સન્તિ મે દેવક્ન્યાશ્ચ ગન્ધર્વાણઆં ચ યોષિતઃ। સન્તિ દાનવન્યાશ્ દૈત્યાનાં ચાપિ યોષિતઃ। `તાસામદ્યવિશાલાક્ષિ સર્વાસાં મે ભવોત્તમા
મારી પાસે દેવકન્યાઓ છે, ગંધર્વ સ્ત્રીઓ છે, દાનવ અને દૈત્ય સ્ત્રીઓ પણ છે; પણ આજે, વિશાળ નેત્રવાળી, તું એ બધામાં શ્રેષ્ઠ બનીને મારી હો.
ચતુર્દશ પિશાચીનાં કોટ્યો મે વચને સ્થિતાઃ। દ્વિસ્તાવત્પુરુષાદાનાં રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્
મારા આજ્ઞામાં ચૌદ કરોડ પિશાચ સ્ત્રીઓ છે; અને એના બે ગણી ભયાનક કર્મવાળા માનવખોર રાક્ષસો પણ છે.
તતો મે ત્રિગુણા યક્ષા યે મદ્વચનકારિણઃ। કેચિદેવ ધનાધ્યક્ષં ભ્રાતરં મે સમાશ્રિતાઃ
એ પછી, મારા આજ્ઞામાં ત્રણ ગણાં યક્ષો છે; અને કેટલાક યક્ષો તો મારા ધનના દેવ એવા ભાઈ પાસે શરણ ગયા છે.
ગન્દર્વાપ્સરસો ભદ્રે મામાપાનગતં સદા। ઉપતિષ્ઠન્તિ વામોરુ યથૈવ ભ્રાતરં મમ
હે ભદ્રે, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ હંમેશા મને સેવા આપે છે, હે સુંદર જાંઘવાળી, જેમ તેઓ મારા ભાઈની સેવા કરે છે તેમ.
પુત્રોઽહમપિ વિપ્રર્ષેઃ સાક્ષાદ્વિશ્રવસો મુનેઃ। પઞ્ચમો લોકપાલાનામિતિ મે પ્રથિતં યશઃ
હું પણ મહર્ષિ વિશ્રવસનો પુત્ર છું; અને લોકપાલોમાં પાંચમો તરીકે મારી ખ્યાતિ પ્રસિદ્ધ છે.
દિવ્યાનિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ। યથૈવ ત્રિદશેશસ્યતથૈવ મમ ભામિનિ
હે સુન્દરી, મારા પાસે પણ દેવતાના રાજા જેટલાં જ દિવ્ય ભોજન, ખોરાક અને વિવિધ પાન છે.
ક્ષીયતાં દુષ્કૃતં કર્મ વનવાસકૃતં તવ। ભાર્યા મે ભવસુશ્રોણિ યથા મણ્ડોદરીતથા
વનમાં તારા નિવાસ દરમિયાન કરેલા દુષ્કર્મો ઓગળી જાય એવી કામના છે; સુંદર કટિવાળી, તું મારી પત્ની બન, જેમ મંડોદરી છે એમ.
ઇત્યુક્તા તેન વૈદેહી પરિવૃત્ય સુભાનના। તૃણમનતરતઃ કૃત્વાતમુવાચ નિશાચરમ્
એમ કહીને, સુંદર મુખવાળી વૈદેહીએ પીઠ ફેરવી, બંને વચ્ચે ઘાસનું તણું મૂકી, રાત્રિમાં ફરનારને ઉત્તર આપ્યો.
અશિવેનાતિવામોરૂરજસ્રં નેત્રવારિણા। સ્તનાવપતિતૌ બાલા સંહતાવભિવર્ષતી
એના સુંદર જાંઘો કંપી રહ્યા હતા, આંખોમાંથી સતત આંસુ વહેતા હતા, યુવાન સ્ત્રીએ પોતાના સ્તનો ભેગા કરી રડી પડતી હતી.
વ્યવસ્થાપ્યકથંચિત્સા વિષાદાદતિમોહિતા'। ઉવાચ વાક્યં તં ક્ષુદ્રં વૈદેહી પતિદેવતા
ઘણું દુઃખ અને મૂંઝવણથી ભરાઈ, કઠિનતાથી પોતાને સંભાળી, પતિને દેવતા સમાન માનનારી વૈદેહીએ એ કુપાત્રને કહ્યું.
