યદ્યેવ દેવીં પૃથિવીં પ્રવિષ્ટા દિવં પ્રપન્નાઽપ્યથવા સમુદ્રમ્। તસ્યા ગમિષ્યન્તિ પદે હિ પાર્થા- સ્તથા હિ સંતપ્યતિ ધર્મરાજઃ
મહારાણી ભૂમિમાં સમાઈ ગઈ હોય, સ્વર્ગે ગઈ હોય કે દરિયામાં ગઈ હોય—પાંડવો તો એની પાછળ જ જશે; એટલું ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનું મન દુઃખી છે.
કો હીદૃશાનામરિમર્દનાનાં ક્લેશક્ષમાણામપરાજિતાનામ્। પ્રાણૈઃ સમામિષ્ટતમાં જિહીર્ષે- દનુત્તમં રત્નમિવ પ્રમૂઢઃ
એવા દુશ્મનોના વિનાશક, દુઃખ સહન કરનારા અને અજેય પાંડવોની સૌથી પ્રિય વ્યક્તિને, પોતાના જીવની પરવા કર્યા વિના, મૂર્ખપણે કોણ છીનવી શકે?
ન બુધ્યતે નાથવતીમિહાદ્ય બહિશ્ચરં હૃદયં પાણ્ડવાનામ્। કસ્યાદ્ય કાયં પ્રતિભિદ્ય ઘોરા મહીં પ્રવેક્ષ્યન્તિ શિતાઃ શરાગ્ર્યાઃ
આજે પાંડવોના દિલને, રક્ષક ન હોવા છતાં, એની ગેરહાજરીનું ભાન નથી; આજે કોના શરીર પર એ તીક્ષ્ણ અને ભયાનક બાણો પડીને ધરતીમાં સમાઈ જશે?
મા ત્વં શુચસ્તાં પ્રતિ ભીરુ વિદ્ધિ યથાઽદ્ય કૃષ્ણા પુનરેષ્યતીતિ। નિહત્ય સર્વાન્દ્વિષતઃ સમગ્રા- ન્પાર્થાઃ સમેષ્યનત્યથ યાજ્ઞસેન્યા
ડરપોક, તું એની ચિંતા ન કર—જાણ કે કૃષ્ણા આજે પાછી ફરશે. પાંડવો બધા દુશ્મનોનો નાશ કરીને યાજ્ઞસેનીને પાછી લાવશે.
અથાબ્રવીચ્ચારુમુખં પ્રસૃજ્ય ધાત્રેયિકા સારથિમિન્દ્રસેનમ્। જયદ્રથેનાપહૃતાપ્રમથ્ય પઞ્ચેન્દ્રકલ્પાન્પરિભૂય કૃષ્ણા
પછી ધાઇની વહુએ પોતાની સુંદરમુખી સાથીને છોડીને ઇન્દ્રસેનને કહ્યું: 'કૃષ્ણાને જયદ્રથએ, ઇન્દ્ર જેવાં પાંડેવીરોને હરાવીને, બળજબરીથી લઈ ગયો.'
તિષ્ઠન્તિ વર્ત્માનિ નવાન્યમૂનિ વૃક્ષાશ્ચ ન મ્લાન્તિ તથૈવ ભગ્નાઃ। આવર્તયધ્વં હ્યનુયાત શીઘ્રં ન દૂરયાતૈવ હિ રાજપુત્રી
આ રહી નવી પગદંડી; વૃક્ષો તૂટેલા હોવા છતાં સુકા નથી. જલદી વળો અને પીછો કરો—રાજકન્યા દૂર ગઈ નથી.
સન્નહ્યધ્વં સર્વ એવેન્દ્રકલ્પા મહાન્તિ ચારૂણિ ચ દંશનાનિ। ગૃહ્ણીત ચાપાનિ મહાધનાનિ શરાંશ્ચ શીઘ્રં પદવીં વ્રજધ્વમ્
તમારે બધા, ઇન્દ્ર જેવા પરાક્રમી યોદ્ધાઓ, તમારી મોટી અને તેજસ્વી કવચ પહેરો, મજબૂત ધનુષ્ય અને તીક્ષ્ણ બાણો લો અને તરત જ એ પથ પર દોડી જાઓ.
પુરા હિ નિર્ભર્ત્સનદણ્ડમોહિતા પ્રમૂઢચિત્તા વદનેન શુષ્યતા। દદાતિ કસ્મૈચિદનર્હતે તનું વરાજ્યપૂર્ણામિવ ભસ્મનિ સ્રુચમ્
ક્યારેક કઠોર વચન અને દંડથી ગભરાઈને, મન ભુલાઈ ગયેલું અને ચહેરો સુકાઈ ગયેલો, એ સ્ત્રીને અયોગ્યને આપી દેવામાં આવી—જેમ ઘીથી ભરેલી ચમચી રાખમાં ફેંકી દેવામાં આવે.
