સ જજ્ઞે વિશ્રવા નામ તસ્યાત્માર્ધેન વૈ દ્વિજઃ। પ્રતીકારાય સક્રોધસ્તતો વૈશ્રવણસ્ય વૈ
પિતાના અર્ધાંગમાંથી ગુસ્સાવાળા ઋષિ વિશ્રવા જન્મ્યા, જે વૈશ્વરવણ સામે બદલો લેવા માટે હતા.
પિતામહસ્તુપ્રીતાત્મા દદૌ વૈશ્રવણસ્ હ। અમરત્વં ધનેશત્વં લોકપાલત્વમેવ ચ
પિતામહ પ્રસન્ન થઈને વૈશ્વરવણને અમરતા, ધનની માલિકી અને લોકપાલપદ આપ્યું.
ઈશાનન તથા સખ્યં પુત્રં ચ નલકૂવરમ્। રાજધાનીનિવેસં ચ લઙ્કાંરક્ષોગણાન્વિતામ્
તેમણે તેને શિવ સાથે મિત્રતા, નલકુવેર નામનો પુત્ર અને રાક્ષસોથી ભરેલી લંકા રાજધાની પણ આપી.
વિમાનં પુષ્પકં નામ કામગં ચ દદૌ પ્રભુઃ। યક્ષાણામાધિપત્યંચ રાજરાજત્વમેવ ચ
પ્રભુએ તેને ઈચ્છાથી જતાં વિમાન પુષ્પક, યક્ષોના અધિપતિપદ અને રાજાઓમાં રાજપદ આપ્યું.
પુલસ્ત્યસ્ તુ યઃ ક્રોધાદર્ધદેહોઽભવન્મુનિઃ। વિશ્રવાનામ સક્રોધં પિતરં રાક્ષસેશ્વરઃ
પુલસ્ત્ય, જે ગુસ્સાથી અર્ધદેહી ઋષિ બન્યા, વિશ્રવા નામના ગુસ્સાવાળા પિતા રાક્ષસોના સ્વામી હતા.
બુબુધે તં તુ સક્રોધં પિતરં રાક્ષસેશ્વરઃ। કુબેરસ્તત્પ્રસાદાર્થં યતતે સ્મ સદા નૃપ
કુબેરે સમજ્યું કે તેના પિતા વિશ્રવા ગુસ્સામાં છે અને હંમેશા તેમના પ્રસાદ માટે પ્રયત્ન કરતો રહ્યો.
સ રાજરાજો લઙ્કાયાં ન્યવસન્નરવાહનઃ। રાક્ષસીઃ પ્રદદૌ તિસ્રઃ પિતુર્વૈ પરિચારિકાઃ
લંકાના રાજાઓમાં સર્વોપરી એવા રાવણે, પોતાના પિતાના સેવક રહી ચૂકેલી ત્રણ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ તેની સેવા માટે આપી.
તાઃ સદા તં મહાત્માનં સંતોષયિતુમુદ્યતાઃ। ઋષિં ભરતશાર્દૂલ નૃત્યગીતવિશારદાઃ
એ સ્ત્રીઓ હંમેશા એ મહાત્મા ઋષિને પ્રસન્ન રાખવા માટે તત્પર રહેતી અને નૃત્ય-ગીતમાં પારંગત હતી.
પુષ્પોત્કટા ચ રાકા ચ માલિની ચ વિશાંપતે। અન્યોન્યસ્પર્ધયારાજઞ્શ્રેયસ્કામાઃ સુમધ્યમાઃ
પુષ્પોત્કટા, રાકા અને માલિની—ત્રણે સુંદર કટિ ધરાવતી—એકબીજાથી શ્રેષ્ઠ બનવાની ઈચ્છાથી સ્પર્ધા કરતી.
સ તાસાં ભગવાંસ્તુષ્ટો મહાત્મા પ્રદદૌ વરાન્। લોકપાલોપમાન્પુત્રાનકૈકસ્યા યથેપ્સિતાન્
પછી એ મહાત્મા, પ્રસન્ન થઈ, તેમને મનગમતા વરદાન આપ્યા—દુનિયાના રક્ષકો જેટલા પરાક્રમી પુત્રોનો આશીર્વાદ આપ્યો.
