વસતસ્તસ્ય રામસ્ય તતઃ શૂર્પણખાકૃતમ્। ખરેણાસીન્મહદ્વૈરં જનસ્થાનનિવાસિના
ત્યાં રામ રહેતા હતા ત્યારે, શૂર્પણખાના કારણે જનસ્થાનના નિવાસી ખરા સાથે મોટું વૈર ઊભું થયું.
રક્ષાર્થં તાપસાનાં તુ રાઘવો ધર્મવત્સલઃ। ચતુર્દશસહસ્રાણિ જઘાન ભુવિ રાક્ષસાન્
ઋષિઓની રક્ષા માટે, ધર્મપ્રિય રાઘવએ પૃથ્વી પર ચૌદ હજાર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
દૂષણં ચ સ્વરં ચૈવનિહત્ય સુમહાબલૌ। ચક્રે ક્ષેમં પુનર્ધીમાન્ધર્મારણ્યં સ રાઘવઃ
મહાબલી દુષણ અને સ્વરનો પણ સંહાર કરીને, બુદ્ધિશાળી રાઘવએ ધર્મવાળું જંગલ ફરી સુરક્ષિત કર્યું.
હતેષુ તેષુ રક્ષઃસુ તતઃ શૂર્પણખા પુનઃ। યયૌ નિકૃત્તનાસોષ્ઠી લઙ્કાં ભ્રાતુર્નિવેશનમ્
જ્યારે એ રાક્ષસો મારાયા, ત્યારે શૂર્પણખા, જેના નાક અને હોઠ કપાઈ ગયા હતા, પોતાના ભાઈના ઘર લંકા પહોંચી.
તતો રાવણમભ્યેત્ય રાક્ષસી દુઃખમૂર્ચ્છિતા। પપાત પાદયોર્ભ્રાતુઃ સંશુષ્કરુધિરાનના
પછી રાવણ પાસે દુઃખથી બેભાન થયેલી રાક્ષસી આવી અને પોતાના ભાઈના પગે પડી ગઈ, એની આંખો સુકી અને રંગહીન થઈ ગઈ હતી.
તાં તથા વિકૃતાં દૃષ્ટ્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। ઉત્પપાતાસનાત્ક્રુદ્ધો દન્તૈર્દન્તાનુપસ્પૃશન્
એવી હાલતમાં એને જોઈને રાવણ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો, એ ગુસ્સે થઈને બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભો થયો અને દાંત પર દાંત દબાવીને ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો.
સ્વાનમાત્યાન્વિસૃજ્યાથ વિવિક્તે તામુવાચ સઃ। કેનાસ્યેવં કૃતા ભદ્રે મામચિન્ત્યાવમત્ય ચ
પછી એણે પોતાના મંત્રીઓને દૂર મોકલીને એકાંતમાં એને પૂછ્યું: 'હે બહેન, તને આવું કોણે કર્યું? મને અવગણીને આવું કરનાર કોણ છે?'
કઃ શૂલં તીક્ષ્ણમાસાદ્ય સર્વગાત્રેષુ સેવતે। કઃ શિરસ્યગ્નિમાધાય વિશ્વસ્તઃ સ્વપતે સુખમ્
'કોણ છે જે તીક્ષ્ણ ભાલા જેવી વેદના પોતાના શરીર પર સહન કરે છે? કોણ છે જે પોતાના માથા પર અગ્નિ રાખીને નિર્ભય થઈને સુઈ શકે?'
આશીવિષં ઘોરતરં પાદેન સ્પૃશતીહ કઃ। સિંહં કેસરિણં મત્તઃ સ્પૃષ્ટ્વા દંષ્ટ્રાસુ તિષ્ઠતિ
'અહીં કોણ છે જે ભયાનક સાપને પગથી સ્પર્શ કરે છે? કોણ છે જે ઉગ્ર સિંહને ગુસ્સે કરી એની દાઢ પાસે ઊભો રહે છે?'
ઇત્યેવં બ્રુવતસ્તસ્ય નેત્રેભ્યસ્તેજસોઽર્ચિષઃ। નિશ્ચેરુર્દહ્યતો રાત્રૌ વૃક્ષસ્યેવ સ્વરન્ધ્રતઃ
એમ બોલતા બોલતા રાવણની આંખોમાંથી રાત્રે અગ્નિ જેવી જ્વાળા નીકળી, જેમ વૃક્ષના ખોખામાંથી રાત્રે અગ્નિ ફાટી નીકળે છે.
