વિસ્તીર્ણં ચૈવ નઃ સૈન્યં હન્યાચ્છિદ્રેણ વૈ પરઃ। પ્લવોડુપપ્રતારશ્ચનૈવાત્રમમ રોચતે
આપણી વિશાળ સેના દુશ્મન દ્વારા છિદ્રથી નષ્ટ થઈ શકે; તરવું કે તરવાહથી જવું પણ મને યોગ્ય લાગતું નથી.
અહં ત્વિમં જલનિધિં સમારપ્સ્યામ્યુપાયતઃ। પ્રતિશેષ્યામ્યુપવસન્દર્શયિષ્તિ માં તતઃ
હું કોઈક ઉપાયથી આ સાગર પાસે જઈશ; ઉપવાસ કરીશ અને પોતાને દર્શાવીશ, પછી એ મને માર્ગ બતાવશે.
ન ચેદ્દર્શયિતા માર્ગં ધક્ષ્યામ્યનમહં તતઃ। મહાસ્ત્રૈરપ્રતિહતૈરત્યગ્નિપવનોજ્જ્વલૈઃ
જો એ મને માર્ગ નહીં બતાવે તો હું ગુસ્સાથી, અગ્નિ અને પવન જેવાં પ્રભાવી શસ્ત્રોથી, આ સાગરને સુકવી નાખીશ.
ઇત્યુક્ત્વા સહસૌમિત્રિરુપસ્પૃશ્યાથ રાઘવઃ। પ્રતિશિસ્યે જલનિધં વિધિવત્કુશસંસ્તરે
આ રીતે કહીને, રામ અને લક્ષ્મણે પાણી સ્પર્શ કર્યું અને નિયમસર કુશના શય્યાપર સાગરકાંઠે સૂઈ ગયા.
સાગરસ્તુ તતઃ સ્વપ્ને દર્શયામાસ રાઘવમ્। દેવો નદનદીમર્તા શ્રીમાન્યાદોગણૈર્વૃતઃ
પછી રામને સ્વપ્નમાં સાગરે પોતાનું રૂપ બતાવ્યું; એ નદીઓનો દેવ, જળચરોથી ઘેરાયેલો, તેજસ્વી દેખાયો.
કૌસલ્યામાતરિત્યેવમાભાષ્ય મધુરં વચઃ। ઇદમિત્યાહ રત્નાનામાકરૈઃ શતશો વૃતઃ
એ મીઠા શબ્દોમાં 'કૌસલ્યાના પુત્ર' કહીને, રત્નોથી ભરેલા ખાણો વચ્ચે ઉભો રહીને બોલ્યો.
બ્રૂહિ કિં તેકરોમ્યત્રસાહાય્યં પુરુષર્ષભ। ઐક્ષ્વાકો હ્યસ્મિ તે જ્ઞાતી રામ સત્યપરાક્રમઃ। એવમુક્તઃ સમુદ્રેણ રામો વાક્યમથાબ્રવીત્
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, અહીં હું તને શું સહાય કરી શકું? હું પણ ઇક્ષ્વાકુ વંશનો છું, તારો જ આત્મીય રામ છું. આમ કહેતાં રામે ઉત્તર આપ્યો.
માર્ગમિચ્છામિ સૈન્યસ્ય દત્તં નદનદીપતે। યેન ગત્વાદશગ્રીવં હન્યામ કુલપાંસનમ્। `રાક્ષસંસાનુબન્ધં તં મમ ભાર્યાપહારિણમ્
હે નદીનાથ, મને મારી સેના માટે માર્ગ જોઈએ છે, જેથી જઈને દશમુખ રાક્ષસ, જે મારા કુળને કલંકિત કરનાર અને પત્નીને અપહરણ કરનાર છે, એને મારી શકું.
યદ્યેવં યાચતો માર્ગં ન પ્રદાસ્યતિ મે ભવાન્। શરૈસ્ત્વાં શોષયિષ્યામિ દિવ્યાસ્ત્રયતિમન્ત્રિતૈઃ
જો તું મારી વિનંતી છતાં માર્ગ નહીં આપે તો હું દિવ્ય શસ્ત્રો અને મંત્રોથી તને બાણોથી સુકવી નાખીશ.