પુરા તુષાગ્નાવિવ હૂયતે હવિઃ પુરા શ્મશાને સ્રગિવાપવિદ્ધ્યતે। પુરા ચ સોમોઽધ્વરગોઽવલિહ્યતે શુના યથા વિપ્રજને પ્રમોહિતે
ક્યારેક, જેમ ઠંડા રાખમાં હવન સામગ્રી નાખવામાં આવે, શમશાનમાં હાર ફેંકી દેવામાં આવે, અથવા યજ્ઞમાં રહેલો સોમ રસ, બ્રાહ્મણો ન હોય ત્યારે, કૂતરાએ ચાટી લે—એવી રીતે એની અવગણના થઈ હતી.
પુરા હિ પાર્થાશ્ચ દૃતૌ ચ કાપિલી પ્રસિચ્છતે ક્ષીરધારા યતધ્વમ્'। મહત્યરણ્યે મૃગયાં ચરિત્વા પુરા સૃગાલો નલિનીં વિગાહતે
પાંડવો અને દ્રુપદકન્યા, ક્યારેક દૂધની ધારોની જેમ રોકાઈ ગયા હતા; વિશાળ જંગલમાં શિકાર કર્યા પછી, ક્યારેક એક ગીધડ કમળની બારીમાં ઘૂસી ગયો હતો.
પુરા હિ મન્ત્રાહુતિપૂજિતાયાં હુતાગ્નિવેદ્યાં બલિભુઙ્ગિલીયતે। શ્રુતિં ચ સમ્યક્પ્રસૃતાં મહાધ્વરે ગ્રામ્યો જનો યદ્વદસૌ ન નાશયેત્
પહેલાં જ્યારે યજ્ઞમાં યોગ્ય મંત્રો સાથે આહુતિ આપવામાં આવતી અને અગ્નિનું પૂજન થતું, ત્યારે યજ્ઞ માટે ધરાયેલું ભોજન યોગ્ય વ્યક્તિ જ ગ્રહણ કરતો. એ જ રીતે, મહાયજ્ઞમાં શુદ્ધ રીતે વેદપાઠ થતો હોય ત્યારે સામાન્ય લોકો એમાં વિઘ્ન ન લાવે, એવી જ રીતે વ્યવહાર કરવો જોઈએ.
મા વઃ પ્રિયાયાઃ સુનસં સુલોચનં ચન્દ્રપ્રભાચ્છં વદનં પ્રસન્નમ્। સ્પૃશ્યાચ્છુભં કશ્ચિદકૃત્યકારી શ્વા વૈ પુરોડાશમિવાધ્વરસ્થમ્
તમારી પ્રિયાની સુંદર નાક, મીઠાં નેત્રો, ચાંદની જેવું તેજસ્વી મુખ અને પ્રસન્ન ચહેરાને કોઈ અયોગ્ય કર્મ કરનાર સ્પર્શ ન કરે, જેમ કે યજ્ઞસ્થળે ધરાયેલ પ્રસાદને કૂતરો સ્પર્શે એ અયોગ્ય છે.
એતાનિ વર્ત્માન્યનુયાત શીઘ્રં મા વઃ કાલઃ ક્ષિપ્રમિહાત્યગાદ્વૈ
આ માર્ગો ઝડપથી અપનાવો, જેથી સમય અહીં વ્યર્થ ન વીતાઈ જાય.
શીઘ્રં પ્રધાવધ્વમિતો નરેન્દ્રા યાવન્ન દૂરં વ્રજતીતિ પાપઃ। પ્રત્યાહરધ્વં દ્વિષતાં સકાશા- લ્લક્ષ્મીમિવ સ્વાં દયિતાં નૃસિંહાઃ
રાજાઓ, અહીંથી તરત જ દોડો, પહેલાં કે દુષ્ટ વ્યક્તિ દૂર ન ચાલે. શત્રુઓની નજીકથી પાછા વળો, જેમ પોતાનું પ્રિય સૌભાગ્ય પાછું મેળવવું હોય તેમ.
ભદ્રે પ્રતિક્રામ નિયચ્છ વાચં માઽસ્મત્સકાશે પરુષાણ્યવોચઃ। રાજાનો વા યદિ વા રાજપુત્રા બલેન મત્તાઃ પઞ્ચતાં પ્રાપ્નુવન્તિ
સુભદ્રે, પાછી વળ અને વાણી પર સંયમ રાખ; અમારે સામે કઠોર શબ્દો ના બોલ. રાજા કે રાજકુમારો, જો શક્તિથી ઘમંડિત થાય, તો અંતે તેમનો નાશ જ થાય છે.
