તતો ઘોરતરઃ શબ્દો વને સમભવત્તદા। ભીમસેનાર્જુનૌ દૃષ્ટ્વાક્ષત્રિયણામમર્ષિણામ્
પછી જ્યારે ભીમસેન અને અર્જુનને ક્રોધિત ક્ષત્રિયોએ જોયા, ત્યારે વનમાં વધુ ભયાનક ગર્જના સંભળાઈ.
તેષાં ધ્વજાગ્રાણ્યભિવીક્ષ્ય રાજા સ્વયંદુરાત્મા કુરુપુઙ્ગવાનામ્। જયદ્રથો યાજ્ઞસેનીમુવાચ રથે સ્થિતાં ભાનુમતીં હતૌજાઃ
કુરુઓના શ્રેષ્ઠ ધ્વજોને જોઈને, સ્વેચ્છાચારી રાજા જયદ્રથે, રથ પર ઊભેલી તેજસ્વી અને દુઃખી યાજ્ઞસેનીને કહ્યું.
આયાન્તીમે પઞ્ચરથા મહાન્તો મન્યે ચ કૃષ્ણે પતયસ્તવૈતે। સા જાનતી ખ્યાપય નઃ સુકેશિ પરંપરં પાણ્ડવાનાં રથસ્થમ્
કૃષ્ણે, આ પાંચ મહાન રથો આવી રહ્યા છે; મને લાગે છે કે એ તમારા પતિઓ છે. સુકેશી, જો તને ખબર હોય તો પાંડવોની વંશાવળી અમને કહી દેજે.
કિં તે જ્ઞાતૈર્મૂઢ મહાધનુર્ધરૈ- રનાયુષ્યં કર્મ કુત્વાઽતિઘોરમ્। એતે વીરાઃ પતયો મે સમેતા ન વઃ શેષઃ કશ્ચિદિહાસ્તિ યુદ્ધે
અરે મૂર્ખ, એ મહાન ધનુષ્યધારીઓને ઓળખવાથી તને શું ફાયદો? તું પોતાનું આયુષ્ય જોખમમાં મૂકી ભયાનક કાર્ય કેમ કરે છે? મારા પતિઓ, એ વીરોએ અહીં એકઠા થયા છે; હવે તમારામાંથી કોઈ પણ યુદ્ધમાં બચવાનો નથી.
આખ્યાતવ્યં ત્વેવ સર્વં મુમૂર્ષો- ર્મયા તુભ્યં પૃષ્ટયા ધર્મ એષઃ। ન મે વ્યથા વિદ્યતે ત્વદ્ભયં વા સંપશ્યન્ત્યાઃ સાનુજં ધર્મરાજમ્
તોય, તું પૂછ્યું છે એટલે, મૃત્યુ પામનારને સાચો જવાબ આપવો ધર્મ છે; એથી હું તને બધું કહું છું. મને તારો કોઈ ભય કે ચિંતા નથી, કેમ કે હું ધર્મરાજા અને તેમના ભાઈઓને જોઈ રહી છું.
યસ્ ધ્વજાગ્રે નદતો મૃદઙ્ગૌ નન્દોપનન્દૌ મધુરૌ સુયુક્તૌ। એનં સ્વધર્માર્થવિનિશ્ચયજ્ઞં સદા જનાઃ કૃત્યવન્તોઽનુયાન્તિ
જેના ધ્વજ પર નંદ અને ઉપનંદ નામના મધુર અને સુરેલાં ઢોલ વાગે છે, એ છે જે હંમેશાં ધર્મ અને અર્થના નિશ્ચયમાં સ્થિર છે અને કર્મનિષ્ઠ લોકો જેને અનુસરે છે.
ય એષ જામ્બૂનદશુદ્ધગૌરઃ। પ્રચણ્ડઘોણસ્તનુરાયતાક્ષઃ। એતં કુરુશ્રેષ્ઠતમં વદન્તિ યુધિષ્ઠિરં ધર્મસુતં પતિં મે
જેનો વર્ણ શુદ્ધ જાંબુનદ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, મુખ ભયાનક છે, શરીર પાતળું અને આંખો વિશાળ છે — એ જ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, મારા પતિ છે.