ઇત્યેવંબ્રુવતઃ શ્રુત્વારામસ્ય વરુણાલયઃ। ઉવાચવ્યથિતોવાક્યમિતિબદ્ધાઞ્જલિઃસ્થિતઃ
આવી રીતે રામે કહ્યું ત્યારે વરુણના નિવાસસ્થાન સાગરે ભયભીત થઈ, હાથ જોડીને જવાબ આપ્યો.
નેચ્છામિ પ્રતિઘાતં તે નાસ્મિ વિઘ્નકરસ્તવ। શૃણુ ચેદં વચોરામ શ્રુત્વા કર્તવ્યમાચર
હું તારો વિરોધ કરવો નથી ઇચ્છતો, ન તો તારો અવરોધક છું; હે રામ, આ વાત સાંભળ અને પછી યોગ્ય તે કર.
યદિ દાસ્યામિ તે માર્ગં સૈન્યસ્ વ્રજતોઽઽજ્ઞયા। અન્યેઽપ્યાજ્ઞાપયિષ્યન્તિ મામેવં ધનુષોબલાત્
જો હું તારી આજ્ઞાથી તારી સેના માટે માર્ગ આપી દઉં તો બીજાઓ પણ બળપૂર્વક એ જ રીતે મને મજબૂર કરશે.
અસ્તિત્વત્રનલો નામ વાનરઃ શિલ્પિસંમતઃ। ત્વષ્ટુઃ કાકુત્સ્થ તનયો બલવાન્વિશ્વકર્મણઃ
અહીં એક વાનર છે, નામ નલ, જે કારીગરોમાં બહુ માન્ય છે. તે ત્વષ્ટાનો પુત્ર છે, કાકુત્સ્થ વંશનો છે અને વિશ્વકર્મા જેટલો શક્તિશાળી છે.
સ યત્કાષ્ઠં તૃણં વાઽપિશિલાં વા ક્ષેપ્સ્યતે મયિ। સર્વં તદ્ધારયિષ્યામિ સ તે સેતુર્ભવિષ્યતિ
નલે જે કાંઠ, ઘાસ કે પથ્થર મારા પર નાખશે, એ બધું હું સહન કરીશ; એ રીતે તારો પુલ બની જશે.
ઇત્યુક્ત્વાઽન્તર્હિતે તસ્મિન્રામો નલમુવાચ હ। કુરુ સેતું સમુદ્રે ત્વંશક્તો હ્યસિ મતો મમ
આવું કહીને તે અદૃશ્ય થયો પછી, રામે નલને કહ્યું: 'તુ દરિયામાં પુલ બાંધી, કેમ કે તું એ માટે યોગ્ય છે એવું મને વિશ્વાસ છે.'
તેનોપાયેન કાકુત્સ્થઃ સતુબન્ધમકારયત્। દશયોજનવિસ્તારમાયતં શતયોજનમ્
આ રીતે કાકુત્સ્થએ દસ યોજન પહોળો અને સો યોજન લાંબો પુલ બનાવડાવ્યો.
નલસેતુરિતિ ખ્યાતો યોઽદ્યાપિ પ્રથિતો ભુવિ। રામસ્યાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય ધાર્યતે ગિરિસંનિભઃ
આ પુલ 'નલસેતુ' તરીકે આજે પણ ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે; રામની આજ્ઞા પ્રમાણે, તે પુલ પર્વત જેવો મજબૂત ઊભો છે.
તત્રસ્થં સ તુ ધર્માત્મા સમાગચ્ચદ્વિભીષણઃ। ભ્રાતા વૈ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ
ત્યાં ધર્મનિષ્ઠ વિભીષણ, રાક્ષસરાજના ભાઈ, પોતાના ચાર મંત્રીઓ સાથે મળવા આવ્યો.
પ્રતિજગ્રાહ રામસ્તં સ્વાગતેન મહામનાઃ। સુગ્રીવસ્ય તુ શઙ્કાઽભૂત્પ્રણિધિઃ સ્યાદિતિ સ્મહ
મહાન મનવાળો રામે તેને હર્ષથી આવકાર્યો; પણ સુગ્રીવને શંકા આવી કે, કદાચ એ ગુપ્તચર હશે.
રાઘવઃ સત્યચેષ્ટાભિઃ સમ્યક્વ ચરિતેઙ્ગિતૈઃ। યદા તત્ત્વેન તુષ્ટોઽભૂત્તત એનમપૂજયત્
જ્યારે રાઘવે વિભીષણના સાચા વર્તન અને સારા આચરણથી સંતોષ થયો, ત્યારે તેણે તેને સન્માન આપ્યો.