તસ્ય તત્સર્વમાચખ્યૌ ભગિની રામવિક્રમમ્। ખરદૂષણસંયુક્તં રાક્ષસાનાં પરાભવમ્
પછી એની બહેનએ રાવણને બધું કહી દીધું – રામનું પરાક્રમ અને ખરા-દૂષણ સાથે રાક્ષસોની હાર કેવી રીતે થઈ.
તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ કાલચોદિતઃ। રામસ્ય વધમાકાઙ્ક્ષન્મારીચં મનસાગમત્
પછી, પોતાના કુટુંબના વિનાશની વાત સાંભળી, રાવણને કાળે પ્રેરિત કર્યો અને એના મનમાં રામના વિનાશની ઈચ્છા જાગી, એ મરીચાની તરફ વળ્યો.
સ નિશ્ચિત્યતતઃ કૃત્યં સાગરં લવણાકરમ્। ઊર્ધ્વમાચક્રમે રાજા વિધાય નગરે વિધિમ્
પછી રાજાએ પોતાનું કામ નક્કી કરી શહેરની વ્યવસ્થા ગોઠવીને ખારું દરિયો પાર કર્યો.
ત્રિકૂટં સમતિક્રમ્ય કાલપર્વતમેવ ચ। દદર્શ મકરાવાસં ગમ્ભીરોદં મહોદધિમ્
એણે ત્રિકૂટ અને કાળ પર્વત પાર કર્યા પછી, મકરમાછલીઓના નિવાસ એવા ઊંડા અને વિશાળ સમુદ્રને જોયો.
તમતીત્યાથ ગોકર્ણમભ્યગચ્છદ્દશાનનઃ। દયિતં સ્તાનમવ્યગ્રં શૂલપાણેર્મહાત્મનઃ
પછી એ બધું પાર કરીને રાવણ ગોકર્ણ પહોંચ્યો, જે શૂળધારી મહાત્માનું પ્રિય અને નિરાંતે સ્થાન હતું.
તત્રાભ્યગચ્છન્મારીચં પૂર્વામાત્યં દશાનનઃ। પુરા રામભયાદેવ તાપસં પ્રિયજીવિતમ્
ત્યાં રાવણ એના પૂર્વ મંત્રી મરીચા પાસે ગયો, જે રામના ભયથી પોતાનું જીવ બચાવવા માટે તપસ્વી બની ગયો હતો.
મારીચસ્ત્વથ સંભ્રાન્તો દૃષ્ટ્વા રાવણમાગતમ્। પૂજયામાસ સત્કારૈઃ ફલમૂલાદિભિસ્તતઃ
મરીચાએ રાવણને અચાનક આવે જોઈને આશ્ચર્ય થયું, પણ એણે ફળ-મૂળ વગેરે આપી સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
વિશ્રાન્તં ચૈનમાસીનમન્વાસીનઃ સ રાક્ષસઃ। ઉવાચ પ્રશ્રિતં વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાક્યકોવિદમ્
પછી રાવણ આરામ કરી બેઠો ત્યારે મરીચા પણ બાજુમાં બેઠો અને મીઠા અને સમજદાર શબ્દોમાં વાત કરી.
ન તે પ્રકૃતિમાન્વર્ણઃ કચ્ચિત્ક્ષેમં પુરે તવ। કચ્ચિત્પ્રકૃતયઃ સર્વા ભજન્તે ત્વાં યથા પુરા
'તમારો દેખાવ સામાન્ય નથી લાગતો; શું તમારા શહેરમાં બધું સુખ-શાંતિથી છે? શું બધા પ્રજાજનો પહેલાં જેવાં તમારી સેવા કરે છે?'
કિમિહાગમને ચાપિ કાર્યં તે રાક્ષસેશ્વર। કૃતમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્
'હે રાક્ષસોના રાજા, તમે અહીં કયા કામ માટે આવ્યા છો? એ કામ કેટલુંય મુશ્કેલ હોય, પણ તમે માનશો તો એ પૂરું થયેલું જ સમજો.'
શશંસ રાવણસ્તસ્મૈ તત્સર્વં રામચેષ્ટિતમ્। સમાસેનૈવ કાર્યાણિ ક્રોધામર્ષસમન્વિતઃ
પછી રાવણે ગુસ્સા અને દુઃખ સાથે રામના બધા કાર્યો અને પોતાનું મનમાં ધરેલું કામ મરીચાને સંક્ષિપ્તમાં કહી દીધું.