અપ્યેષ શત્રોઃ શરણાગતસ્ય દદ્યાત્પ્રાણાન્ધર્મચારી નૃવીરઃ। પરૈહ્યેનં મૂઢ જવેન ભૂતયે ત્વમાત્મનઃ પ્રાઞ્જલિર્ન્યસ્શસ્ત્રઃ
જો શત્રુ પણ શરણ આવી જાય તો આ ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી રાજા પોતાનું જીવન પણ અર્પી દે. મૂર્ખ, તું પણ તારા કલ્યાણ માટે હાથ જોડીને અને શસ્ત્રો મૂકી, ઝડપથી તેના શરણ જઈને માફી માગ.
અથાપ્યેનં પશ્યસિ યં રથસ્યં મહાભુજં સાલમિવ પ્રવૃદ્ધમ્। સંદષ્ટૌષ્ઠં ભ્રુકુટીસંહતભ્રુવં વૃકોદરો નામ પતિર્મમૈષઃ
હવે જો, જે રથમાં બેઠો છે, વિશાળ ભુજાવાળો, મોટો સાળ વૃક્ષ જેવો ઊંચો, દાંત કચકચાવતો અને ભ્રૂભંગ કરતો — એ છે વૃત્કોદર, મારા પતિ.
આજાનેયા બલિનઃ સાધુદાન્તા મહાબલાઃ શૂરમુદાવહન્તિ। એતસ્ય કર્માણ્યતિમાનુષાણિ ભીમેતિ શબ્દોઽસ્ય તતઃ પૃથિવ્યામ્
મજબૂત અને સારી રીતે તાલીમ પામેલા ઘોડા આ પરાક્રમીને ખેંચે છે. એના કાર્યો માનવોથી પણ વધારે છે, એટલે જ પૃથ્વી પર ભીમ નામ everywhere ગુંજે છે.
નાસ્યાપરાદ્ધાઃ શેષમવાપ્નુવન્તિ નાયં વૈરં વિસ્મરતે કદાચિત્। વૈરસ્યાન્તં સંવિધાયોપયાતિ પશ્ચાચ્છાન્તિં ન ચ તત્તપ્યતીવ
જે એને દુઃખ આપે છે, તેઓ બચી શકતા નથી; એ કદી દુશ્મનાવટ ભૂલતો નથી. જ્યારે એ વેરનો અંત લાવે છે, ત્યારે જ શાંતિ કરે છે અને પછી કદી પસ્તાવતો નથી.
ધનુર્ધરાગ્ર્યો ધૃતિમાન્યશસ્વી જિતેન્દ્રિયો વૃદ્ધસેવી નૃવીરઃ। ભ્રાતા ચ શિષ્યશ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય ધનંજયો નામ પતિર્મમૈષઃ
ધનુષ્યમાં સર્વોત્તમ, સ્થિર, પ્રસિદ્ધ, ઇન્દ્રિયજિત, વડીલોની સેવા કરનાર અને પુરુષોમાં વીર — એ યુધિષ્ઠિરનો ભાઈ અને શિષ્ય પણ છે. એ ધનંજય, મારા પતિ છે.
યો વૈ ન કામાન્ન ભયાન્ન લોભા- ત્ત્યજેદ્ધર્મં ન નૃશંસં ચ કુર્યાત્। સ એષ વૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ કુન્તીસુતઃ શત્રુસહઃ પ્રમાથી
જે કદી કામ, ભય કે લોભથી ધર્મ છોડતો નથી, કે કદી ક્રૂરતા કરતો નથી — એ કુંતીપુત્ર, અગ્નિ જેવો તેજસ્વી, દુશ્મનોનો વિનાશક, ખરેખર મહાન છે.
યઃ સર્વધર્માર્તવિનિશ્ચયજ્ઞો ભયાર્તાનાં ભયહર્તા મનીષી। `બન્ધુપ્રિયઃ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠો મહાહવેષ્વપ્રતિવાર્યવીર્યઃ
જે સર્વ ધર્મોનું તત્ત્વ જાણે છે, ભયગ્રસ્તોના ભય દૂર કરે છે, બુદ્ધિશાળી છે, સગાંઓને પ્રિય છે, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાયુદ્ધોમાં એનું પરાક્રમ કોઈ રોકી શકતું નથી.
