રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતાવૈદેહી શોકકશિંતા। સેવ્યમાના ત્રિજટયા તત્રૈવ ન્યવસત્તદા
રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, વૈદેહી દુઃખ અને ચિંતાથી પીડાતી હતી; ત્રિજટા તેની સેવા કરતી હતી અને એ સમયે એ ત્યાં જ રહી.
રાઘવઃ સહસૌમિત્રિઃ સુગ્રીવેણાભિપાલિતઃ। વસનમાલ્યવતઃ પૃષ્ઠે દદર્શ વિમલં નભઃ
રાઘવ, લક્ષ્મણ સાથે, સુગ્રીવની રક્ષા હેઠળ, માલ્યવત પર્વતની પીઠ પર ઊભો હતો અને નિર્મળ આકાશ જોયું.
સદૃષ્ટ્વાવિમલે વ્યોમ્નિ નિર્મલં શસલક્ષણમ્। ગ્રહનક્ષત્રતારાભિરનુયાન્તમમિત્રહા
સ્પષ્ટ આકાશમાં નિર્મળ ચાંદ્રમાને જોઈ, ગ્રહો, તારાઓ અને નક્ષત્રો તેની સાથે ચાલતા હતા; દુશ્મનોના વિનાશક એ દૃશ્યમાં તાકી રહ્યો.
કુમુદોત્પલપદ્માનાં ગન્ધમાદાય વાયુના। મહીધરસ્થઃ શીતેન સહસાપ્રતિબોધિતઃ
પવન કમળ, કુમુદ અને પદ્મની સુગંધ લઈને આવ્યો; પર્વત પર ઊભેલા રાઘવને ઠંડકથી અચાનક જાગૃત કરી દીધો.
પ્રભાતે લક્ષ્મણં વીરમભ્યભાષત દુર્મનાઃ। સીતાં સંસ્મૃત્ યધર્માત્મા રુદ્ધાં રાક્ષસવેશ્મનિ
સવાર પડતાં, મનમાં દુઃખી થઈને, તેણે વીર લક્ષ્મણને બોલાવ્યા. રાક્ષસના ઘરમાં બંધાયેલી, ધર્મનિષ્ઠ સીતાની યાદ આવી રહી હતી.
ગચ્છ લક્ષ્મણ જાનીહિ કિષ્કિંદાયાં કપીશ્વરમ્। પ્રમત્તં ગ્રામ્યધર્મેષુ કૃતઘ્નં સ્વાર્થપણ્ડિતમ્
લક્ષ્મણ, તું કિષ્કિંધા જઈને વાનરરાજને શોધ. એ પોતાનાં કામમાં જ વ્યસ્ત, કૃતઘ્ન અને માત્ર પોતાના ફાયદા માટે ચાલાક છે.
યોસૌ કુલાધમો મૂઢો મયા રાજ્યેઽભિષેચિતઃ। સર્વવાનરગોપુચ્છા યમૃક્ષાશ્ચ ભજન્તિ વૈ
જે પોતાના કુળનો કલંક અને મૂર્ખ છે, જેને મેં રાજગાદી પર બેસાડ્યો, એ વાનરો અને રીંછો બધાએ તેની સેવા કરે છે.
યદર્થં નિહતો બાલી મયા રઘુકુલોદ્વહ। ત્વયા સહમહાબાહો કિષ્કિન્ધોપવને તદા
જેનાં માટે મેં, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, તારી સાથે મળીને કિષ્કિંધાની બહાર બાલીનો વધ કર્યો હતો—
કૃતઘ્નં તમહં મન્યે વાનરાપશદં ભુવિ। યો મામેવંગતો મૂઢો ન જાનીતેઽદ્ય લક્ષ્મણ
હું એને કૃતઘ્ન અને ધરતી પર વાનરોમાં કલંક માનું છું, જે આ સ્થિતિમાં પણ, મૂર્ખાઈથી, મને ઓળખતો નથી, હે લક્ષ્મણ.
અસૌ મન્યે ન જાનીતે સમયપ્રતિપાલનમ્। કૃતોપકારં માં નૂનમવમત્યાલ્પયા ધિયા
મને લાગે છે કે એ સમજતો જ નથી કે કરારનું પાલન શું હોય છે; નાનકડી બુદ્ધિથી એ પોતાના ઉપકારકને અવગણે છે.
