અધસ્યાત્તસ્ય છાયાયાં સુખાસીનો નરાધિપઃ। મધુગન્ધૈશ્ચ સંયુક્તં પુષ્પગન્ધમનોહરમ્
એ ડાળની છાંયામાં આરામથી બેઠેલા રાજાએ મધમાળ ફૂલોની સુગંધ અને મધુર સુવાસનો આનંદ માણ્યો.
વાયુના પ્રેર્યમાણસ્તુ ધૂમ્રાય મુદમન્વગાત્। `ભાર્યાં ચિન્તયમાનસ્ય મન્મથાગ્નિરવર્ધત।' તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ ચરતો ગહને વને
પવનના સ્પર્શથી આનંદિત થઈ, પત્નીનું સ્મરણ કરતાં રાજાના મનમાં કામાગ્નિ વધુ પ્રજ્વલિત થઈ, અને ઘન વનમાં ફરતા ફરતા તેમનું વીર્ય છલકાઈ ગયું.
સ્કન્નમાત્રં ચ તદ્રેતો વૃક્ષપત્રેણ ભૂમિપઃ। પ્રતિજગ્રાહ મિથ્યા મે ન પતેદ્રેત ઇત્યુત
જેમજ વીર્ય પડ્યું, રાજાએ પાનથી તેને પકડી લીધું અને કહ્યું: 'મારું વીર્ય વ્યર્થ ન જાય.'
અઙ્ગુલીયેન શુક્લસ્ય રક્ષાં ચ વિદધે નૃપઃ। અશોકસ્તબકૈ રક્તૈઃ પલ્લવૈશ્ચાપ્યબન્ધયત્
પછી રાજાએ પોતાની આંગળીની વેધીથી એ વીર્યનું રક્ષણ કર્યું અને લાલ અશોકના ફૂલો તથા કોમળ પાંદડાંથી તેને બાંધી દીધું.
ઇદં મિથ્યા પરિસ્કન્નં રેતો મે ન ભવેદિતિ। ઋતુશ્ચ તસ્યાઃ પત્ન્યા મે ન મોઘઃ સ્યાદિતિ પ્રભુઃ
'આ વીર્ય વ્યર્થ ન જાય' અને 'મારી પત્નીનો ઋતુકાળ પણ નિષ્ફળ ન જાય' એમ કહીને રાજાએ સંકલ્પ કર્યો.
સંચિન્ત્યૈવં તદા રાજા વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। અમોઘત્વં ચ વિજ્ઞાય રેતસો રાજસત્તમઃ
આવી રીતે વારંવાર વિચાર કરીને, રાજાએ નિશ્ચય કર્યો કે એ વીર્ય વ્યર્થ નહીં જાય, અને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ શાંતિ પામી.
શુક્રપ્રસ્થાપને કાલં મહિષ્યા પ્રસમીક્ષ્ય વૈ। અભિમન્ત્ર્યાથ તચ્છુક્રમારાત્તિષ્ઠન્તમાશુગમ્
પત્ની માટે યોગ્ય સમય જોઈને, તેણે તે બીજને પવિત્ર કરી, જે ઝડપથી બહાર જવાનું હતું.
સૂક્ષ્મધર્માર્થતત્ત્વજ્ઞો ગત્વા શ્યેનં તતોઽબ્રવીત્। મત્પ્રિયાર્થમિદં સૌમ્ય શુક્રં મમ ગૃહં નય
સૂક્ષ્મ ધર્મ અને હિત જાણનારો તે, શ્યેન પાસે ગયો અને કહ્યું: 'મારી પ્રિય માટે, હે સૌમ્ય, આ બીજ મારા ઘરે લઈ જા.'
ગૃહીત્વા તત્તદા શ્યેનસ્તૂર્ણમુત્પત્ય વેગવાન્
પછી શ્યેન એ બીજ લઈ ઝડપથી આકાશમાં ઉડી ગયો.
જવં પરમમાસ્થાય પ્રદુદ્રાવ વિહંગમઃ। તમપશ્યદથાયાન્તં શ્યેનં શ્યેનસ્તથાઽપરઃ
અતિ તેજ ગતિથી તે પક્ષી દોડ્યું; ત્યારે બીજું શ્યેન તેને આવતો જોઈ ગયો.