સર્વરાક્ષસરાજ્યેચાપ્યભ્યપિઞ્ચદ્વિભીષણમ્। ચક્રે ચ મન્ત્રસચિવં સહૃદંલક્ષ્મણસ્ ચ
વિભીષણને આખું રાક્ષસરાજ્ય આપ્યું અને લક્ષ્મણ સાથે મંત્રદારો અને મિત્ર તરીકે સ્થાન આપ્યું.
વિભીષણમતે ચૈવ સોઽત્યક્રામન્મહાર્ણવમ્। સસૈન્યઃ સેતુના તેન માર્ગેણૈવ નરાધિપઃ
વિભીષણની સલાહ પ્રમાણે રાજાએ પોતાની સેના સાથે એ પુલ પરથી મહાસમુદ્ર પાર કર્યો.
તતો ગત્વાસમાસાદ્ય લઙ્કોદ્યાનાન્યનેકશઃ। ભેદયામાસ કપિભિર્મહાન્તિ ચ બહૂનિ ચ
પછી તેઓ લંકાના અનેક બગીચાઓએ પહોંચ્યા અને વાનરોએ ઘણા મોટા અને સુંદર બગીચા તોડી નાખ્યા.
તત્રાસ્તાં રાવણામાત્યૌ રાક્ષસૌ શુકસારણૌ। ચરૌ વાનરરૂપેણ તૌ જગ્રાહ વિભીષણઃ
ત્યાં રાવણના બે મંત્રી, રાક્ષસ શુક અને સારણ, વાનરરૂપે છુપાયા હતા; તેમને વિભીષણે પકડી લીધા.
પ્રતિપન્નૌ યદા રૂપં રાક્ષસં તૌ નિશાચરૌ। દર્શયિત્વા તતઃ સૈન્યં રામઃ પશ્ચાદવાસૃજત્
જ્યારે એ બંને રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસો પોતાનું સ્વરૂપ બતાવ્યું, ત્યારે રામે તેમને પોતાની સેના બતાવી અને પછી મુક્ત કરી દીધા.
નિવેશ્યોપવને સૈન્યં સ શૂરઃ પ્રાજ્યવાનરમ્। પ્રેષયામાસ દુત્યેન રાવણસ્ય તતોઽઙ્ગદમ્
પછી રામે પોતાની સેના બગીચામાં મુકવી, અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શૂરવીર અંગદને રાવણ પાસે દૂત બનાવી મોકલ્યો.
પ્રભૂતાન્નોદકેતસ્મિન્બહુમૂલફલે વને। સેનાં નિવેશ્ય કાકુત્સ્થો વિધિવત્પર્યરક્ષત
તે જંગલમાં ઘણું જમવાનું, પાણી, મૂળ અને ફળ મળતાં હતાં; ત્યાં કાકુત્સ્થએ પોતાની સેના મુકીને યોગ્ય રીતે રક્ષા કરી.
રાવણઃ સંવિધં ચક્રે લઙ્કાયાં શાસ્ત્રનિર્મિતામ્। પ્રકૃત્યૈવદુરાધર્ષા દૃઢપ્રાકારતોરણા
રાવણે શાસ્ત્ર પ્રમાણે લંકાની સુરક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી; જે સ્વાભાવિક રીતે અજય અને મજબૂત દિવાલો તથા દરવાજા ધરાવતી હતી.
અગાધતોયાઃ પરિખા મીનનક્રસમાકુલાઃ। બભૂવુઃ સપ્ત દુર્ધર્ષાઃ સ્વાદિરૈઃ શઙ્કુભિશ્ચિતાઃ
સાત ખાઈઓ ઊંડા પાણીથી ભરેલી, માછલી અને મગરોથી ભરેલી, પાર કરવી મુશ્કેલ, અને કાંટાળાં કાંટાંથી ઘેરાયેલી હતી.
કર્ણાટયન્ત્રા દુર્ધર્ષા બભૂવુઃ સહુડોપલાઃ। સાશીવિષઘટાયોધાઃ સસર્જરસપાંસવઃ
કર્ણાટકના અપરાજેય યંત્રો, પથ્થરનાં ઢગલા, ઝેરી માટલાં, યોદ્ધાઓ અને રસ તથા રેતીના પ્રવાહો સાથે ગોઠવવામાં આવ્યા હતા.