યદિતાવદનુદ્યુક્તઃ શેતે કામસુખાત્મકઃ। નેતવ્યો વાલિમાર્ગેણ સર્વભૂતગતિં ત્વયા
જો એ હજુ પણ તૈયાર થયા વિના, ભોગવિલાસમાં મગ્ન છે, તો તારે એને વાલી જેવો અંત લાવવો, બધાં જીવજંતુઓ સાથે.
અથાપિ ઘટતેઽસ્માકમર્તે વાનરપુઙ્ગવઃ। તમાદાયૈવ કાકુત્સ્થ ત્વરાવાન્ભવ માચિરમ્
પણ જો એ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ આપણા કામ માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો હોય, તો હે કાકુત્સ્થકુળના વંશજ, એને તરત અહીં લઈ આવજે.
ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણો ભ્રાત્રા ગુરુવાક્યહિતે રતઃ। પ્રતસ્થે રુચિરં ગૃહ્ય સમાર્ગણગુણં ધનુઃ
ભાઈના આ શબ્દો સાંભળીને, જે વડીલોના વચન પાલન માટે તત્પર હતો, લક્ષ્મણે તીક્ષ્ણ બાણવાળું સુંદર ધનુષ્ય લઈને રવાના થયો.
કિષ્કિન્ધાદ્વારમાસાદ્યપ્રવિવેશાનિવારિતઃ। સક્રોધ ઇતિતં મત્વારાજા પ્રત્યુદ્યયૌ હરિઃ
કિષ્કિંધાના દ્વાર પર પહોંચી, એ કોઈ રોકટોક વિના અંદર ગયો; વાનરરાજે એના ઉદ્દેશ્ય અને ક્રોધને સમજીને, એને મળવા બહાર આવ્યો.
તં સદારોવિનીતાત્મા સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ। પૂજયા પ્રતિજગ્રાહ પ્રીયમાણસ્તદર્હયા
સુગ્રીવે, વાનરોના રાજાએ, પોતાની પત્ની સાથે, વિનમ્રતાથી અને યોગ્ય રીતે, આનંદપૂર્વક એની આવકાર કર્યો.
તમબ્રવીદ્રામવચઃ સૌમિત્રિરકુતોભયઃ। સ તત્સર્વમશેષેણ શ્રુત્વા પ્રહ્વઃ કૃતાઞ્જલિઃ
સૌમિત્રિએ નિર્ભય રહીને રામના શબ્દો એને કહ્યા; એ બધું સંપૂર્ણ સાંભળીને, એ નમ્રતાથી હાથ જોડીને નમ્યો.
સભૃત્યદારો રાજેન્દ્રસુગ્રીવો વાનરાધિપઃ। ઇદમાહ વચઃ પ્રીતો લક્ષ્મણં નરકુઞ્જરમ્
પત્ની અને સેવકો સાથે વાનરરાજા સુગ્રીવે, પ્રસન્ન થઈને, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લક્ષ્મણને આ શબ્દો કહ્યા.
નાસ્મિ લક્ષ્મણ દુર્મેધા નાકૃતજ્ઞો ન નિર્ઘૃણઃ। શ્રૂયતાં યઃ પ્રયત્નો મે સીતાપર્યેષણે કૃતઃ
હે લક્ષ્મણ, હું દુર્બુદ્ધિ, કૃતઘ્ન કે નિર્દય નથી; સાંભળ, સીતાની શોધમાં મેં કેટલો પ્રયત્ન કર્યો છે.
દિશઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વેવિનીતા હરયો મયા। સર્વેષાં ચ કૃતઃ કાલો માસેઽભ્યાગમને પુનઃ
મારે બધા શિસ્તબદ્ધ વાનરોને દરેક દિશામાં મોકલ્યા છે; બધા પાછા આવે એ માટે એક મહિનોનો સમય નક્કી કર્યો છે.
યૈરિયં સવના સાદ્રિઃ સપુરા સાગરામ્બરા। વિચેતવ્યા મહી વીર સગ્રામનગરાકરા
એ વાનરોને આ ધરતી—વન, પર્વતો, શહેરો અને દરિયાની પહોળાઈ સહિત—ગામ, નગર અને ખાણો પણ શોધવી પડશે, હે વીર.
