક્રાઃ સગુડોપલાઃ। ચિક્ષિપુર્ભુજવેગેન લઙ્કામધ્યેમહાસ્વનાઃ
યુદ્ધના યંત્રો, ચક્રવાળા અને પથ્થરગોળા વાનરોએ પોતાના હાથના જોરથી લંકાના મધ્યમાં ફેંક્યા અને મોટો ગર્જના કર્યો.
પ્રાકારસ્થાશ્ચયે કેચિન્નિશાચરગણાસ્તથા। પ્રદુદ્રુવુસ્તે શતશઃ કપિભિઃ સમભિદ્રુતાઃ
કિલ્લાની દીવાલ પર ઊભેલા રાક્ષસોની ટોળકીઓ પર વાનરો તૂટી પડતાં, તેઓ સૈંકડો સંખ્યામાં ભાગી ગયા.
તતસ્તુ રાજવચનાદ્રાક્ષસાઃ કામરૂપિણઃ। નિર્યયુર્વિકૃતાકારાઃ સહસ્રશતસઙ્ઘશઃ
પછી રાજાના આદેશથી, ઇચ્છાનુરુપ રૂપ ધારણ કરનારા રાક્ષસો હજારો અને સૈંકડો ટોળીઓમાં ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરી બહાર આવ્યા.
શખવર્ષાણિ વર્ષન્તો દ્રાવયિત્વા વનૌકસઃ। પ્રાકારં શોભયન્તસ્તે પરં વિસ્મયમાસ્થિતાઃ
તેઓએ ડાળીઓના વરસાદ વરસાવીને વનવાસીઓને હાંકી કાઢ્યા અને આશ્ચર્યથી કિલ્લાની દીવાલ શોભાવી.
સ માપરાશિસદૃશૈર્બભૂવ ક્ષણાદાચરૈઃ। કૃતો નિર્વાનરો ભૂયઃ પ્રાકારો ભીમદર્શનૈઃ
થોડી જ વારમાં, વાનરો ખાલી થયેલા કિલ્લા પર ફરીથી ભયાનક દેખાતા રાક્ષસો પહોળાઈથી છવાઈ ગયા, જાણે બીજું કોઈ પર્વતમાળા ઉભી થઈ હોય.
પેતુઃ શલવિભિન્નાઙ્ગા બહવો વાનરર્પભાઃ। સ્તમ્ભતોરણભગ્નાશ્ચપેતુસ્તત્રનિશાચરાઃ
અનેક વીર વાનરો, તીરો વાગી શરીર છિદ્રાયેલી હાલતમાં પડી ગયા; અને તૂટેલા સ્તંભો તથા દરવાજા સાથે રાક્ષસો પણ ત્યાં પડી ગયા.
કેશાકેશ્યભવદ્યુદ્ધં રક્ષસાં વાનરૈઃ સહ। નખૈર્દન્તૈશ્ચ વીરાણાં ખાદતાં વૈ પરસ્પરમ્
રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે વાળ પકડીને યુદ્ધ થયું, વીરોએ એકબીજાને નખ અને દાંતથી ફાડી અને દુશ્મનોને ખાઈ નાખ્યા.
નિષ્ટનન્તો હ્યુભયતસ્તત્ર વાનરરાક્ષસાઃ। હતાનિપતિતા ભૂમૌ ન મુઞ્ચન્તિ પરસ્પરમ્
ત્યાં વાનરો અને રાક્ષસો બંને બાજુથી દુઃખમાં આહ ભરતા, જમીન પર પડેલા છતાં એકબીજાને છોડતા નહોતાં.
રામસ્તુ શરજાલાનિવવર્ષ જલદો યથા। તાનિલઙ્કાં સમાસાદ્ય જઘ્રુસ્તાન્રજનીચરાન્
રામે મેઘ જેવો તીરોનો વરસાદ વરસાવ્યો અને લંકા પર પહોંચી એ રાત્રિચર રાક્ષસોને સંહાર્યા.
સૌમિત્રિરપિ નારાચૈર્દૃઢધન્વા જિતક્લમઃ। આદિશ્યાદિશ્ય દુર્ગસ્થાન્પાતયામાસ રાક્ષસાન્
સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે પણ મજબૂત ધનુષ્યથી, થાક્યા વિના, કિલ્લા પર ઊભેલા રાક્ષસોને લોખંડના તીરો વડે વારંવાર નિશાન બનાવીને ધરાશાયી કર્યા.
તતઃ પ્રત્યવહારોઽભૂત્સૈન્યાનાં રાધવાજ્ઞયા। કૃતે વિમર્દે લઙ્કાયાં લબ્ધલક્ષ્યોજયોત્તરઃ
પછી રાઘવની આજ્ઞાથી બંને સેના પાછી ખેંચાઈ; લંકામાં યુદ્ધ થયા પછી, જે પોતાનું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો હતો, એ જયોત્તર, પાછો ફર્યો.
તતો નિવિશમાનાંસ્તાન્સૈનિકાન્રાવણાનુગાઃ। અભિજગ્મુર્ગણાઽનકે પિશાચક્ષુદ્રરક્ષસામ્
પછી જ્યારે સૈનિકો કેમ્પમાં જઇ રહ્યા હતા, ત્યારે રાવણના અનુયાયી, અનેક પિશાચો અને નાના રાક્ષસોની ટોળીઓએ રાત્રીમાં એમને આક્રમણ કર્યું.