એતાવદુક્ત્વા પ્રયયુર્હિ શીઘ્રં તાન્યેવ વર્ત્માન્યનુવર્તમાનાઃ। મુહુર્મુહુર્વ્યાલવદુચ્છ્વસન્તો જ્યાં વિક્ષિપન્તશ્ચ મહાધનુર્ભ્યઃ
આ રીતે કહીને તેઓ ઝડપથી નીકળી ગયા અને એ જ માર્ગે આગળ વધ્યા. વારંવાર સાપની જેમ ઉગ્ર શ્વાસ લેતા અને પોતાના મહાન ધનુષ્યની ડોરી ખેંચતા.
તતોઽપશ્યંસ્તસ્ય સૈન્યસ્ય રેણુ- મુદ્ધૂતં વૈ વાજિસ્વુરપ્રણુન્નમ્। પદાતીનાં મધ્યગતં ચ ધૌમ્યં વિક્રોશન્તં ભીમ પાર્થેત્યભીક્ષ્ણમ્
પછી તેમણે એ સેના દ્વારા ઉડાડાયેલ ધૂળ જોઈ, જે ઘોડાઓના દોડવાથી ઊભી થઈ હતી. પગપાળા સૈનિકોની વચ્ચે ધૌમ્યજી વારંવાર 'ભીમા! પાર્થ!' કહીને બોલાવી રહ્યા હતા.
તે સાન્ત્વ્ય ધૌમ્યં પરિદીનસત્વાઃ સુખં ભવાનેત્વિતિ રાજપુત્રાઃ। શ્યેના યથૈવામિષસંપ્રયુક્તા જવેન તત્સૈન્યમથાભ્યધાવન્
રાજકુમારો દુ:ખી ધૌમ્યજીને શાંતવના આપી કહ્યું, 'તમારે સુખી રહો.' પછી તેઓ માથું માંસ તરફ દોડતા ગિધ્ધની જેમ ઝડપથી એ સેના પર તૂટી પડ્યા.
તેષાં મહેન્દ્રોપમવિક્રમાણાં સંરબ્ધાનાં ધર્ષણાદ્યાજ્ઞસેન્યાઃ। ક્રોધઃ પ્રજજ્વાલ જયદ્રથં ચ દૃષ્ટ્વા પ્રિયાં તસ્ય રથે સ્થિતાં ચ
જેવી રીતે ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી, ક્રોધિત અને નિર્ભય પાંડવોને જોયા, તેમ જ જયદ્રથને પોતાની પ્રિય સાથે રથ પર જોઈને તેમનો ક્રોધ વધુ ભડકી ઉઠ્યો.
પ્રચુક્રુશુશ્ચાપ્યથ સિન્ધુરાજં વૃકોદરશ્ચૈવ ધનંજયશ્ચ। યમૌ ચ રાજા ચ મહાધનુર્ધરા- સ્તતો દિશઃ સંમુમુહુઃ પરેષામ્
પછી ભીમસેન, ધનંજય, યમપુત્રો અને રાજા — બધા મહાન ધનુષ્યધારી — સિંધુરાજા પર ગર્જના કરવા લાગ્યા. એથી શત્રુઓની પાંખો ગૂંચવાઈ ગઈ.
તતો ઘોરતરઃ શબ્દો વને સમભવત્તદા। ભીમસેનાર્જુનૌ દૃષ્ટ્વાક્ષત્રિયણામમર્ષિણામ્
પછી જ્યારે ભીમસેન અને અર્જુનને ક્રોધિત ક્ષત્રિયોએ જોયા, ત્યારે વનમાં વધુ ભયાનક ગર્જના સંભળાઈ.
તેષાં ધ્વજાગ્રાણ્યભિવીક્ષ્ય રાજા સ્વયંદુરાત્મા કુરુપુઙ્ગવાનામ્। જયદ્રથો યાજ્ઞસેનીમુવાચ રથે સ્થિતાં ભાનુમતીં હતૌજાઃ
કુરુઓના શ્રેષ્ઠ ધ્વજોને જોઈને, સ્વેચ્છાચારી રાજા જયદ્રથે, રથ પર ઊભેલી તેજસ્વી અને દુઃખી યાજ્ઞસેનીને કહ્યું.
આયાન્તીમે પઞ્ચરથા મહાન્તો મન્યે ચ કૃષ્ણે પતયસ્તવૈતે। સા જાનતી ખ્યાપય નઃ સુકેશિ પરંપરં પાણ્ડવાનાં રથસ્થમ્
કૃષ્ણે, આ પાંચ મહાન રથો આવી રહ્યા છે; મને લાગે છે કે એ તમારા પતિઓ છે. સુકેશી, જો તને ખબર હોય તો પાંડવોની વંશાવળી અમને કહી દેજે.