પુષ્પોત્કટાયાં જજ્ઞાતે દ્વૌ પુત્રૌ રાક્ષસેશ્વરૌ। કુમ્ભકર્ણદશગ્રીવૌ બલેનાપ્રતિમૌ ભુવિ
પુષ્પોત્કટાને બે પુત્રો થયા—કુંભકર્ણ અને દશગ્રિવ—ભૂપૃષ્ઠ પર બલમાં અમોચા રાક્ષસનાયકો.
માલિન જનયામાસ પુત્રમેકં વિભીષણમ્। રાકાર્યા મિથુનં જજ્ઞે ખરઃ શૂર્પણખા તથા
માલિનીએ એક પુત્ર વિભીષણને જન્મ આપ્યો; રાકાથી ખરા અને શૂર્પણખા નામના જોડી જન્મ્યા.
વિભીષણસ્તુ રૂપેણ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકોઽભવત્। સ બભૂવ મહાભાગો ધર્મગોપ્તા ક્રિયારતિઃ
વિભીષણ સૌમાં રૂપે અતિશય હતો; તે મહાભાગ્યશાળી, ધર્મનું રક્ષણ કરનાર અને યજ્ઞ-કર્મમાં રુચિ ધરાવતો બન્યો.
દશગ્રીવસ્તુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠો રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। મહોત્સાહો મહાવીર્યો મહાસત્વપરાક્રમઃ
દશગ્રિવ તો સૌમાં શ્રેષ્ઠ, રાક્ષસોમાં અગ્રગણ્ય, વિશાળ ઉત્સાહ, મહાન બલ અને અપરિમિત પરાક્રમ ધરાવતો હતો.
કુમ્ભકર્ણઓ બલેનાસીત્સર્વેભ્યોઽભ્યધિકો યુધિ। માયાવી રણશૌણ્ડશ્ચરૌદ્રશ્ચ રજનીચરઃ
કુંભકર્ણ બલમાં યુદ્ધમાં સૌને વટાવતો, માયાવાન, યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ, ભયાનક અને રાત્રે ફરતો રાક્ષસ હતો.
ખરો ધનુષિ વિક્રાન્તો બ્રહ્મદ્વિટ્ પિશિતાશનઃ। સિદ્ધવિઘ્નકરી ચાપિ રૌદ્રી શૂર્પણખા તદા
ખર ધનુષ્યમાં પરાક્રમી, બ્રાહ્મણદ્વેષી અને માંસાહારી હતો; શૂર્પણખા પણ ભયાનક અને સિદ્ધિઓમાં વિઘ્ન લાવનારી હતી.
સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વેસુચરિતવ્રતાઃ। ઊષુઃ પિત્રા સહ રતા ગન્ધમાદનપર્વતે
સૌ વેદજ્ઞ, શૂરવીર અને સારા સંકલ્પો ધરાવનારા હતા; તેઓ પિતાની સાથે ગંધમાદન પર્વત પર આનંદથી રહેતા.
તતો વૈશ્રવણં તત્ર દદૃશુર્નરવાહનમ્। પિત્રા સાર્ધં સમાસીનમૃદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્
ત્યાં તેમણે વૈશ્વરવણને, પોતાના પિતાની સાથે, મહાન વૈભવથી યુક્ત અને દિવ્ય રથ પર બેઠેલા જોયા.
જાતામર્ષાસ્તતસ્તે તુ તપસે ધૃતનિશ્ચયાઃ। બ્રહ્માણં તોષયામાસુર્ઘોરેણ તપસા તદા
પછી તેઓમાં ઈર્ષા ઉદ્ભવી; તેઓ દૃઢ નિશ્ચયથી તપ માટે તત્પર થયા અને કઠિન તપસ્યા કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા.
અતિષ્ઠદેકપાદેન સહસ્રં પરિવત્સરાન્। વાયુભક્ષો દશગ્રીવઃ પઞ્ચાગ્નિઃ સુસમાહિતઃ
દશગ્રિવે હજાર વર્ષ સુધી એક પગે ઊભા રહી, ફક્ત વાયુ પર જીવતો અને પાંચ અગ્નિ વચ્ચે સ્થિરતાથી તપ કર્યું.
