અધઃશાયી કુમ્ભકર્ણો યતાહારો યતવ્રતઃ। વિભીષણઃ શીર્ણપર્ણમેકમભ્યવહારયન્
કુંભકર્ણ જમીન પર સુતો, આહાર અને વ્રતમાં નિયમિત રહ્યો; વિભીષણે માત્ર સુકાઈ ગયેલા પાંદડાનું એક જ ભોજન લીધું.
ઉપવાસરતિર્ધીમાન્સદા જપ્યપરાયણઃ। તમેવ કાલમાતિષ્ઠત્તીવ્રં તપ ઉદારધીઃ
તે બુદ્ધિશાળી, ઉપવાસમાં રુચિ ધરાવતો અને હંમેશા જપમાં તત્પર રહ્યો; એ સમગ્ર સમય દરમિયાન તેણે તીવ્ર તપ કર્યું.
સ્વરઃ શૂર્પણખા ચૈવ તેષાં વૈ તપ્યતાં તપઃ। પરિચર્યાં ચ રક્ષાં ચ ચક્રતુર્હષ્ટમાનસૌ
શૂર્પણખા અને સ્વરા પણ તપસ્યા કરતી વખતે આનંદપૂર્વક તેમની સેવા અને રક્ષા કરતી.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રેતુ શિરશ્છિત્ત્વા દશાનનઃ। જુહોત્યગ્નૌ દુરાધર્ષસ્તેનાતુષ્યજ્જગત્પ્રભુઃ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે દશાનને પોતાનું માથું કપાઈ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યું; એથી જગતના પ્રભુ પ્રસન્ન થયા.
તતો બ્રહ્મા સ્વયં ગત્વા તપસસ્તાન્ન્યવારયત્। પ્રલોભ્યવરદાનેન સર્વાનેવપૃથક્પૃથક્
પછી બ્રહ્માજીએ પોતે ત્યાં જઈને દરેકને અલગ-અલગ વરદાન આપવાની લાલચ આપી, તેમનાં તપસ્યાને રોકી દીધી.
પ્રીતોઽસ્મિ વો નિવર્તધ્વં વરાન્વૃણુત પુત્રકાઃ। યદ્યદિષ્ટમૃતે ત્વેકમમરત્વં તથાઽસ્તુ તત્
તેમણે ખુશ થઈને કહ્યું: 'મારા દીકરાઓ, હવે તપસ્યા છોડો અને જે વરદાન ઈચ્છો તે માગો—માત્ર અમરત્વ સિવાય, બાકી બધું મળશે.'
યદ્યદગ્નૌ હુતં સર્વં શિરસ્તે મહદીપ્સયા। તથૈવ તાનિ તે દેહે ભવિષ્યન્તિ યથેપ્સયા
તમે અગ્નિમાં જે કંઈ મોટી ઈચ્છાથી અર્પણ કર્યું છે, તે બધું તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે તમારા શરીરમાં પ્રગટ થશે.
વૈરૂપ્યં ચ ન તે દેહે કામરૂપધરસ્તથા। ભવિષ્યસિ રણેઽરીણાં વિજેતા ન ચ સંશયઃ
તમારા શરીરમાં ક્યારેય કોઈ વિકૃતિ નહીં આવે અને તમે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકશો; યુદ્ધમાં દુશ્મનો પર હંમેશા વિજય મેળવો, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ગન્ધર્વદેવાસુરતો યક્ષરાક્ષસતસ્તથા। સર્પકિંનરભૂતેભ્યો ન મે ભૂયાત્પરાભવઃ
મારે ગાંધીર્વ, દેવ, અસુર, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, કિન્નર કે ભૂતમાંથી કોઈની પાસે હાર ન થાય.
ય એતે કીર્તિતાઃ સર્વે ન તેભ્યોસ્તિ ભયં રતવ। ઋતે મનુષ્યાદ્ભદ્રં તે તથા તદ્વિહિતં મયા
હે મહાબલી, જે નામ લીધાં એમાંથી કોઈનું પણ તને ભય નથી; માત્ર મનુષ્ય સિવાય—તને શુભ થાય—હું એવું જ નક્કી કરું છું.
