તતસ્તદન્નં રસવત્સ એવ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ। બુભુજે કૃત્સ્નમુન્મત્તઃ પ્રાદાત્તસ્મૈ ચ મુદ્ગલઃ
પછી, ભૂખે તરસી ને, તેણે એ બધું જમણ વળી સ્વાદિષ્ટ લાગતું હોય એમ ઉન્મત્ત બનીને ખાધું; અને મુદગલએ એ બધું તેને આપી દીધું.
ભુક્ત્વા ચાન્નં તતઃ સર્વમુચ્છિષ્ટેનાત્મનસ્તતઃ। અથાઙ્ગં લિલિપેઽન્નેન યથાગતમગાચ્ચ સઃ
બધું જમણ ખાઈ લીધા પછી, તેણે પોતાના શરીર પર બચેલું જમણ લગાડ્યું અને જેમ આવ્યો હતો એમ જ ચાલ્યો ગયો.
તેનૈવાત્માનમાલિપ્ય હસન્ગાયન્પ્રધાવતિ। નૃત્યતે ધાવતે ચૈવ બુદ્ધ્યા તત્ક્રોશતે તથા
એ જમણથી શરીર લપેટી, હસતો-ગાતો દોડતો, નાચતો અને ઊંચે અવાજે બૂમો પાડી ને અચાનક હરખમાં ફરતો રહ્યો.
એવં દ્વિતીયે સંપ્રાપ્તે પર્વકાલે મનીષિણઃ। આગમ્ય બુભુજે સર્વમન્નપુઞ્છોપજીવિનઃ
આ રીતે, બીજો પવિત્ર દિવસ આવ્યો ત્યારે પણ એ વિદ્વાન ફરી આવ્યો અને બધું જમણ ખાધું, બચેલા અન્ન પર જ જીવતો રહ્યો.
નિરાહારસ્તુ સ મુનિરુઞ્છમાર્જયે પુનઃ। ન ચૈનં વિક્રિયાં નેતુમશકન્મુદ્ગલં ક્ષુધા
પણ એ મુનિએ, ભલે જમણ ન મળ્યું હોય, ફરીથી ઉંછા દાણા ભેગા કર્યા; છતાં ભૂખ મુદગલને કદી હલાવી શકી નહીં.
ન ક્રોધો ન ચ માત્સર્યં નાવમાનો ન સંભ્રમઃ। સપુત્રદારમુઞ્છન્તમાવિવેશ દ્વિજોત્તમમ્
પુત્ર અને પત્ની સાથે ઉંછા દાણા આપતાં પણ એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજમાં ન તો ક્રોધ, ન ઈર્ષા, ન અપમાન, ન ગભરાટ કદી આવ્યો.
તથા તમુઞ્છધર્માણં દુર્વાસા મુનિસત્તમમ્। ઉપતસ્થે યથાકાલં ષટ્કૃત્વઃ કૃતનિશ્ચયઃ
એ રીતે, દુર્વાસા એ શ્રેષ્ઠ મુનિ, યોગ્ય સમયે છ વાર આવીને, ઉંછા ધર્મ ધરાવનાર મુદગલની કસોટી લીધી.
ન ચાસ્ મનસઃ કશ્ચિદ્વિકારો દૃશ્યતે મુનેઃ। શુદ્ધસત્વસ્ય શુદ્ધં સ દદૃશે નિર્મલં મનઃ
એ મુનિમાં મનનો કોઈ ફેર દેખાયો નહીં; એનું મન એકદમ શુદ્ધ અને નિર્મળ હતું.
તમુવાચ તતઃ પ્રીતઃ સ મુનિર્મુદ્ગલં તદા। ત્વત્સમો નાસ્તિ લોકેઽસ્મિન્દાતા માત્સર્યવર્જિતઃ
પછી, પ્રસન્ન થઈને એ મુનિએ મુદગલને કહ્યું: 'આ જગતમાં તારી જેવો ઈર્ષા વિનાનો દાતા બીજો કોઈ નથી.'
ક્ષુદ્ધર્મસંજ્ઞાં પ્રણુદત્યાદત્તે ધૈર્યમેવ ચ। વિષયાનુસારિણી જિહ્વા કર્ષત્યેવ રસાન્પ્રતિ
જે અન્નને પોતાનું માને એ ભાવને દૂર કરે છે અને ધીરજ જ લે છે; જીભ તો વિષયોની પાછળ દોડતી રહે છે અને હંમેશાં સ્વાદની લાલસા રાખે છે.