મારીચસ્ત્વબ્રવીચ્છ્રત્વા સમાસેનૈવ રાવણમ્। અલં તે રામમાસાદ્ય વીર્યજ્ઞો હ્યસ્મિ તસ્ય વૈ
મરીચાએ એ બધું સાંભળી સંક્ષિપ્તમાં રાવણને કહ્યું: 'રામ સામે જવું એ તમારા માટે પૂરતું છે; હું એના બળને સારી રીતે ઓળખું છું.'
બાણવેગં હિ કસ્તસ્ય શક્તઃ સોઢું મહાત્મનઃ। પ્રવ્રજ્યાયાં હિ મે હેતુઃ સ એવ પુરુષર્ષભઃ। વિનાશમુખમેતત્તે કેનાખ્યાતં દુરાત્મના
એ મહાન આત્માના બાણોની તીવ્રતા કોણ સહન કરી શકે? એ જ મારા સં્યાસનો કારણ છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ. આ વિનાશ તરફ જતો માર્ગ તને કોણે બતાવ્યો અને કેમ દુર્ભાવનાથી કહ્યું?
તમુવાચાથ સક્રોધો રાવણઃ પરિભર્ત્સયન્। અકુર્વતોઽસ્મદ્વચનં સ્યાન્મૃત્યુરપિ તે ધ્રુવમ્
પછી રાવણ ગુસ્સે થઈને તેને ઠપકો આપતો બોલ્યો: જો તું મારી આજ્ઞા નહીં માને, તો તને નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ ભોગવવું પડશે.
મરીચશ્ચિન્તયામાસ વિશિષ્ટાન્મરણં વરમ્। અવશ્યં મરણે પ્રાપ્તે કરિષ્યામ્યસ્ય યન્મતમ્
મારીચાએ મનમાં વિચાર્યું: રામના હાથે મૃત્યુ પામવું બીજાં બધાં મૃત્યુ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. જ્યારે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે, ત્યારે હું એની ઈચ્છા પ્રમાણે જ કરું છું.
તતસ્તં પ્રત્યુવાચાથ મારીચો રક્ષસાંવરમ્। કિં તે સાહ્યાં મયા કાર્યં કરિષ્યામ્યવશોપિ તત્
પછી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવી મારીચાએ કહ્યું: તને મારી પાસે શું મદદ જોઈએ છે? હું ઇચ્છા ન હોવા છતાં પણ તે કરીશ.
તમબ્રવીદ્દશગ્રીવો ગચ્છ સીતાં પ્રલોભય। રત્નશૃઙ્ગો મૃગો ભૂત્વા રત્નચિત્રતનૂરુહઃ
દશમુખે કહ્યું: જા, સીતાને લલચાવ, અને રત્નોથી શોભતા શિંગ અને ચમકતા શરીરવાળું હરણ બની જા.
ધ્રુવં સીતા સમાલક્ષ્યત્વાં રામં ચોદયિષ્યતિ। અપક્રાન્તે ચ કાકુત્સ્થે સીતા વશ્યા ભવિષ્યતિ
નિશ્ચિત છે કે, સીતાને તને જોઈને રામને તારો પીછો કરવા માટે કહેશે; અને જ્યારે કાકુત્સ્થ ત્યાંથી દૂર જશે, ત્યારે સિતા મારી વશમાં આવી જશે.
તામાદાયાપનેષ્યામિ તતઃ સ નભવિષ્યતિ। ભાર્યાવિયોગાદ્દુર્બુદ્ધિરેતત્સાહ્યં કુરુષ્વ મે
પછી હું તેને પકડી લઈ જઈશ, અને રામ બેકસુર થઈ જશે. પત્નીથી વિયોગ પામીને એ મૂર્ખ ભટકી જશે—એટલે મને આમાં મદદ કર.
ઇત્યેવમુક્તોમારીચઃ કૃત્વોદકમથાત્મનઃ। રાવણં પુરતો યાન્તમન્વગચ્છત્સુદુઃખિતઃ
આ રીતે કહેવામાં આવ્યા પછી, મારીચાએ પોતાનું જળાંજલિ કર્યું અને ખૂબ દુઃખી થઈને રાવણના પાછળ પાછળ ગયો.