એવમુક્તો દશગ્રીવસ્તુષ્ટઃ સમભવત્તદા। અવમેને હિ દુર્બુદ્ધિર્મનુષ્યાન્પુરુષાદકઃ
આ રીતે કહેતાં દશમુખ રાવણ એ સમયે સંતોષી ગયો; પણ એ દુષ્ટબુદ્ધિ, મનુષ્યોને ખાવાવાળો, મનુષ્યોને નાની નજરે જોયા.
કુમ્ભકર્ણમથોવાચ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। `વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે પ્રીતોસ્મીતિ પુનઃપુનઃ'। સ વવ્રે મહતીં નિદ્રાં તમસા ગ્રસ્તચેતનઃ
પછી પ્રપિતામહ બ્રહ્માજીએ કુંભકર્ણને પણ એ જ રીતે કહ્યું: 'વરદાન માગ, તને શુભ થાય, હું તારા પર પ્રસન્ન છું,' એમ વારંવાર કહ્યું. ત્યારે કુંભકર્ણે અંધકારથી ઘેરાયેલા મનથી વિશાળ ઊંઘ માગી.
તથાભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા વિભીષણમુવાચ હ। વરં વૃણીષ્વ પુત્ર ત્વં પ્રીતોઽસ્મીતિ પુનઃપુનઃ
'એવું જ થશે' એમ કહીને પછી બ્રહ્માજીએ વિભીષણને કહ્યું: 'પુત્ર, તું વરદાન માગ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું,' એમ વારંવાર કહ્યું.
પરમાપદ્ગતસ્યાપિ નાધર્મે મે મતિર્ભવેત્। અશિક્ષિતં ચ ભગવન્બ્રહ્માસ્ત્રં પ્રતિભાતુ મે
મારે મહા સંકટમાં પણ ક્યારેય અધર્મ તરફ મન ન જાય; અને, હે ભગવાન, ભલે મેં શીખ્યું ન હોય, પણ બ્રહ્માસ્ત્ર મને પ્રાપ્ત થાય.
યસ્માદ્રાક્ષસયોનૌ તે જાતસ્યામિત્રકર્શન। નાધર્મે ધીયતે બુદ્ધિરમરત્વં દદાનિ તે
હે શત્રુઓને હરાવનાર, તું રાક્ષસ કુળમાં જન્મેલો હોવા છતાં તારો મન અધર્મ તરફ ક્યારેય નથી વળતો, એટલે હું તને અમરત્વ આપું છું.
રાક્ષસસ્તુ વરંલબ્ધ્વા દશગ્રીવો વિશાંપતે। લઙ્કાયાશ્ચ્યાવયામાસ યુધિ જિત્વા ધનેશ્વરમ્
વરદાન મળ્યા પછી દશમુખ રાક્ષસે, હે રાજા, યુદ્ધમાં ધનના સ્વામી કુબેરને હરાવીને લંકાથી કાઢી મૂક્યો.
હિત્વાસ ભગવાઁલ્લઙ્કામાવિશદ્ગન્ધમાદનમ્। ગન્ધર્વયક્ષાનુગતો રક્ષઃકિંપુરુષૈઃ સહ
પછી ભગવાન કુબેર લંકા છોડીને ગંધમાદન પર્વત પર ગયા, જ્યાં ગાંધીર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિમ્પુરુષો એમની સાથે હતા.
વિમાનં પુષ્પકં તસ્ય જહારાક્રમ્ય રાવણઃ। શશાપ તં વૈશ્રવણો ન ત્વામેતદ્વહિષ્યતિ
રાવણે કુબેરનું પુષ્પક વિમાન જોરથી પકડીને લઈ લીધું; ત્યારે વૈશ્વરણે એને શાપ આપ્યો: 'આ વિમાન તને ક્યારેય લઈ જશે નહીં.'
યસ્તુ ત્વાં સમરે હન્તા તમેવૈતદ્વહિષ્યતિ। અવમત્ય ગુરું માં ચ ક્ષિપ્રં ત્વંનભવિષ્યસિ
'જે તને યુદ્ધમાં મારે, એ જ આ વિમાનમાં જઈ શકશે; તું ગુરુ અને મને અવગણ્યા છે, તેથી તું જલ્દી નાશ પામશે.'
વિભીષણસ્તુ ધર્માત્મા સતાં માર્ગમનુસ્મરન્। અન્વગચ્છન્મહારાજ શ્રિયા પરમયા યુતઃ
પણ વિભીષણ ધર્મનિષ્ઠ હતો, સજ્જનોના માર્ગને યાદ રાખતો, અને મહારાજા, એ પરમ તેજથી યુક્ત થઈને પાછળ ગયો.