અભ્યદ્રવચ્ચ તં સદ્યો દૃષ્ટ્વૈવામિષશઙ્કયા। તુણ્ડયુદ્ધમથાકાશે તાવુભૌ સંપ્રચક્રતુઃ
તુરંત જ, માંસની આશંકાથી તે બીજું શ્યેન તેના પર તૂટી પડ્યું; અને બંનેએ આકાશમાં ચાંચથી યુદ્ધ કર્યું.
યુદ્ધ્યતોરપતદ્રેતસ્તચ્ચાપિ યમુનામ્ભસિ। તત્રાદ્રિકેતિ વિખ્યાતા બ્રહ્મશાપાદ્વરાપ્સરા
યુદ્ધ કરતાં કરતાં તે બીજ યમુના નદીના પાણીમાં પડ્યું; ત્યાં અદ્રિકા નામની અપ્સરા, બ્રહ્માના શાપથી, જાણીતી હતી.
મીનભાવમનુપ્રાપ્તા બભૂવ યમુનાચરી। શ્યેનપાદપરિભ્રષ્ટં તદ્વીર્યમથ વાસવમ્
એ અપ્સરા માછલીના રૂપમાં યમુનામાં ફરતી હતી; શ્યેનના પાંજરમાંથી પડેલું તે બીજ તેણે જોરથી પકડી લીધું.
જગ્રાહ તરસોપેત્ય સાઽદ્રિકા મત્સ્યરૂપિણી। કદાચિદપિ મત્સીં તાં બબન્ધુર્મત્સ્યજીવિનઃ
અદ્રિકા, માછલીના રૂપમાં, ઝડપથી તે બીજ ગળી ગઈ; પછી ક્યારેક માછીમારો એ માછલીને પકડી લાવ્યા.
માસે ચ દશમે પ્રાપ્તે તદા ભરતસત્તમ।। ઉજ્જહ્રુરુદરાત્તસ્યાઃ સ્ત્રીં પુમાંસં ચ માનુષૌ
દસમા મહિને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ માછલીના પેટમાંથી એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ, બંને માનવ, બહાર કાઢવામાં આવ્યા.
આશ્ચર્યભૂતં તદ્ગત્વા રાજ્ઞેઽથ પ્રત્યવેદયન્। કાયે મત્સ્યા ઇમૌ રાજન્સંભૂતૌ માનુષાવિતિ
આ અજાયબી જોઈ, તેઓ રાજાને કહેવા ગયા: 'હે રાજા, માછલીના શરીરમાંથી આ બે માનવ જન્મ્યા છે.'
તયોઃ પુમાંસં જગ્રાહ રાજોપરિચરસ્તદા। સ મત્સ્યો નામ રાજાસીદ્ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ
એ બંનેમાં રાજા ઉપરીચર વસુએ પુત્રને સ્વીકાર્યો; એ રાજા, મચ્છ નામે, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવચન હતો.
સાઽપ્સરા મુક્તશાપા ચ ક્ષણેન સમપદ્યત। યા પુરોક્તા ભગવતા તિર્યગ્યોનિગતા શુભા
એ અપ્સરા, શાપમુક્ત થઈ, તરત જ પોતાના દિવ્ય રૂપમાં આવી ગઈ; જે પહેલાં ભગવાને કહેલી હતી કે પશુયોનિમાં ગઈ છે.
માનુષૌ જનયિત્વા ત્વં શાપમોક્ષમવાપ્સ્યસિ। તતઃ સાજનયિત્વા તૌ વિશસ્તા મત્સ્યઘાતિભિઃ
'બે માનવ સંતાનને જન્મ આપ્યા પછી તું શાપમુક્ત થશ.' તેથી, તેમને જન્મ આપ્યા પછી, માછીમારો એ માછલીને મારી નાખી.
સંત્યજ્ય મત્સ્યરૂપં સા દિવ્યં રૂપમવાપ્ય ચ। સિદ્ધર્ષિચારણપથં જગામાથ વરાપ્સરાઃ
માછલીનું રૂપ છોડીને, એ દિવ્ય રૂપ પામી, એ શ્રેષ્ઠ અપ્સરા સિદ્ધ, ઋષિ અને ચારણોના માર્ગે ગઈ.
