કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચ સુદુઃખિતઃ। અગ્રે પ્રસ્થાપ્ય યાનૈઃ સ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ
ઘણી દુઃખી હાલતમાં, તેણે કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયીને રથમાં આગળ મોકલ્યા અને પોતે શત્રુઘ્ન સાથે ગયો.
વસિષ્ઠવામદેવાભ્યાં વિપ્રૈશ્ચાન્યૈઃ સહસ્રશઃ। પૌરજાનપદૈઃ સાર્ધં રામાનયનકાઙ્ક્ષયા
વશિષ્ઠ, વામદેવ અને હજારો બીજા બ્રાહ્મણો, તેમજ શહેર અને ગામના લોકો સાથે, બધા રામને પાછા લાવવાની ઈચ્છા રાખીને ગયા.
દદર્શ ચિત્રકૂટસ્થં સ રામં સહલક્ષ્મણમ્। તાપસાનામલંકારં ધારયન્તં ધનુર્ધરમ્
તેને ચિત્રકૂટમાં રામ અને લક્ષ્મણ મળ્યા, જેઓ ઋષિ જેવા વેશમાં, ધનુષ ધારણ કરીને ત્યાં રહેતા હતા.
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વાપ્રણિપત્ય રઘૂત્તમમ્। શશંસ મરણં રાજ્ઞઃ સોઽનાથાંશ્ચાપિ કોસલાન્
હાથ જોડીને, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ રામને વંદન કરીને, તેણે રાજાના મૃત્યુ અને કોશલ દેશ અનાથ બન્યો છે એ વાત કહી.
નાથ ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ સ્વરાજ્યમિતિ ચોક્તવાન્
'હે સ્વામી, હવે તમે પોતાનું રાજ્ય સંભાળો,' એમ પણ તેણે કહ્યું.
સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા રામઃ પરમદુઃખિતઃ। ચકાર દેવકલ્પસ્ય પિતુઃ સ્નાત્વોદકક્રિયામ્
આ વાત સાંભળી, રામ ખૂબ દુઃખી થયા અને દેવતુલ્ય પિતાના માટે સ્નાન કરીને તર્પણ કર્યું.
અબ્રવીત્સ તદારામો ભ્રાતરં ભ્રાતૃવત્સલમ્। પાદુકે મે ભવિષ્યેતે રાજ્યગોપ્ત્ર્યૌ પરંતપ। એવમસ્ત્વિતિ તં પ્રાહ ભરતઃ પ્રણતસ્તદા
પછી રામે પોતાના ભાઈને કહ્યું, 'મારા માટે પાદુકાઓ રાજ્યની રક્ષા કરશે, હે શત્રુઓને હરાવનાર.' ત્યારે ભરતે નમન કરીને કહ્યું, 'જેમ તમે કહો તેમ જ થશે.'
વિસર્જિતઃ સ રામેણ પિતુર્વચનકારિણા। નન્દિગ્રામેઽકરોદ્રાજ્યં પુરસ્કૃત્યાસ્ય પાદુકે
પિતાની આજ્ઞા પાળનાર રામે તેને વિદાય આપી, તો ભરતે નંદિગ્રામમાં રામની પાદુકાઓ આગળ રાખીને રાજ્ય સંભાળ્યું.
રામસ્તુ પુનરાશઙ્ક્ય પૌરજાનપદાગમમ્। પ્રવિવેશ મહારણ્યં શરભઙ્ગાશ્રમં પ્રતિ
પણ રામે શહેર અને ગામના લોકોના આવવાની આશંકાથી, મહાન જંગલમાં, શરભંગના આશ્રમ તરફ પ્રવેશ કર્યો.
સત્કૃત્ય શરભઙ્ગં સ દણ્ડકારણ્યમાશ્રિતઃ। નદીં ગોદાવરીં રમ્યામાશ્રિત્ય ન્યવસત્તદા
શરભંગને સન્માન આપીને, રામ દંડકવનમાં ગયા અને સુંદર ગોદાવરી નદીના કિનારે વસ્યા.
