પુષ્પોત્કટાયાં જજ્ઞાતે દ્વૌ પુત્રૌ રાક્ષસેશ્વરૌ। કુમ્ભકર્ણદશગ્રીવૌ બલેનાપ્રતિમૌ ભુવિ
પુષ્પોત્કટાને બે પુત્રો થયા—કુંભકર્ણ અને દશગ્રિવ—ભૂપૃષ્ઠ પર બલમાં અમોચા રાક્ષસનાયકો.
માલિન જનયામાસ પુત્રમેકં વિભીષણમ્। રાકાર્યા મિથુનં જજ્ઞે ખરઃ શૂર્પણખા તથા
માલિનીએ એક પુત્ર વિભીષણને જન્મ આપ્યો; રાકાથી ખરા અને શૂર્પણખા નામના જોડી જન્મ્યા.
વિભીષણસ્તુ રૂપેણ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકોઽભવત્। સ બભૂવ મહાભાગો ધર્મગોપ્તા ક્રિયારતિઃ
વિભીષણ સૌમાં રૂપે અતિશય હતો; તે મહાભાગ્યશાળી, ધર્મનું રક્ષણ કરનાર અને યજ્ઞ-કર્મમાં રુચિ ધરાવતો બન્યો.
દશગ્રીવસ્તુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠો રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। મહોત્સાહો મહાવીર્યો મહાસત્વપરાક્રમઃ
દશગ્રિવ તો સૌમાં શ્રેષ્ઠ, રાક્ષસોમાં અગ્રગણ્ય, વિશાળ ઉત્સાહ, મહાન બલ અને અપરિમિત પરાક્રમ ધરાવતો હતો.
કુમ્ભકર્ણઓ બલેનાસીત્સર્વેભ્યોઽભ્યધિકો યુધિ। માયાવી રણશૌણ્ડશ્ચરૌદ્રશ્ચ રજનીચરઃ
કુંભકર્ણ બલમાં યુદ્ધમાં સૌને વટાવતો, માયાવાન, યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ, ભયાનક અને રાત્રે ફરતો રાક્ષસ હતો.
ખરો ધનુષિ વિક્રાન્તો બ્રહ્મદ્વિટ્ પિશિતાશનઃ। સિદ્ધવિઘ્નકરી ચાપિ રૌદ્રી શૂર્પણખા તદા
ખર ધનુષ્યમાં પરાક્રમી, બ્રાહ્મણદ્વેષી અને માંસાહારી હતો; શૂર્પણખા પણ ભયાનક અને સિદ્ધિઓમાં વિઘ્ન લાવનારી હતી.
સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વેસુચરિતવ્રતાઃ। ઊષુઃ પિત્રા સહ રતા ગન્ધમાદનપર્વતે
સૌ વેદજ્ઞ, શૂરવીર અને સારા સંકલ્પો ધરાવનારા હતા; તેઓ પિતાની સાથે ગંધમાદન પર્વત પર આનંદથી રહેતા.
તતો વૈશ્રવણં તત્ર દદૃશુર્નરવાહનમ્। પિત્રા સાર્ધં સમાસીનમૃદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્
ત્યાં તેમણે વૈશ્વરવણને, પોતાના પિતાની સાથે, મહાન વૈભવથી યુક્ત અને દિવ્ય રથ પર બેઠેલા જોયા.
જાતામર્ષાસ્તતસ્તે તુ તપસે ધૃતનિશ્ચયાઃ। બ્રહ્માણં તોષયામાસુર્ઘોરેણ તપસા તદા
પછી તેઓમાં ઈર્ષા ઉદ્ભવી; તેઓ દૃઢ નિશ્ચયથી તપ માટે તત્પર થયા અને કઠિન તપસ્યા કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા.
અતિષ્ઠદેકપાદેન સહસ્રં પરિવત્સરાન્। વાયુભક્ષો દશગ્રીવઃ પઞ્ચાગ્નિઃ સુસમાહિતઃ
દશગ્રિવે હજાર વર્ષ સુધી એક પગે ઊભા રહી, ફક્ત વાયુ પર જીવતો અને પાંચ અગ્નિ વચ્ચે સ્થિરતાથી તપ કર્યું.