અધઃશાયી કુમ્ભકર્ણો યતાહારો યતવ્રતઃ। વિભીષણઃ શીર્ણપર્ણમેકમભ્યવહારયન્
કુંભકર્ણ જમીન પર સુતો, આહાર અને વ્રતમાં નિયમિત રહ્યો; વિભીષણે માત્ર સુકાઈ ગયેલા પાંદડાનું એક જ ભોજન લીધું.
ઉપવાસરતિર્ધીમાન્સદા જપ્યપરાયણઃ। તમેવ કાલમાતિષ્ઠત્તીવ્રં તપ ઉદારધીઃ
તે બુદ્ધિશાળી, ઉપવાસમાં રુચિ ધરાવતો અને હંમેશા જપમાં તત્પર રહ્યો; એ સમગ્ર સમય દરમિયાન તેણે તીવ્ર તપ કર્યું.
સ્વરઃ શૂર્પણખા ચૈવ તેષાં વૈ તપ્યતાં તપઃ। પરિચર્યાં ચ રક્ષાં ચ ચક્રતુર્હષ્ટમાનસૌ
શૂર્પણખા અને સ્વરા પણ તપસ્યા કરતી વખતે આનંદપૂર્વક તેમની સેવા અને રક્ષા કરતી.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રેતુ શિરશ્છિત્ત્વા દશાનનઃ। જુહોત્યગ્નૌ દુરાધર્ષસ્તેનાતુષ્યજ્જગત્પ્રભુઃ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે દશાનને પોતાનું માથું કપાઈ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યું; એથી જગતના પ્રભુ પ્રસન્ન થયા.
તતો બ્રહ્મા સ્વયં ગત્વા તપસસ્તાન્ન્યવારયત્। પ્રલોભ્યવરદાનેન સર્વાનેવપૃથક્પૃથક્
પછી બ્રહ્માજીએ પોતે ત્યાં જઈને દરેકને અલગ-અલગ વરદાન આપવાની લાલચ આપી, તેમનાં તપસ્યાને રોકી દીધી.
પ્રીતોઽસ્મિ વો નિવર્તધ્વં વરાન્વૃણુત પુત્રકાઃ। યદ્યદિષ્ટમૃતે ત્વેકમમરત્વં તથાઽસ્તુ તત્
તેમણે ખુશ થઈને કહ્યું: 'મારા દીકરાઓ, હવે તપસ્યા છોડો અને જે વરદાન ઈચ્છો તે માગો—માત્ર અમરત્વ સિવાય, બાકી બધું મળશે.'
યદ્યદગ્નૌ હુતં સર્વં શિરસ્તે મહદીપ્સયા। તથૈવ તાનિ તે દેહે ભવિષ્યન્તિ યથેપ્સયા
તમે અગ્નિમાં જે કંઈ મોટી ઈચ્છાથી અર્પણ કર્યું છે, તે બધું તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે તમારા શરીરમાં પ્રગટ થશે.
વૈરૂપ્યં ચ ન તે દેહે કામરૂપધરસ્તથા। ભવિષ્યસિ રણેઽરીણાં વિજેતા ન ચ સંશયઃ
તમારા શરીરમાં ક્યારેય કોઈ વિકૃતિ નહીં આવે અને તમે ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકશો; યુદ્ધમાં દુશ્મનો પર હંમેશા વિજય મેળવો, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ગન્ધર્વદેવાસુરતો યક્ષરાક્ષસતસ્તથા। સર્પકિંનરભૂતેભ્યો ન મે ભૂયાત્પરાભવઃ
મારે ગાંધીર્વ, દેવ, અસુર, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, કિન્નર કે ભૂતમાંથી કોઈની પાસે હાર ન થાય.
ય એતે કીર્તિતાઃ સર્વે ન તેભ્યોસ્તિ ભયં રતવ। ઋતે મનુષ્યાદ્ભદ્રં તે તથા તદ્વિહિતં મયા
હે મહાબલી, જે નામ લીધાં એમાંથી કોઈનું પણ તને ભય નથી; માત્ર મનુષ્ય સિવાય—તને શુભ થાય—હું એવું જ નક્કી કરું છું.