વસતસ્તસ્ય રામસ્ય તતઃ શૂર્પણખાકૃતમ્। ખરેણાસીન્મહદ્વૈરં જનસ્થાનનિવાસિના
ત્યાં રામ રહેતા હતા ત્યારે, શૂર્પણખાના કારણે જનસ્થાનના નિવાસી ખરા સાથે મોટું વૈર ઊભું થયું.
રક્ષાર્થં તાપસાનાં તુ રાઘવો ધર્મવત્સલઃ। ચતુર્દશસહસ્રાણિ જઘાન ભુવિ રાક્ષસાન્
ઋષિઓની રક્ષા માટે, ધર્મપ્રિય રાઘવએ પૃથ્વી પર ચૌદ હજાર રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
દૂષણં ચ સ્વરં ચૈવનિહત્ય સુમહાબલૌ। ચક્રે ક્ષેમં પુનર્ધીમાન્ધર્મારણ્યં સ રાઘવઃ
મહાબલી દુષણ અને સ્વરનો પણ સંહાર કરીને, બુદ્ધિશાળી રાઘવએ ધર્મવાળું જંગલ ફરી સુરક્ષિત કર્યું.
હતેષુ તેષુ રક્ષઃસુ તતઃ શૂર્પણખા પુનઃ। યયૌ નિકૃત્તનાસોષ્ઠી લઙ્કાં ભ્રાતુર્નિવેશનમ્
જ્યારે એ રાક્ષસો મારાયા, ત્યારે શૂર્પણખા, જેના નાક અને હોઠ કપાઈ ગયા હતા, પોતાના ભાઈના ઘર લંકા પહોંચી.
તતો રાવણમભ્યેત્ય રાક્ષસી દુઃખમૂર્ચ્છિતા। પપાત પાદયોર્ભ્રાતુઃ સંશુષ્કરુધિરાનના
પછી રાવણ પાસે દુઃખથી બેભાન થયેલી રાક્ષસી આવી અને પોતાના ભાઈના પગે પડી ગઈ, એની આંખો સુકી અને રંગહીન થઈ ગઈ હતી.
તાં તથા વિકૃતાં દૃષ્ટ્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। ઉત્પપાતાસનાત્ક્રુદ્ધો દન્તૈર્દન્તાનુપસ્પૃશન્
એવી હાલતમાં એને જોઈને રાવણ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો, એ ગુસ્સે થઈને બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભો થયો અને દાંત પર દાંત દબાવીને ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો.
સ્વાનમાત્યાન્વિસૃજ્યાથ વિવિક્તે તામુવાચ સઃ। કેનાસ્યેવં કૃતા ભદ્રે મામચિન્ત્યાવમત્ય ચ
પછી એણે પોતાના મંત્રીઓને દૂર મોકલીને એકાંતમાં એને પૂછ્યું: 'હે બહેન, તને આવું કોણે કર્યું? મને અવગણીને આવું કરનાર કોણ છે?'
કઃ શૂલં તીક્ષ્ણમાસાદ્ય સર્વગાત્રેષુ સેવતે। કઃ શિરસ્યગ્નિમાધાય વિશ્વસ્તઃ સ્વપતે સુખમ્
'કોણ છે જે તીક્ષ્ણ ભાલા જેવી વેદના પોતાના શરીર પર સહન કરે છે? કોણ છે જે પોતાના માથા પર અગ્નિ રાખીને નિર્ભય થઈને સુઈ શકે?'
આશીવિષં ઘોરતરં પાદેન સ્પૃશતીહ કઃ। સિંહં કેસરિણં મત્તઃ સ્પૃષ્ટ્વા દંષ્ટ્રાસુ તિષ્ઠતિ
'અહીં કોણ છે જે ભયાનક સાપને પગથી સ્પર્શ કરે છે? કોણ છે જે ઉગ્ર સિંહને ગુસ્સે કરી એની દાઢ પાસે ઊભો રહે છે?'
ઇત્યેવં બ્રુવતસ્તસ્ય નેત્રેભ્યસ્તેજસોઽર્ચિષઃ। નિશ્ચેરુર્દહ્યતો રાત્રૌ વૃક્ષસ્યેવ સ્વરન્ધ્રતઃ
એમ બોલતા બોલતા રાવણની આંખોમાંથી રાત્રે અગ્નિ જેવી જ્વાળા નીકળી, જેમ વૃક્ષના ખોખામાંથી રાત્રે અગ્નિ ફાટી નીકળે છે.