અસકૃદ્વદતો વાક્યમીદૃશં રાક્ષસેશ્વર। વિષાદયુક્તમેતત્તે મયા શ્રુતમભાગ્યયા। તદ્ભદ્રમુખ ભદ્રં તે માનસં વિનિવર્ત્યતામ્
રાક્ષસોના સ્વામી, તું વારંવાર આવી વાતો કહે છે; હું, દુર્ભાગ્યવાળી, દુઃખથી ભરેલી, આ બધું સાંભળ્યું છે. તેથી, શુભમુખ, તારો મન આ તરફથી ફેરવી લે.
પરદારાઽસ્મ્યલભ્યા ચ સતતં ચ પતિવ્રતા। ન ચૈવૌપયિકી ભાર્ય માનુષી તવ રાક્ષસ
હું પરસ્ત્રી છું, અપ્રાપ્ય છું અને હંમેશા પતિવ્રતા છું; માનવ સ્ત્રી તારી પત્ની બનવા યોગ્ય નથી, રાક્ષસ.
વિવશાં ધર્ષયિત્વચ કાં ત્વં પ્રીતિમવાપ્સ્યસિ। ન ચ પાલયસે ધર્મં લોકપાલસમઃ કથમ્
તું જો બળજબરીથી બેચારી સ્ત્રીને ત્રાસ આપશે તો તને શું આનંદ મળશે? અને તું પોતે ધર્મનું પાલન નથી કરતો, તો દુનિયાના રક્ષકો જેવો કઈ રીતે કહેવાય?
ભ્રાતરં રાજરાજં તં મહેશ્વરસસ્વં પ્રભુમ્। ધનેશ્વરં વ્યપદિશન્કથં ત્વિહ ન લજ્જસે
તારો ભાઈ, રાજાઓમાં રાજા, મહાન સ્વામી, ધનની માલિક — એને પોતાનો સ્વામી કહીને પણ તને અહીં શરમ કેમ નથી આવતી?
ઇત્યુક્ત્વા પ્રારુદત્સીતા કમ્પયન્તી પયોધરૌ। શિરોધરાં ચ તન્વઙ્ગી મુસ્વં પ્રચ્છાદ્યવાસસા
આવું કહીને, સીતા રડી પડી, તેના સ્તનો ધ્રુજતા હતા, પાતળી કાયાએ વાંકી થઈ, કપડાંથી મુખ ઢાંકી દીધું.
તસ્ય રુદત્યા ભામિત્યા દીર્ઘા વેણી સુસયતા। દદૃશે સ્વસિતા સ્નિગ્ધા કાલી વ્યાલીવ મૂર્ધનિ
તે રડતી હતી ત્યારે, એની લાંબી, સારી રીતે વણેલી, કાળી, ચમકદાર વાળ માથા પર આવી પડ્યા, જાણે કાળી સાપ હોય એમ.
શ્રુત્વા તદ્રાવણો વાક્યં સીતયોક્તં સુનિષુરમ્। પ્રત્યાખ્યાતોઽપિદુર્મેધાઃ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ
સીતાએ દૃઢ નિશ્ચયથી કહેલા શબ્દો સાંભળી, રાવણે, અસ્વીકાર છતાં, ફરીથી કઠોર મનથી બોલવાનું શરૂ કર્યું.
કામમઙ્ગનિ મે સીતે દુનોતુ મકરધ્વજઃ। નત્વામકામાં સુશ્રોણીં સમેપ્યે ચારુહાસિનીં
સીતા, જો કામદેવ ઈચ્છે તો મારા અંગોને દુઃખ આપે; પણ, સુંદર કટિવાળી, સુંદર સ્મિતવાળી, તારી મરજી વિરુદ્ધ હું તને સ્પર્શીશ નહીં.
કિંનુ શક્યં મયા કર્તું યત્ત્વમદ્યાપિમાનુષમ્। આહારભૂતમસ્માકં રામમેવાનુરુધ્યસે
હું શું કરી શકું? આજે પણ તું, જે અમારો આહાર બનવા માનવી છે, માત્ર રામને જ યાદ કરે છે.
ઇત્યુક્ત્વા તામનિન્દ્યાઙ્ગીં સ રાક્ષસમહેશ્વરઃ। તત્રૈવાન્તર્હિતો ભૂત્વા જગામાભિમતાં દિશમ્
આવી નિર્દોષ અંગવાળી સ્ત્રીને એમ કહી, રાક્ષસોના મહાસ્વામી ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ, પોતાની ઇચ્છિત દિશામાં ચાલ્યો ગયો.