કિં તે જ્ઞાતૈર્મૂઢ મહાધનુર્ધરૈ- રનાયુષ્યં કર્મ કુત્વાઽતિઘોરમ્। એતે વીરાઃ પતયો મે સમેતા ન વઃ શેષઃ કશ્ચિદિહાસ્તિ યુદ્ધે
અરે મૂર્ખ, એ મહાન ધનુષ્યધારીઓને ઓળખવાથી તને શું ફાયદો? તું પોતાનું આયુષ્ય જોખમમાં મૂકી ભયાનક કાર્ય કેમ કરે છે? મારા પતિઓ, એ વીરોએ અહીં એકઠા થયા છે; હવે તમારામાંથી કોઈ પણ યુદ્ધમાં બચવાનો નથી.
આખ્યાતવ્યં ત્વેવ સર્વં મુમૂર્ષો- ર્મયા તુભ્યં પૃષ્ટયા ધર્મ એષઃ। ન મે વ્યથા વિદ્યતે ત્વદ્ભયં વા સંપશ્યન્ત્યાઃ સાનુજં ધર્મરાજમ્
તોય, તું પૂછ્યું છે એટલે, મૃત્યુ પામનારને સાચો જવાબ આપવો ધર્મ છે; એથી હું તને બધું કહું છું. મને તારો કોઈ ભય કે ચિંતા નથી, કેમ કે હું ધર્મરાજા અને તેમના ભાઈઓને જોઈ રહી છું.
યસ્ ધ્વજાગ્રે નદતો મૃદઙ્ગૌ નન્દોપનન્દૌ મધુરૌ સુયુક્તૌ। એનં સ્વધર્માર્થવિનિશ્ચયજ્ઞં સદા જનાઃ કૃત્યવન્તોઽનુયાન્તિ
જેના ધ્વજ પર નંદ અને ઉપનંદ નામના મધુર અને સુરેલાં ઢોલ વાગે છે, એ છે જે હંમેશાં ધર્મ અને અર્થના નિશ્ચયમાં સ્થિર છે અને કર્મનિષ્ઠ લોકો જેને અનુસરે છે.
ય એષ જામ્બૂનદશુદ્ધગૌરઃ। પ્રચણ્ડઘોણસ્તનુરાયતાક્ષઃ। એતં કુરુશ્રેષ્ઠતમં વદન્તિ યુધિષ્ઠિરં ધર્મસુતં પતિં મે
જેનો વર્ણ શુદ્ધ જાંબુનદ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, મુખ ભયાનક છે, શરીર પાતળું અને આંખો વિશાળ છે — એ જ કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, મારા પતિ છે.
અપ્યેષ શત્રોઃ શરણાગતસ્ય દદ્યાત્પ્રાણાન્ધર્મચારી નૃવીરઃ। પરૈહ્યેનં મૂઢ જવેન ભૂતયે ત્વમાત્મનઃ પ્રાઞ્જલિર્ન્યસ્શસ્ત્રઃ
જો શત્રુ પણ શરણ આવી જાય તો આ ધર્મનિષ્ઠ અને પરાક્રમી રાજા પોતાનું જીવન પણ અર્પી દે. મૂર્ખ, તું પણ તારા કલ્યાણ માટે હાથ જોડીને અને શસ્ત્રો મૂકી, ઝડપથી તેના શરણ જઈને માફી માગ.
અથાપ્યેનં પશ્યસિ યં રથસ્યં મહાભુજં સાલમિવ પ્રવૃદ્ધમ્। સંદષ્ટૌષ્ઠં ભ્રુકુટીસંહતભ્રુવં વૃકોદરો નામ પતિર્મમૈષઃ
હવે જો, જે રથમાં બેઠો છે, વિશાળ ભુજાવાળો, મોટો સાળ વૃક્ષ જેવો ઊંચો, દાંત કચકચાવતો અને ભ્રૂભંગ કરતો — એ છે વૃત્કોદર, મારા પતિ.
આજાનેયા બલિનઃ સાધુદાન્તા મહાબલાઃ શૂરમુદાવહન્તિ। એતસ્ય કર્માણ્યતિમાનુષાણિ ભીમેતિ શબ્દોઽસ્ય તતઃ પૃથિવ્યામ્
મજબૂત અને સારી રીતે તાલીમ પામેલા ઘોડા આ પરાક્રમીને ખેંચે છે. એના કાર્યો માનવોથી પણ વધારે છે, એટલે જ પૃથ્વી પર ભીમ નામ everywhere ગુંજે છે.