અધઃશાયી કુમ્ભકર્ણો યતાહારો યતવ્રતઃ। વિભીષણઃ શીર્ણપર્ણમેકમભ્યવહારયન્
કુંભકર્ણ જમીન પર સુતો, આહાર અને વ્રતમાં નિયમિત રહ્યો; વિભીષણે માત્ર સુકાઈ ગયેલા પાંદડાનું એક જ ભોજન લીધું.
ઉપવાસરતિર્ધીમાન્સદા જપ્યપરાયણઃ। તમેવ કાલમાતિષ્ઠત્તીવ્રં તપ ઉદારધીઃ
તે બુદ્ધિશાળી, ઉપવાસમાં રુચિ ધરાવતો અને હંમેશા જપમાં તત્પર રહ્યો; એ સમગ્ર સમય દરમિયાન તેણે તીવ્ર તપ કર્યું.
સ્વરઃ શૂર્પણખા ચૈવ તેષાં વૈ તપ્યતાં તપઃ। પરિચર્યાં ચ રક્ષાં ચ ચક્રતુર્હષ્ટમાનસૌ
શૂર્પણખા અને સ્વરા પણ તપસ્યા કરતી વખતે આનંદપૂર્વક તેમની સેવા અને રક્ષા કરતી.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રેતુ શિરશ્છિત્ત્વા દશાનનઃ। જુહોત્યગ્નૌ દુરાધર્ષસ્તેનાતુષ્યજ્જગત્પ્રભુઃ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે દશાનને પોતાનું માથું કપાઈ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યું; એથી જગતના પ્રભુ પ્રસન્ન થયા.
તતો બ્રહ્મા સ્વયં ગત્વા તપસસ્તાન્ન્યવારયત્। પ્રલોભ્યવરદાનેન સર્વાનેવપૃથક્પૃથક્
પછી બ્રહ્માજીએ પોતે ત્યાં જઈને દરેકને અલગ-અલગ વરદાન આપવાની લાલચ આપી, તેમનાં તપસ્યાને રોકી દીધી.
પ્રીતોઽસ્મિ વો નિવર્તધ્વં વરાન્વૃણુત પુત્રકાઃ। યદ્યદિષ્ટમૃતે ત્વેકમમરત્વં તથાઽસ્તુ તત્
તેમણે ખુશ થઈને કહ્યું: 'મારા દીકરાઓ, હવે તપસ્યા છોડો અને જે વરદાન ઈચ્છો તે માગો—માત્ર અમરત્વ સિવાય, બાકી બધું મળશે.'
યદ્યદગ્નૌ હુતં સર્વં શિરસ્તે મહદીપ્સયા। તથૈવ તાનિ તે દેહે ભવિષ્યન્તિ યથેપ્સયા
તમે અગ્નિમાં જે કંઈ મોટી ઈચ્છાથી અર્પણ કર્યું છે, તે બધું તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે તમારા શરીરમાં પ્રગટ થશે.
વૈરૂપ્યં ચ ન તે દેહે કામરૂપધરસ્તથા। ભવિષ્યસિ રણેઽરીણાં વિજેતા ન ચ સંશયઃ
તમારા શરીરમાં ક્યારેય કોઈ વિકૃતિ નહીં આવે અને તમે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકશો; યુદ્ધમાં દુશ્મનો પર હંમેશા વિજય મેળવો, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ગન્ધર્વદેવાસુરતો યક્ષરાક્ષસતસ્તથા। સર્પકિંનરભૂતેભ્યો ન મે ભૂયાત્પરાભવઃ
મારે ગાંધીર્વ, દેવ, અસુર, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, કિન્નર કે ભૂતમાંથી કોઈની પાસે હાર ન થાય.
ય એતે કીર્તિતાઃ સર્વે ન તેભ્યોસ્તિ ભયં રતવ। ઋતે મનુષ્યાદ્ભદ્રં તે તથા તદ્વિહિતં મયા
હે મહાબલી, જે નામ લીધાં એમાંથી કોઈનું પણ તને ભય નથી; માત્ર મનુષ્ય સિવાય—તને શુભ થાય—હું એવું જ નક્કી કરું છું.
એવમુક્તો દશગ્રીવસ્તુષ્ટઃ સમભવત્તદા। અવમેને હિ દુર્બુદ્ધિર્મનુષ્યાન્પુરુષાદકઃ
આ રીતે કહેતાં દશમુખ રાવણ એ સમયે સંતોષી ગયો; પણ એ દુષ્ટબુદ્ધિ, મનુષ્યોને ખાવાવાળો, મનુષ્યોને નાની નજરે જોયા.