આહારપ્રભવાઃ પ્રાણા મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્। મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચાપ્યૈકાગ્ર્યં નિશ્ચિતં તપઃ
પ્રાણ તો અન્નથી થાય છે; મન અડગ રાખવું અઘરું છે અને એ ચંચળ છે; પણ મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા સાચો તપ છે.
શ્રમેણોપાર્જિતં ત્યક્તં ન ચ દુઃખેન ચેતસા। તત્સર્વં ભવતા સાધો યથાવદુપપાદિતમ્
મહેનતથી મેળવેલું પણ મનમાં દુઃખ વિના તું આપી દીધું; હે સજ્જન, આ બધું તું યોગ્ય રીતે કર્યું છે.
પ્રીતાઃ સ્મોઽનુગૃહીતાશ્ચ સમેત્ય ભવતા સહ। ઇન્દ્રિયાભિજયો ધૈર્યં સંવિભાગો દમઃ શમઃ। દયા સત્યં ચ ધર્મશ્ચ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
તારી સાથે મળીને અમે ખુશ અને ધન્ય થઈ ગયા છીએ; ઇન્દ્રિય પર વિજય, ધીરજ, વહેંચણી, સંયમ, શાંતિ, દયા, સત્ય અને ધર્મ—આ બધું તારી અંદર જ છે.
લોકાઃ સમસ્તા ધર્મેણ ધાર્યન્તે સચરાચરાઃ। ધર્મોપિ ધાર્યતે યેન ધૃતિયુક્ત ત્વયાઽઽત્મના
આ બધું જગત, ચાલતું અને અચળ, ધર્મથી ટક્યું છે; અને એ ધર્મ પણ તારા જેવા ધીરજવાળા મનુષ્યથી જ ટકે છે.
વિશુદ્ધસત્વસંપન્નો ન ત્વદન્યોસ્તિ કશ્ચન'। જિતાસ્તે કર્મભિર્લોકાઃ પ્રાપ્તોસિ પરમાં ગતિમ્
એવી શુદ્ધ પ્રકૃતિ તારી સિવાય બીજામાં નથી; તારા સારા કર્મોથી તું લોકોએ જીત્યા છે અને સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામ્યો છે.
અહો દાનં વિઘુષ્ટં તે સુમહત્સ્વર્ગવાસિભિઃ। સશરીરો ભવાન્ગન્તા સ્વર્ગં સુચરિતવ્રત
અરે, તું આપેલું દાન સ્વર્ગવાસીઓમાં પ્રસિદ્ધ છે; સારા વ્રતવાળા, તું આ જ શરીરે સ્વર્ગે જશે.
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય તદા દુર્વાસસો મુનેઃ। દેવદૂતો વિમાનેન મુદ્ગલં પ્રત્યુપસ્થિતઃ
એ સમયે, દુર્વાસા મુનિ એમ બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે દેવદૂત દિવ્ય રથ લઈને મુદગલની સામે આવ્યો.
હંસસારસયુક્તેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના। કામગેન વિચિત્રેણ દિવ્યગન્ધવતા તથા
એ રથ હંસ અને સારસ જોડાયેલા, ઘંટિયાળ જાળથી શોભતો, મનગમતાં ચાલતો અને દિવ્ય સુગંધથી મહેકતો હતો.
ઉવાચ ચૈનં વિપ્રર્ષિં વિમાનં કર્મભિર્જિતમ્। સમુપારોહ સંસિદ્ધિં પ્રાપ્તોસિ પરમાં મુને
તે બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિને કહ્યું: 'તમે તમારા સારા કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલું આ દૈવી રથ ચઢો; હે મુનિ, તમે સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મેળવી છે.'
તમેવંવાદિનમૃષિર્દેવદૂતમુવાચ હ। ઇચ્છામિ ભવતા પ્રોક્તાન્ગુણાન્સ્વર્ગનિવાસિનાં
જ્યારે એ દૂત એ રીતે બોલ્યો, ત્યારે ઋષિએ તેને કહ્યું: 'હું ઈચ્છું છું કે તમે સ્વર્ગમાં વસતા લોકોના ગુણો મને કહો.'
કે ગુણાસ્તત્રવસતાં કિં તપઃ કશ્ચ નિશ્ચયઃ। સ્વર્ગે તત્રસુખં કિં ચ દોષો વા દેવદૂતક
'ત્યાં રહેતા લોકોના કયા ગુણ છે? તેઓ કયું તપ કરે છે અને તેમની નિશ્ચયતા શું છે? સ્વર્ગમાં શું સુખ છે અને ત્યાં કોઈ ખામી છે કે નહીં, હે દૈવી દૂત?'