સા કન્યા દુહિતા તસ્યા મત્સ્યા મત્સ્યસગન્ધિની। રાજ્ઞા દત્તા ચ દાશાય કન્યેયં તે ભવત્વિતિ
એ માછલીની પુત્રી, માછલી જેવી સુગંધ ધરાવતી, રાજાએ દાસને આપી: 'આ કન્યા હવે તારી થાવા દે.'
રૂપસત્વસમાયુક્તા સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ। સા તુ સત્યવતી નામ મત્સ્યઘાત્યભિસંશ્રયાત્
સૌંદર્ય, સદ્ગુણ અને સદ્વૃત્તિથી યુક્ત, એ કન્યાનું નામ સત્યવતી પડ્યું, કારણ કે એ માછીમારો સાથે રહી હતી.
આસીત્સા મત્સ્યગન્ધૈવ કંચિત્કાલં શુચિસ્મિતા। શુશ્રૂષાર્થં પિતુર્નાવં વાહયન્તીં જલે ચ તામ્
થોડો સમય એ પવિત્ર સ્મિતવાળી સત્યવતી પાસે માછલીની સુગંધ હતી; પિતાની સેવા માટે એ જળમાં નાવ હાંકતી.
તીર્થયાત્રાં પરિક્રામન્નપશ્યદ્વૈ પરાશરઃ। અતીવ રૂપસંપન્નાં સિદ્ધાનામપિ કાઙ્ક્ષિતામ્
તીર્થયાત્રા કરતા પરાશરએ જળ પર એણે જોઈ, જે અતિ સુંદર અને સિદ્ધો સુધી ઇચ્છનીય હતી.
દૃષ્ટ્વૈવ સ ચ તાં ધીમાંશ્ચકમે ચારુહાસિનીમ્। દિવ્યાં તાં વાસવીં કન્યાં રમ્ભોરૂં મુનિપુઙ્ગવઃ
જેમજ તે ઋષિએ તેને જોયા, તેમજ તે બુદ્ધિશાળી ઋષિએ સુંદર સ્મિતવાળી, દેવકન્યા, વાસવીને, કે જેના જાંઘો કેળાના થડ જેવી હતી, જોઈને તેને ઈચ્છી.
સંભવં ચિન્તયિત્વા તાં જ્ઞાત્વા પ્રોવાચ શક્તિજઃ। ક્વ કર્ણધારો નૌર્યેન નીયતે બ્રૂહિ ભામિનિ
તેના જન્મ વિશે વિચાર કરીને અને તેને ઓળખીને, શક્તિપુત્રે કહ્યું: 'સુંદરિ, આ નાવને કોણ ચલાવે છે? કયાં છે નાવિક? મને કહો.'
અનપત્યસ્ય દાશસ્ય સુતા તત્પ્રિયકામ્યયા। સહસ્રજનસંપન્ના નૌર્મયા વાહ્યતે દ્વિજ
તેણીએ જવાબ આપ્યો: 'દ્વિજ, આ નાવમાં હજાર લોકો છે, અને મારા પિતાને પ્રસન્ન કરવા માટે, હું, નાવિકની દીકરી, આ નાવ ચલાવું છું. મારા પિતાને પુત્ર નથી.'
શોભનં વાસવિ શુભે કિં ચિરાયસિ વાહ્યતામ્। કલશં ભવિતા ભદ્રે સહસ્રાર્ધેન સંમિતમ્
'વાસવી, સુંદરિ, કેમ વિલંબ કરે છે? નાવ ચલાવ. ભદ્રે, ભાડું તો એક કળશ ભર્યું, જેમાં અડધું હજાર સikka હશે.'
મત્સ્યગન્ધા તથેત્યુક્ત્વા નાવં વાહયતાં જલે
મત્યગંધાએ 'જેમ તું કહ્યો તેમ' કહીને, પાણીમાં નાવ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું.
વીક્ષમાણં મુનિં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચેદં વચસ્તદા। મત્સ્યગન્ધેતિ મામાહુર્દાશરાજસુતાં જનાઃ
જ્યારે ઋષિ તેની તરફ જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે કહ્યું: 'લોકો મને મત્યગંધા કહે છે, હું દાસરાજની દીકરી છું.'