તસ્મૈ સ ભગવાંસ્તુષ્ટો ભ્રાતા ભ્રાત્રે ધનેશ્વરઃ। સૈનાપત્યં દદૌ ધીમાન્યક્ષરાક્ષસસેનયોઃ
ત્યારે ધનના સ્વામી, વિભીષણના ભાઈ, પ્રસન્ન થઈને, યક્ષ અને રાક્ષસોની સેના પર સેનાપતિપદ આપ્યું.
રાક્ષસાઃ પુરુષાદાશ્ચ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ। સર્વે સમેત્ય રાજાનમભ્યષિઞ્ચન્દશાનનમ્
બધા રાક્ષસો, માનવખોર અને મહાબલી પિશાચોએ ભેગા થઈને દશમુખ રાવણને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો.
દશગ્રીવશ્ચદૈત્યાનાં દાનવાનાં બલોત્કટઃ। આક્રમ્ય રત્નાન્યહરત્કામરૂપી વિહંગમ
દશમુખ રાવણ, દૈત્ય અને દાનવોમાં અત્યંત બળવાન હતો. તે ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ બદલી શકતો અને પક્ષી જેવો ઉડીને, જોરથી અનેક રત્નો લૂંટી લાવતો.
રાવયામાસ લોકાન્યત્તસ્માદ્રાવણ ઉચ્યતે। દશગ્રીવઃ કામબલો દેવાનાં ભયમાદધત્
તેની કરતૂતોથી આખા લોક કંપી ઉઠ્યા; તેથી તેને રાવણ કહેવાય છે. દશમુખ, પોતાની ઇચ્છા અને બળના કારણે, દેવતાઓને પણ ભયમાં મૂકતો હતો.
તતો બ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે સિદ્ધા દેવર્ષયસ્તથા। હવ્યવાહં પુરસ્કૃત્ય બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ
પછી બધા બ્રહ્મર્ષિ, સિદ્ધો અને દેવર્ષિઓએ અગ્નિદેવને આગળ રાખીને, બ્રહ્માજી પાસે આશરો માગ્યો.
યોસૌ વિશ્રવસઃ પુત્રો દશગ્રીવો મહાબલઃ। અવધ્યો વરદાનેન કૃતો ભગવતા પુરા
વિશ્વાસુનો પુત્ર, દશમુખ રાવણ, મહાબળવાન હતો. તેને ભગવાને પહેલેથી જ આશીર્વાદ આપ્યો હતો કે કોઈ તેને મારી શકે નહીં.
સ બાધતે પ્રજાઃ સર્વા વિપ્રકારૈર્મહાબલઃ। તતો નસ્ત્રાતુ ભગવાન્નાન્યસ્ત્રાતા હિ વિદ્યતે
એ મહાબળવાન રાવણ પોતાના દુષ્કર્મોથી બધાં જીવોને તકલીફ આપે છે. હે ભગવાન, હવે અમને બચાવો, કેમ કે આપ સિવાય બીજું કોઈ રક્ષક નથી.
ન સ દેવાસુરૈઃ શક્યો યુદ્ધે જેતું વિભાવસો। વિહિતં તત્રયત્કાર્યમભિતસ્તસ્ય નિગ્રહઃ
હે અગ્નિદેવ, દેવ કે અસુરો પણ તેને યુદ્ધમાં હરાવી શકે નહીં. હવે તેને રોકવા જે કરવું જોઈએ, તે બધું નક્કી થઈ ગયું છે.
તદર્થમવતીર્ણોઽસૌ મન્નિયોગાચ્ચતુર્ભુજઃ। વિષ્ણુઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ સ તત્કર્મ કરિષ્યતિ
એ માટે, મારા આદેશથી, ચારભુજાવાળો વિષ્ણુ, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધવીર, ધરતી પર અવતર્યો છે; એ જ એ કાર્ય પૂર્ણ કરશે.
પિતામહસ્તતસ્તેષાં સંનિધૌ શક્રમબ્રવીત્। સર્વૈર્દેવગણૈઃ સાર્ધં સંભવ ત્વં મહીતલે
પિતામહે સૌની સામે ઇન્દ્રને કહ્યું: 'તમે બધા દેવતાઓ સાથે ધરતી પર અવતારો.'