તસ્ય તત્સર્વમાચખ્યૌ ભગિની રામવિક્રમમ્। ખરદૂષણસંયુક્તં રાક્ષસાનાં પરાભવમ્
પછી એની બહેનએ રાવણને બધું કહી દીધું – રામનું પરાક્રમ અને ખરા-દૂષણ સાથે રાક્ષસોની હાર કેવી રીતે થઈ.
તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ કાલચોદિતઃ। રામસ્ય વધમાકાઙ્ક્ષન્મારીચં મનસાગમત્
પછી, પોતાના કુટુંબના વિનાશની વાત સાંભળી, રાવણને કાળે પ્રેરિત કર્યો અને એના મનમાં રામના વિનાશની ઈચ્છા જાગી, એ મરીચાની તરફ વળ્યો.
સ નિશ્ચિત્યતતઃ કૃત્યં સાગરં લવણાકરમ્। ઊર્ધ્વમાચક્રમે રાજા વિધાય નગરે વિધિમ્
પછી રાજાએ પોતાનું કામ નક્કી કરી શહેરની વ્યવસ્થા ગોઠવીને ખારું દરિયો પાર કર્યો.
ત્રિકૂટં સમતિક્રમ્ય કાલપર્વતમેવ ચ। દદર્શ મકરાવાસં ગમ્ભીરોદં મહોદધિમ્
એણે ત્રિકૂટ અને કાળ પર્વત પાર કર્યા પછી, મકરમાછલીઓના નિવાસ એવા ઊંડા અને વિશાળ સમુદ્રને જોયો.
તમતીત્યાથ ગોકર્ણમભ્યગચ્છદ્દશાનનઃ। દયિતં સ્તાનમવ્યગ્રં શૂલપાણેર્મહાત્મનઃ
પછી એ બધું પાર કરીને રાવણ ગોકર્ણ પહોંચ્યો, જે શૂળધારી મહાત્માનું પ્રિય અને નિરાંતે સ્થાન હતું.
તત્રાભ્યગચ્છન્મારીચં પૂર્વામાત્યં દશાનનઃ। પુરા રામભયાદેવ તાપસં પ્રિયજીવિતમ્
ત્યાં રાવણ એના પૂર્વ મંત્રી મરીચા પાસે ગયો, જે રામના ભયથી પોતાનું જીવ બચાવવા માટે તપસ્વી બની ગયો હતો.
મારીચસ્ત્વથ સંભ્રાન્તો દૃષ્ટ્વા રાવણમાગતમ્। પૂજયામાસ સત્કારૈઃ ફલમૂલાદિભિસ્તતઃ
મરીચાએ રાવણને અચાનક આવે જોઈને આશ્ચર્ય થયું, પણ એણે ફળ-મૂળ વગેરે આપી સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
વિશ્રાન્તં ચૈનમાસીનમન્વાસીનઃ સ રાક્ષસઃ। ઉવાચ પ્રશ્રિતં વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાક્યકોવિદમ્
પછી રાવણ આરામ કરી બેઠો ત્યારે મરીચા પણ બાજુમાં બેઠો અને મીઠા અને સમજદાર શબ્દોમાં વાત કરી.
ન તે પ્રકૃતિમાન્વર્ણઃ કચ્ચિત્ક્ષેમં પુરે તવ। કચ્ચિત્પ્રકૃતયઃ સર્વા ભજન્તે ત્વાં યથા પુરા
'તમારો દેખાવ સામાન્ય નથી લાગતો; શું તમારા શહેરમાં બધું સુખ-શાંતિથી છે? શું બધા પ્રજાજનો પહેલાં જેવાં તમારી સેવા કરે છે?'
કિમિહાગમને ચાપિ કાર્યં તે રાક્ષસેશ્વર। કૃતમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્
'હે રાક્ષસોના રાજા, તમે અહીં કયા કામ માટે આવ્યા છો? એ કામ કેટલુંય મુશ્કેલ હોય, પણ તમે માનશો તો એ પૂરું થયેલું જ સમજો.'