અસકૃદ્વદતો વાક્યમીદૃશં રાક્ષસેશ્વર। વિષાદયુક્તમેતત્તે મયા શ્રુતમભાગ્યયા। તદ્ભદ્રમુખ ભદ્રં તે માનસં વિનિવર્ત્યતામ્
રાક્ષસોના સ્વામી, તું વારંવાર આવી વાતો કહે છે; હું, દુર્ભાગ્યવાળી, દુઃખથી ભરેલી, આ બધું સાંભળ્યું છે. તેથી, શુભમુખ, તારો મન આ તરફથી ફેરવી લે.
પરદારાઽસ્મ્યલભ્યા ચ સતતં ચ પતિવ્રતા। ન ચૈવૌપયિકી ભાર્ય માનુષી તવ રાક્ષસ
હું પરસ્ત્રી છું, અપ્રાપ્ય છું અને હંમેશા પતિવ્રતા છું; માનવ સ્ત્રી તારી પત્ની બનવા યોગ્ય નથી, રાક્ષસ.
વિવશાં ધર્ષયિત્વચ કાં ત્વં પ્રીતિમવાપ્સ્યસિ। ન ચ પાલયસે ધર્મં લોકપાલસમઃ કથમ્
તું જો બળજબરીથી બેચારી સ્ત્રીને ત્રાસ આપશે તો તને શું આનંદ મળશે? અને તું પોતે ધર્મનું પાલન નથી કરતો, તો દુનિયાના રક્ષકો જેવો કઈ રીતે કહેવાય?
ભ્રાતરં રાજરાજં તં મહેશ્વરસસ્વં પ્રભુમ્। ધનેશ્વરં વ્યપદિશન્કથં ત્વિહ ન લજ્જસે
તારો ભાઈ, રાજાઓમાં રાજા, મહાન સ્વામી, ધનની માલિક — એને પોતાનો સ્વામી કહીને પણ તને અહીં શરમ કેમ નથી આવતી?
ઇત્યુક્ત્વા પ્રારુદત્સીતા કમ્પયન્તી પયોધરૌ। શિરોધરાં ચ તન્વઙ્ગી મુસ્વં પ્રચ્છાદ્યવાસસા
આવું કહીને, સીતા રડી પડી, તેના સ્તનો ધ્રુજતા હતા, પાતળી કાયાએ વાંકી થઈ, કપડાંથી મુખ ઢાંકી દીધું.
તસ્ય રુદત્યા ભામિત્યા દીર્ઘા વેણી સુસયતા। દદૃશે સ્વસિતા સ્નિગ્ધા કાલી વ્યાલીવ મૂર્ધનિ
તે રડતી હતી ત્યારે, એની લાંબી, સારી રીતે વણેલી, કાળી, ચમકદાર વાળ માથા પર આવી પડ્યા, જાણે કાળી સાપ હોય એમ.
શ્રુત્વા તદ્રાવણો વાક્યં સીતયોક્તં સુનિષુરમ્। પ્રત્યાખ્યાતોઽપિદુર્મેધાઃ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ
સીતાએ દૃઢ નિશ્ચયથી કહેલા શબ્દો સાંભળી, રાવણે, અસ્વીકાર છતાં, ફરીથી કઠોર મનથી બોલવાનું શરૂ કર્યું.
કામમઙ્ગનિ મે સીતે દુનોતુ મકરધ્વજઃ। નત્વામકામાં સુશ્રોણીં સમેપ્યે ચારુહાસિનીં
સીતા, જો કામદેવ ઈચ્છે તો મારા અંગોને દુઃખ આપે; પણ, સુંદર કટિવાળી, સુંદર સ્મિતવાળી, તારી મરજી વિરુદ્ધ હું તને સ્પર્શીશ નહીં.
કિંનુ શક્યં મયા કર્તું યત્ત્વમદ્યાપિમાનુષમ્। આહારભૂતમસ્માકં રામમેવાનુરુધ્યસે
હું શું કરી શકું? આજે પણ તું, જે અમારો આહાર બનવા માનવી છે, માત્ર રામને જ યાદ કરે છે.
ઇત્યુક્ત્વા તામનિન્દ્યાઙ્ગીં સ રાક્ષસમહેશ્વરઃ। તત્રૈવાન્તર્હિતો ભૂત્વા જગામાભિમતાં દિશમ્
આવી નિર્દોષ અંગવાળી સ્ત્રીને એમ કહી, રાક્ષસોના મહાસ્વામી ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ, પોતાની ઇચ્છિત દિશામાં ચાલ્યો ગયો.
રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતાવૈદેહી શોકકશિંતા। સેવ્યમાના ત્રિજટયા તત્રૈવ ન્યવસત્તદા
રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, વૈદેહી દુઃખ અને ચિંતાથી પીડાતી હતી; ત્રિજટા તેની સેવા કરતી હતી અને એ સમયે એ ત્યાં જ રહી.
રાઘવઃ સહસૌમિત્રિઃ સુગ્રીવેણાભિપાલિતઃ। વસનમાલ્યવતઃ પૃષ્ઠે દદર્શ વિમલં નભઃ
રાઘવ, લક્ષ્મણ સાથે, સુગ્રીવની રક્ષા હેઠળ, માલ્યવત પર્વતની પીઠ પર ઊભો હતો અને નિર્મળ આકાશ જોયું.
સદૃષ્ટ્વાવિમલે વ્યોમ્નિ નિર્મલં શસલક્ષણમ્। ગ્રહનક્ષત્રતારાભિરનુયાન્તમમિત્રહા
સ્પષ્ટ આકાશમાં નિર્મળ ચાંદ્રમાને જોઈ, ગ્રહો, તારાઓ અને નક્ષત્રો તેની સાથે ચાલતા હતા; દુશ્મનોના વિનાશક એ દૃશ્યમાં તાકી રહ્યો.
કુમુદોત્પલપદ્માનાં ગન્ધમાદાય વાયુના। મહીધરસ્થઃ શીતેન સહસાપ્રતિબોધિતઃ
પવન કમળ, કુમુદ અને પદ્મની સુગંધ લઈને આવ્યો; પર્વત પર ઊભેલા રાઘવને ઠંડકથી અચાનક જાગૃત કરી દીધો.
પ્રભાતે લક્ષ્મણં વીરમભ્યભાષત દુર્મનાઃ। સીતાં સંસ્મૃત્ યધર્માત્મા રુદ્ધાં રાક્ષસવેશ્મનિ
સવાર પડતાં, મનમાં દુઃખી થઈને, તેણે વીર લક્ષ્મણને બોલાવ્યા. રાક્ષસના ઘરમાં બંધાયેલી, ધર્મનિષ્ઠ સીતાની યાદ આવી રહી હતી.
ગચ્છ લક્ષ્મણ જાનીહિ કિષ્કિંદાયાં કપીશ્વરમ્। પ્રમત્તં ગ્રામ્યધર્મેષુ કૃતઘ્નં સ્વાર્થપણ્ડિતમ્
લક્ષ્મણ, તું કિષ્કિંધા જઈને વાનરરાજને શોધ. એ પોતાનાં કામમાં જ વ્યસ્ત, કૃતઘ્ન અને માત્ર પોતાના ફાયદા માટે ચાલાક છે.
યોસૌ કુલાધમો મૂઢો મયા રાજ્યેઽભિષેચિતઃ। સર્વવાનરગોપુચ્છા યમૃક્ષાશ્ચ ભજન્તિ વૈ
જે પોતાના કુળનો કલંક અને મૂર્ખ છે, જેને મેં રાજગાદી પર બેસાડ્યો, એ વાનરો અને રીંછો બધાએ તેની સેવા કરે છે.
યદર્થં નિહતો બાલી મયા રઘુકુલોદ્વહ। ત્વયા સહમહાબાહો કિષ્કિન્ધોપવને તદા
જેનાં માટે મેં, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, તારી સાથે મળીને કિષ્કિંધાની બહાર બાલીનો વધ કર્યો હતો—
કૃતઘ્નં તમહં મન્યે વાનરાપશદં ભુવિ। યો મામેવંગતો મૂઢો ન જાનીતેઽદ્ય લક્ષ્મણ
હું એને કૃતઘ્ન અને ધરતી પર વાનરોમાં કલંક માનું છું, જે આ સ્થિતિમાં પણ, મૂર્ખાઈથી, મને ઓળખતો નથી, હે લક્ષ્મણ.
અસૌ મન્યે ન જાનીતે સમયપ્રતિપાલનમ્। કૃતોપકારં માં નૂનમવમત્યાલ્પયા ધિયા
મને લાગે છે કે એ સમજતો જ નથી કે કરારનું પાલન શું હોય છે; નાનકડી બુદ્ધિથી એ પોતાના ઉપકારકને અવગણે છે.