યસ્યોત્તમં રૂપમાહુઃ પૃથિવ્યાં યં પાણ્ડવાઃ પરિરક્ષન્તિ સર્વે। પ્રાણૈર્ગરીયાંસમનુવ્રતં વૈ સ એષ વીરો નકુલઃ પતિર્મે
જેનું રૂપ પૃથ્વી પર સર્વોત્તમ કહેવાય છે, જેને બધા પાંડવો પોતાના પ્રાણથી પણ વધારે રક્ષે છે, અને જે નિષ્ઠાવાન છે — એ વીર નકુલ, મારા પતિ છે.
યઃ ખઙ્ગયોધી લઘુચિત્રહસ્તો મહાંશ્ચ ધીમાન્સહદેવોઽદ્વિતીયઃ। યસ્યાદ્યકર્મ દ્રક્ષ્યસે મૂઢસત્વ શતક્રતોર્વા દૈત્યસેનાસુ સઙ્ખ્યે
જે તલવાર ચલાવવામાં નિપુણ, ચપળ અને કુશળ હાથવાળો, મહાન અને બુદ્ધિશાળી — એ અનન્ય સહદેવ છે. આજે, એના કાર્યો તું જોઈશ, જેમ ઇન્દ્રે દૈત્યસેનામાં જોયા હતા.
શૂરઃ કૃતાસ્ત્રો મતિમાન્મનસ્વી પ્રિયંકરો ધર્મસુતસ્ય રાજ્ઞઃ। હુતાશચન્દ્રાર્કસમાનતેજા જઘન્યજઃ પાણ્ડવાનાં પ્રિયશ્ચ
પરાક્રમી, શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ, બુદ્ધિશાળી, દૃઢ મનવાળો, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને પ્રિય, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, પાંડવોમાં સૌથી નાનો અને સૌને પ્રિય છે.
બુદ્ધ્યા સમો યસ્ નરો ન વિદ્યતે વક્તા તથા સત્સુ વિનિશ્ચયજ્ઞઃ। સએષ શૂરો નિત્યમમર્ષણશ્ચ ધીમાન્પ્રાજ્ઞઃ સહદેવઃ પતિર્મે
બુદ્ધિ અને વાણીમાં જેની સરખામણી કોઈ પુરુષ સાથે થઈ શકે નહીં, સજ્જનોમાં નિષ્ણાત, હંમેશાં પરાક્રમી અને સહનશીલ, એ બુદ્ધિશાળી સહદેવ મારા પતિ છે.
ત્યજેત્પ્રાણાન્પ્રવિશેદ્ધવ્યવાહં ન ત્વેવૈષ વ્યાહરેદ્ધર્મબાહ્યમ્। સદા મનસ્વી ક્ષત્રધર્મે રતશ્ચ કુન્ત્યાઃ પ્રાણૈરિષ્ટતમો નૃવીરઃ
એ પોતાના પ્રાણ ત્યાગી દે, અગ્નિમાં પ્રવેશી જાય, પણ કદી અધર્મનું વચન બોલે નહીં. હંમેશાં દૃઢ મનવાળો, ક્ષત્રિય ધર્મમાં તત્પર, કુંતીને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય એ પુરુષવીર છે.
વિશીર્યનતીં નાવમિવાર્ણવાન્તે રત્નાભિપૂર્ણાં મકરસ્ય પૃષ્ઠે। સેનાં તવેમાં હતસર્વયોધાં વિક્ષોભિતાં દ્રક્ષ્યસિ પાણ્ડુપુત્રૈઃ
જેમ દરિયે રત્નોથી ભરેલી નાવ તૂટી જાય અને મકર પર છૂટી પડે, તેમ તું જોઈશ કે તારી સેનાની સર્વે યોદ્ધાઓ પાંડુપુત્રો દ્વારા વિનાશ પામી, વિખેરાઈ જશે.
ઇત્યેતે વૈ કથિતાઃ પાણ્ડુપુત્રા યાંસ્ત્વં મોહાદવમત્ય પ્રવૃત્તઃ। યદ્યેતેભ્યો મુચ્યસે રિષ્ટદેહઃ પુનર્જન્મ પ્રાપ્સ્યસે જીવિતં ચ
હું તને પાંડુપુત્રોની વાત કહી, જેમને તું મોહમાં આવી અવગણ્યા છે. જો તું એમના હાથથી જીવતો છૂટી જશે, તો તને ફરી જન્મ અને જીવન મળશે.