સતાં સાપ્તપદં મિત્રમાહુઃ સન્તઃ કુલોચિતાઃ। મિત્રતાં ચ પુરસ્કૃત્ય પૃચ્છામિ ત્વામહં વિભો
'જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એક સાથે સાત પગલાં ચાલવાથી મિત્રતા થાય છે અને સારા લોકો પોતાના કુળ પ્રમાણે વર્તે છે. અમારી મિત્રતાને ધ્યાનમાં રાખીને, હે મહાન, હું તને પૂછું છું.'
યદત્ર તથ્યં પથ્યં ચ તદ્બ્રવીહ્યવિચારયન્। શ્રુત્વા તથા કરિષ્યામિ વ્યવસાયં ગિરા તવ
'અહીં જે સાચું અને હિતાવહ હોય તે નિડરપણે કહો. હું તારા વચન સાંભળી, મનથી નિશ્ચય કરીને તેમ જ કરીશ.'
મહર્ષેઽકાર્યબુદ્ધિસ્ત્વં યઃ સ્વર્ગસુખમુત્તમમ્। સંપ્રાપ્તં પ્રતિપત્તવ્યં વિમૃશસ્યબુધો યથા
'હે મહર્ષિ, તારો મન યોગ્ય કાર્ય તરફ નથી. સ્વર્ગનું ઉત્તમ સુખ જ્યારે પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, સમજદાર માણસ જેમ સ્વીકાર કરે છે તેમ, વિચારપૂર્વક સ્વીકારવું જોઈએ.'
ઉપરિષ્ટાદયં લોકો યોઽયં સ્વરિતિ સંજ્ઞિતઃ। ઊર્ધ્વગઃ સત્પથઃ શશ્વદ્દેવયાનચરો મુને
'આપણા ઉપર જે લોક છે તેને સ્વર્ગ કહે છે; તે હંમેશા શુદ્ધ છે, દેવોનો માર્ગ છે, હે મુનિ, અને તે ઉન્નતિ તરફ લઈ જાય છે.'
નાતપ્તતપસઃ પુંસો નામહાયજ્ઞયાજિનઃ। નાનૃતા નાસ્તિકાશ્ચૈવ તત્રગચ્છન્તિ મુદ્ગલ
'જે લોકોએ તપ નથી કર્યું, મહાયજ્ઞો નથી કર્યા, કે જે અસત્ય બોલે છે કે નાસ્તિક છે, હે મુદગલ, તેઓ ત્યાં જઈ શકતા નથી.'
ધર્માત્માનો જિતાત્માનઃ શાન્તા દાન્તા વિમત્સરાઃ। દાનધર્મરતાઃ પુંસઃ શૂરાશ્ચાહિતલક્ષણાઃ
'ધર્મમાં સ્થિર, આત્મા પર જીત મેળવનાર, શાંત, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર, ઈર્ષ્યા રહિત, દાન અને સારા કામમાં રત, અને શુભ લક્ષણો ધરાવનારા શૂરવીર પુરુષો ત્યાં પહોંચે છે.'
તત્રગચ્છન્તિ ધર્માગ્ર્યં કૃત્વા શમદમાત્મકમ્। લોકાન્પુણ્યકૃતાં બ્રહ્મન્સદ્ભિરાચરિતાન્નૃભિઃ
'શાંતિ અને દમ સાથે ઉત્તમ ધર્મ આચરીને, સારા કર્મ કરનારા મનુષ્યો, હે બ્રાહ્મણ, સજ્જનો વસતા એવા લોકોમાં પહોંચે છે.'
દેવાઃ સાધ્યાસ્તથા વિશ્વે તથૈવ ચ મહર્ષયઃ। યામા ધામાશ્ચ મૌદ્ગલ્ય ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા
'ત્યાં દેવો, સાધ્ય, વિશ્વેદેવો, મહર્ષિઓ, યમ, ધર્મ, હે મુદગલપુત્ર, અને સાથે સાથે ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ વસે છે.'
એષાં દેવનિકાયાનાં પૃથક્પૃથગનેકશઃ। ભાસ્વન્તઃ કામસંપન્ના લોકાસ્તેજોમયાઃ શુભાઃ
'આ બધા દેવતાઓના સમૂહો પોતપોતાના તેજસ્વી અને ઇચ્છિત સુખથી ભરેલા લોકોમાં વસે છે, અને એ લોકો ચમકતા અને શુભ છે.'