રાક્ષસીભિઃ પરિવૃતાવૈદેહી શોકકશિંતા। સેવ્યમાના ત્રિજટયા તત્રૈવ ન્યવસત્તદા
રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, વૈદેહી દુઃખ અને ચિંતાથી પીડાતી હતી; ત્રિજટા તેની સેવા કરતી હતી અને એ સમયે એ ત્યાં જ રહી.
રાઘવઃ સહસૌમિત્રિઃ સુગ્રીવેણાભિપાલિતઃ। વસનમાલ્યવતઃ પૃષ્ઠે દદર્શ વિમલં નભઃ
રાઘવ, લક્ષ્મણ સાથે, સુગ્રીવની રક્ષા હેઠળ, માલ્યવત પર્વતની પીઠ પર ઊભો હતો અને નિર્મળ આકાશ જોયું.
સદૃષ્ટ્વાવિમલે વ્યોમ્નિ નિર્મલં શસલક્ષણમ્। ગ્રહનક્ષત્રતારાભિરનુયાન્તમમિત્રહા
સ્પષ્ટ આકાશમાં નિર્મળ ચાંદ્રમાને જોઈ, ગ્રહો, તારાઓ અને નક્ષત્રો તેની સાથે ચાલતા હતા; દુશ્મનોના વિનાશક એ દૃશ્યમાં તાકી રહ્યો.
કુમુદોત્પલપદ્માનાં ગન્ધમાદાય વાયુના। મહીધરસ્થઃ શીતેન સહસાપ્રતિબોધિતઃ
પવન કમળ, કુમુદ અને પદ્મની સુગંધ લઈને આવ્યો; પર્વત પર ઊભેલા રાઘવને ઠંડકથી અચાનક જાગૃત કરી દીધો.
પ્રભાતે લક્ષ્મણં વીરમભ્યભાષત દુર્મનાઃ। સીતાં સંસ્મૃત્ યધર્માત્મા રુદ્ધાં રાક્ષસવેશ્મનિ
સવાર પડતાં, મનમાં દુઃખી થઈને, તેણે વીર લક્ષ્મણને બોલાવ્યા. રાક્ષસના ઘરમાં બંધાયેલી, ધર્મનિષ્ઠ સીતાની યાદ આવી રહી હતી.
ગચ્છ લક્ષ્મણ જાનીહિ કિષ્કિંદાયાં કપીશ્વરમ્। પ્રમત્તં ગ્રામ્યધર્મેષુ કૃતઘ્નં સ્વાર્થપણ્ડિતમ્
લક્ષ્મણ, તું કિષ્કિંધા જઈને વાનરરાજને શોધ. એ પોતાનાં કામમાં જ વ્યસ્ત, કૃતઘ્ન અને માત્ર પોતાના ફાયદા માટે ચાલાક છે.
યોસૌ કુલાધમો મૂઢો મયા રાજ્યેઽભિષેચિતઃ। સર્વવાનરગોપુચ્છા યમૃક્ષાશ્ચ ભજન્તિ વૈ
જે પોતાના કુળનો કલંક અને મૂર્ખ છે, જેને મેં રાજગાદી પર બેસાડ્યો, એ વાનરો અને રીંછો બધાએ તેની સેવા કરે છે.
યદર્થં નિહતો બાલી મયા રઘુકુલોદ્વહ। ત્વયા સહમહાબાહો કિષ્કિન્ધોપવને તદા
જેનાં માટે મેં, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, તારી સાથે મળીને કિષ્કિંધાની બહાર બાલીનો વધ કર્યો હતો—
કૃતઘ્નં તમહં મન્યે વાનરાપશદં ભુવિ। યો મામેવંગતો મૂઢો ન જાનીતેઽદ્ય લક્ષ્મણ
હું એને કૃતઘ્ન અને ધરતી પર વાનરોમાં કલંક માનું છું, જે આ સ્થિતિમાં પણ, મૂર્ખાઈથી, મને ઓળખતો નથી, હે લક્ષ્મણ.
અસૌ મન્યે ન જાનીતે સમયપ્રતિપાલનમ્। કૃતોપકારં માં નૂનમવમત્યાલ્પયા ધિયા
મને લાગે છે કે એ સમજતો જ નથી કે કરારનું પાલન શું હોય છે; નાનકડી બુદ્ધિથી એ પોતાના ઉપકારકને અવગણે છે.