તતઃ પાર્થાઃ પઞ્ચપઞ્ચેન્દ્રકલ્પા- સ્ત્યક્ત્વા ત્રસ્તાન્પ્રાઞ્જલીંસ્તાન્પદાતીન્। યથાઽનીકં શરવર્ષાન્ધકારં ચક્રુઃ ક્રુદ્ધાઃ સર્વતસ્તે નિગૃહ્ય
પછી પાંચે પાંડવ, પાંચ ઇન્દ્ર સમાન, ડરેલા હાથ જોડેલા પદાતીઓને પાછળ મૂકી, પોતાના ક્રોધને રોકી, દુશ્મનના સેના પર તીરોની વરસાદથી અંધકાર પાથરી દીધો.
સંતિષ્ઠધ્વં પ્રહરત તૂર્ણં વિપરિધાવત। ઇતિ સ્મ સૈન્ધવો રાજા ચોદયામાસ તાન્નૃપન્
'સ્થિર રહો! જલદી પ્રહાર કરો! તેમને ઘેરી લો!' એમ સિંધુરાજાએ પોતાના યોદ્ધાઓને ઉશ્કેર્યા.
તતો ઘોરતમઃ શબ્દોરણે સમભવત્તદા। ભીમાર્જુનયમાન્દૃષ્ટ્વા સૈન્યાનાં સયુધિષ્ઠિરાન્
પછી એ યુદ્ધમાં ભીમ, અર્જુન અને યુધિષ્ઠિરને સેના વચ્ચે જોઈ, ભયાનક અવાજ ઊઠ્યો.
શિબિસિંધુત્રિગર્તાનાં વિષાદશ્ચાપ્યજાયત। તાન્દૃષ્ટ્વાપુરુષવ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રાનિવ બલોત્કટાન્
શિબી, સિંધુ અને ત્રિગર્તોમાં ભય પેદા થયો, કારણ કે એમણે એ પુરુષસિંહોને જોયા, જે શક્તિમાં વાઘ જેવા હતા.
હેમબિન્દું મહોત્સેધાં સર્વશૈક્યાયસીં ગદામ્। પ્રગૃહ્યાભ્યદ્રવદ્ભીમઃ સૈન્ધવં કાલચોદિતમ્
ભીમાએ સોનાની મણકીઓથી સજ્જ મોટી લોખંડની ગદા પકડી અને કાળના પ્રેરણે સિંધુરાજા પર દોડી ગયો.
તદન્તરમથાવૃત્ય કોટિકાશ્યોઽભ્યહારયત્। મહતા રથવંશેન પરિવાર્ય વૃકોધરમ્
પછી, કોટિકાશ્યએ પોતાનું રથસેનાનું મોટું વળય બનાવી, વૃત્કોદરને ઘેરીને આગળ વધ્યો.
શક્તિતોમરનારાચૈર્વીરબાહુપ્રચોદિતૈઃ। કીર્યમાણોપિ બહુભિર્ન સ્મ ભીમોઽભ્યકમ્પત
અનેક વીરોએ ભીમને ભાલા, ભાલા અને તીરો વડે ઘેર્યો, છતાં ભીમ એક પણ પગ પાછળ ન હટ્યો.
ગજં તુ સગજારોહં પદાતીંશ્ચ ચતુર્દશ। જઘાન ગદયા ભીમઃ સૈન્ધવધ્વજંનીમુખે
ભીમે પોતાની ગદાથી, સૈંધવ ધ્વજના આગળ, એક હાથી સાથે તેના ચાલક અને ચૌદ પદાતીઓને માર્યા.
પાર્થઃ પઞ્ચશતાઞ્શૂરાન્પાર્વતીયાન્મહારથાન્। પરીપ્સમાનઃ સૌવીરં જઘાન ધ્વજિનીમુખે
પાર્થએ સૌવીર સુધી પહોંચવાની ઇચ્છાથી, ધ્વજની આગળ, પર્વત પ્રદેશના પાંચસો મહાવીર યોદ્ધાઓને સંહાર્યા.