યદિતાવદનુદ્યુક્તઃ શેતે કામસુખાત્મકઃ। નેતવ્યો વાલિમાર્ગેણ સર્વભૂતગતિં ત્વયા
જો એ હજુ પણ તૈયાર થયા વિના, ભોગવિલાસમાં મગ્ન છે, તો તારે એને વાલી જેવો અંત લાવવો, બધાં જીવજંતુઓ સાથે.
અથાપિ ઘટતેઽસ્માકમર્તે વાનરપુઙ્ગવઃ। તમાદાયૈવ કાકુત્સ્થ ત્વરાવાન્ભવ માચિરમ્
પણ જો એ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ આપણા કામ માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો હોય, તો હે કાકુત્સ્થકુળના વંશજ, એને તરત અહીં લઈ આવજે.
ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણો ભ્રાત્રા ગુરુવાક્યહિતે રતઃ। પ્રતસ્થે રુચિરં ગૃહ્ય સમાર્ગણગુણં ધનુઃ
ભાઈના આ શબ્દો સાંભળીને, જે વડીલોના વચન પાલન માટે તત્પર હતો, લક્ષ્મણે તીક્ષ્ણ બાણવાળું સુંદર ધનુષ્ય લઈને રવાના થયો.
કિષ્કિન્ધાદ્વારમાસાદ્યપ્રવિવેશાનિવારિતઃ। સક્રોધ ઇતિતં મત્વારાજા પ્રત્યુદ્યયૌ હરિઃ
કિષ્કિંધાના દ્વાર પર પહોંચી, એ કોઈ રોકટોક વિના અંદર ગયો; વાનરરાજે એના ઉદ્દેશ્ય અને ક્રોધને સમજીને, એને મળવા બહાર આવ્યો.
તં સદારોવિનીતાત્મા સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ। પૂજયા પ્રતિજગ્રાહ પ્રીયમાણસ્તદર્હયા
સુગ્રીવે, વાનરોના રાજાએ, પોતાની પત્ની સાથે, વિનમ્રતાથી અને યોગ્ય રીતે, આનંદપૂર્વક એની આવકાર કર્યો.
તમબ્રવીદ્રામવચઃ સૌમિત્રિરકુતોભયઃ। સ તત્સર્વમશેષેણ શ્રુત્વા પ્રહ્વઃ કૃતાઞ્જલિઃ
સૌમિત્રિએ નિર્ભય રહીને રામના શબ્દો એને કહ્યા; એ બધું સંપૂર્ણ સાંભળીને, એ નમ્રતાથી હાથ જોડીને નમ્યો.
સભૃત્યદારો રાજેન્દ્રસુગ્રીવો વાનરાધિપઃ। ઇદમાહ વચઃ પ્રીતો લક્ષ્મણં નરકુઞ્જરમ્
પત્ની અને સેવકો સાથે વાનરરાજા સુગ્રીવે, પ્રસન્ન થઈને, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લક્ષ્મણને આ શબ્દો કહ્યા.
નાસ્મિ લક્ષ્મણ દુર્મેધા નાકૃતજ્ઞો ન નિર્ઘૃણઃ। શ્રૂયતાં યઃ પ્રયત્નો મે સીતાપર્યેષણે કૃતઃ
હે લક્ષ્મણ, હું દુર્બુદ્ધિ, કૃતઘ્ન કે નિર્દય નથી; સાંભળ, સીતાની શોધમાં મેં કેટલો પ્રયત્ન કર્યો છે.
દિશઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વેવિનીતા હરયો મયા। સર્વેષાં ચ કૃતઃ કાલો માસેઽભ્યાગમને પુનઃ
મારે બધા શિસ્તબદ્ધ વાનરોને દરેક દિશામાં મોકલ્યા છે; બધા પાછા આવે એ માટે એક મહિનોનો સમય નક્કી કર્યો છે.
યૈરિયં સવના સાદ્રિઃ સપુરા સાગરામ્બરા। વિચેતવ્યા મહી વીર સગ્રામનગરાકરા
એ વાનરોને આ ધરતી—વન, પર્વતો, શહેરો અને દરિયાની પહોળાઈ સહિત—ગામ, નગર અને ખાણો પણ શોધવી પડશે, હે વીર.