કુમ્ભકર્ણમથોવાચ તથૈવ પ્રપિતામહઃ। `વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે પ્રીતોસ્મીતિ પુનઃપુનઃ'। સ વવ્રે મહતીં નિદ્રાં તમસા ગ્રસ્તચેતનઃ
પછી પ્રપિતામહ બ્રહ્માજીએ કુંભકર્ણને પણ એ જ રીતે કહ્યું: 'વરદાન માગ, તને શુભ થાય, હું તારા પર પ્રસન્ન છું,' એમ વારંવાર કહ્યું. ત્યારે કુંભકર્ણે અંધકારથી ઘેરાયેલા મનથી વિશાળ ઊંઘ માગી.
તથાભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા વિભીષણમુવાચ હ। વરં વૃણીષ્વ પુત્ર ત્વં પ્રીતોઽસ્મીતિ પુનઃપુનઃ
'એવું જ થશે' એમ કહીને પછી બ્રહ્માજીએ વિભીષણને કહ્યું: 'પુત્ર, તું વરદાન માગ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું,' એમ વારંવાર કહ્યું.
પરમાપદ્ગતસ્યાપિ નાધર્મે મે મતિર્ભવેત્। અશિક્ષિતં ચ ભગવન્બ્રહ્માસ્ત્રં પ્રતિભાતુ મે
મારે મહા સંકટમાં પણ ક્યારેય અધર્મ તરફ મન ન જાય; અને, હે ભગવાન, ભલે મેં શીખ્યું ન હોય, પણ બ્રહ્માસ્ત્ર મને પ્રાપ્ત થાય.
યસ્માદ્રાક્ષસયોનૌ તે જાતસ્યામિત્રકર્શન। નાધર્મે ધીયતે બુદ્ધિરમરત્વં દદાનિ તે
હે શત્રુઓને હરાવનાર, તું રાક્ષસ કુળમાં જન્મેલો હોવા છતાં તારો મન અધર્મ તરફ ક્યારેય નથી વળતો, એટલે હું તને અમરત્વ આપું છું.
રાક્ષસસ્તુ વરંલબ્ધ્વા દશગ્રીવો વિશાંપતે। લઙ્કાયાશ્ચ્યાવયામાસ યુધિ જિત્વા ધનેશ્વરમ્
વરદાન મળ્યા પછી દશમુખ રાક્ષસે, હે રાજા, યુદ્ધમાં ધનના સ્વામી કુબેરને હરાવીને લંકાથી કાઢી મૂક્યો.
હિત્વાસ ભગવાઁલ્લઙ્કામાવિશદ્ગન્ધમાદનમ્। ગન્ધર્વયક્ષાનુગતો રક્ષઃકિંપુરુષૈઃ સહ
પછી ભગવાન કુબેર લંકા છોડીને ગંધમાદન પર્વત પર ગયા, જ્યાં ગાંધીર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિમ્પુરુષો એમની સાથે હતા.
વિમાનં પુષ્પકં તસ્ય જહારાક્રમ્ય રાવણઃ। શશાપ તં વૈશ્રવણો ન ત્વામેતદ્વહિષ્યતિ
રાવણે કુબેરનું પુષ્પક વિમાન જોરથી પકડીને લઈ લીધું; ત્યારે વૈશ્વરણે એને શાપ આપ્યો: 'આ વિમાન તને ક્યારેય લઈ જશે નહીં.'
યસ્તુ ત્વાં સમરે હન્તા તમેવૈતદ્વહિષ્યતિ। અવમત્ય ગુરું માં ચ ક્ષિપ્રં ત્વંનભવિષ્યસિ
'જે તને યુદ્ધમાં મારે, એ જ આ વિમાનમાં જઈ શકશે; તું ગુરુ અને મને અવગણ્યા છે, તેથી તું જલ્દી નાશ પામશે.'
વિભીષણસ્તુ ધર્માત્મા સતાં માર્ગમનુસ્મરન્। અન્વગચ્છન્મહારાજ શ્રિયા પરમયા યુતઃ
પણ વિભીષણ ધર્મનિષ્ઠ હતો, સજ્જનોના માર્ગને યાદ રાખતો, અને મહારાજા, એ પરમ તેજથી યુક્ત થઈને પાછળ ગયો.