પર્વણઃ પતનો જમ્ભઃ ખરઃ ક્રોધવશો હરિઃ। પ્રરુજશ્ચારુજશ્ચૈવ પ્રઘસશ્ચૈવમાદયઃ
પર્વણ, પતન, જંભ, ખર, ક્રોધવશ, હરી, પ્રરુજ, આરુજ અને પ્રઘસ—આ બધા ભયાનક રાક્ષસો પણ એમાં જોડાયા.
તતોઽભિપતતાં તેષામદૃશ્યાનાં દુરાત્મનામ્। અન્તર્ધાનવધં તજ્જ્ઞશ્ચકાર સ વિભીષણઃ
પછી જ્યારે એ દુષ્ટો, અદૃશ્ય બનીને હુમલો કરવા દોડી આવ્યા, ત્યારે વિભીષણ, જેમને એમની માયા ખબર હતી, એણે એમની અદૃશ્ય થવાની શક્તિનો પ્રતિકાર કર્યો.
તે દૃશ્યમાના હરિભિર્બલિભિર્દૂરપાતિભિઃ। નિહતાઃ સર્વશો રાજન્મહીં જગ્મુર્ગતાસવઃ
મહાન બલવાન વાનરો, જેઓ દૂરથી મારવામાં કુશળ હતા, એમણે એ બધાને જોઈને માર્યા, અને એ બધા રાજા, નિર્જીવ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
અમૃષ્યમાણઃ સબલો રાવણો નિર્યયાવથ। રાક્ષસાનાં બલૈર્ઘોરૈઃ પિશાચાનાંચ સંવૃતઃ
આ સહન ન થઈ શકતાં રાવણ પોતાનું સૈન્ય લઈને બહાર આવ્યો, ભયાનક રાક્ષસો અને પિશાચોની સેના સાથે ઘેરાયેલો.
યુદ્ધશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞ ઉશના ઇવ ચાપરઃ। વ્યૂહ્યચૌશનસં વ્યૂહં હરીનભ્યવહારયત્
યુદ્ધશાસ્ત્ર જાણનારો અને ઉશનાસ જેવો, એણે ઉશનાસની રચના પ્રમાણે પોતાની સેના ગોઠવી અને વાનરો સામે આગળ વધ્યો.
રાઘવસ્તુ વિનિર્યાન્તં વ્યૂઢાનીકં દશાનનમ્। બાર્હસ્પત્યં વિધં કૃત્વા પ્રતિવ્યૂહ્ય હ્યદૃશ્યત
રાઘવએ જ્યારે દશાનનનું ગોઠવાયેલું સૈન્ય જોયું, ત્યારે પોતાનું સૈન્ય બાર્હસ્પત્ય રચનામાં ગોઠવીને સામેથી ઉભો રહ્યો.
સમેત્ય યુયુધે તત્ર તતો રામેણ રાવણઃ। યુયુધે લક્ષ્મણશ્ચાપિ તથૈવેન્દ્રજિતા સહ
ત્યાં રાવણ અને રામ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું; એ જ રીતે લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત વચ્ચે પણ યુદ્ધ થયું.
વિરૂપાક્ષેણ સુગ્રીવસ્તારેણ ચ નિસ્વર્વટઃ। પૌણ્ડ્રેણ ચ નલસ્તત્ર પદુશઃ પનસેન ચ
સુગ્રીવએ વિરુપાક્ષ સાથે, નિશ્વર્વટએ તાર સાથે, નલએ પૌંડ્ર સાથે અને પડુશએ પનસ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
વિષહ્યં યં હિ યો મેને સ સ તેન સમેયિવાન્। યુયુધે યુદ્ધવેલાયાં સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ
યુદ્ધ સમયે દરેકે પોતાને જે સમાન લાગ્યો એ સાથે જોર અજમાવ્યું અને પોતાનાં બળ પર વિશ્વાસ રાખીને લડ્યા.
સ સંપ્રહારો વવૃધે ભીરૂણાં ભયવર્ધનઃ। રોમસંહર્ષણો ઘોરઃ પુરા દેવાસુરે યથા
એ સંઘર્ષ એટલો ભયાનક હતો કે ભયભીત લોકોના મનમાં ડર ઊભો થયો અને રોમાચંન થઇ ગયો, જાણે દેવ-અસુરોનું પ્રાચીન યુદ્ધ ફરીથી થતું હોય.
રાવણો રામમાનર્ચ્છચ્છક્તિશૂલાસિવૃષ્ટિભિઃ। નિશિતૈરાયસૈસ્તીક્ષ્ણૈ રાવણં ચાપિ રાઘવઃ
રાવણે રામ પર તીક્ષ્ણ લોખંડના ભાલા, શૂળ અને તલવારની વર્ષા કરી; અને રાઘવએ પણ એ જ રીતે રાવણ પર પ્રહાર કર્યો.
તથૈવેન્દ્રજિતં યત્તં લક્ષ્મણો મર્મભેદિભિઃ। ઇન્દ્રજિચ્ચાપિ સૌમિત્રિં બિભેદ બહુભિઃ શરૈઃ
એ જ રીતે લક્ષ્મણે મર્મભેદક બાણોથી ઇન્દ્રજિત પર પ્રહાર કર્યો અને ઇન્દ્રજિતએ પણ સૌમિત્રિ પર અનેક બાણો ચલાવ્યા.