સ માસઃ પઞ્ચરાત્રેણ પૂર્ણો ભવિતુમર્હતિ। તતઃ શ્રોષ્યસિ રામેણ સહિતઃ સુમહત્પ્રિયમ્
આ મહિનો પાંચ રાતમાં પૂરો થવો જોઈએ; પછી તું રામ સાથે મળીને ખૂબ આનંદદાયક સમાચાર સાંભળશે.
ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણત્તેન કવાનરેનદ્રેણ ધીમતા। ત્યક્ત્વારોષમદીનાત્મા સુગ્રીવં પ્રત્યપૂજયત્
એ વિદ્વાન વાનરરાજા સુગ્રીવે એમ કહ્યા પછી, લક્ષ્મણે પોતાનો ક્રોધ છોડી, નિરાશ ન થઈને, સુગ્રીવનો સન્માન કર્યો.
સરામં સહસુગ્રીવો માલ્યવત્પુષ્ઠમાસ્થિતમ્। ભિગમ્યોદયં તસ્ય કાર્યસ્ય પ્રત્યવેદયત્
સુગ્રીવ અને સરમા સાથે મળીને, ફૂલોથી ભરેલા માલ્યવત પર્વતની ચોટી પર ગયા અને ત્યાં પહોંચી, તેમણે કામની પ્રગતિની જાણકારી આપી.
ઇત્યેવંવાનરેનદ્રાસ્તે સમાજન્મુઃ સહસ્રશઃ। દિશસ્તિસ્રો વિચિત્યાથ ન તુ યે દક્ષિણાં ગતાઃ
આ રીતે હજારો વાનરો ત્યાં ભેગા થયા, જેમણે ત્રણ દિશાઓમાં શોધ કરી હતી, માત્ર દક્ષિણ તરફ ગયેલા વાનરો સિવાય.
આચખ્યુસ્તત્ર રામાય મહીં સાગરમેખલામ્। વિચિતાં ન તુ વૈદેહ્યા દર્શનં રાવણસ્ વા
તેઓએ રામને કહ્યું કે, દરિયાથી ઘેરાયેલી આખી ધરતી શોધી લીધી છે, પણ ન તો સીતા મળી અને ન રાવણ.
ગતાસ્તુ દક્ષિણામાશાં યે વૈ વાનરપુઙ્ગવાઃ। આશાવાંસ્તેષુ કાકુત્સ્થઃ પ્રાણાનાર્તોઽભ્યધારયત્
પણ જે શ્રેષ્ઠ વાનરો દક્ષિણ દિશામાં ગયા હતા, તેમાં કાકુત્સ્થ રામે પોતાનું આશ્રય એમ રાખ્યું કે કદાચ તેઓથી આશા છે.
દ્વિમાસોપરમે કાલે વ્યતીતે પ્લવગાસ્તતઃ। સુગ્રીવમભિગમ્યેદં ત્વરિતા વાક્યમબ્રુવન્
બે મહિના પૂરા થયા પછી, એ વાનરો ઝડપથી સુગ્રીવ પાસે આવ્યા અને એમણે કહ્યું:
રક્ષિતંવાલિના યત્તત્સ્ફીતં મધુવનં મહત્। ત્વયા ચ પ્લવગશ્રેષ્ઠ તદ્ભુઙ્ક્તે પવનાત્મજઃ
જે મોટું અને સમૃદ્ધ મધુવન પહેલા વાલી અને પછી તારા દ્વારા રક્ષાતું હતું, એ હવે પવનપુત્ર આનંદથી ભોગવી રહ્યો છે.
વાલિપુત્રોઽઙ્ગદશ્ચૈવ યે ચાન્યે પ્લવગર્ષભાઃ। વિચેતું દક્ષિણામાશાં રાજન્પ્રસ્થાપિતાસ્ત્વયા
વાલીપુત્ર અંગદ અને બીજા શ્રેષ્ઠ વાનરો, જેમને રાજા તું દક્ષિણ દિશા શોધવા મોકલ્યા હતા—
તેષામપનયં શ્રુત્વા મેને સકૃતકૃત્યતામ્। કૃતાર્થાનાં હિ ભૃત્યાનામેતદ્ભવતિ ચેષ્ટિતમ્
તેમના આ વર્તન વિશે સાંભળી, સુગ્રીવે માન્યું કે એમણે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે, કારણ કે સફળ સેવકોનું આવું વર્તન હોય છે.