દર્શં ચ પૌર્ણમાસં ચ કુર્વન્વિગતમન્સરઃ। દેવતાતિથિશેષેણ કુરુતે દેહયાપનમ્
દરશ અને પૌર્ણમાસના યજ્ઞો કરતા, ઇચ્છા અને ગુસ્સાથી મુક્ત, તેઓ દેવો અને અતિથિ માટે અર્પણ કર્યા પછી બચેલા ખોરાકથી શરીર પોષતા.
તત્રેન્દ્રઃ સહિતો દેવૈઃ સાક્ષાત્રિભુવનેશ્વરઃ। પ્રત્યૃહ્ણાન્મહારાજ ભાગં પર્વણિપર્વણિ
ત્યાં ઇન્દ્ર, દેવો સાથે, ત્રણ લોકના સ્વામી, દરેક ઉત્સવ પર રાજા પાસેથી પોતાનો ભાગ સ્વીકારતા.
સ પર્વકાલ્યં કૃત્વા તુ મુનિવૃત્ત્યા સમન્વિતઃ। અતિથિભ્યો દદાવન્નં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
પર્વકાળે, ઋષિની રીતથી, તેમણે આનંદભરી અંદરથી અતિથિઓને ખોરાક આપ્યું.
વ્રીહિદ્રોણસ્ય તત્પ્રીત્યા દદતોઽન્નં મહાત્મનઃ। ઋષેર્માત્સર્યહીનસ્ વર્ધત્યતિથિદર્શનાત્
મહાન આત્માએ ચોખાના માપમાંથી આનંદપૂર્વક ખોરાક આપ્યો, એથી તેમની અતિથિ સેવા, ઈર્ષ્યા વગર, દરેક અતિથિ આવવાથી વધતી ગઈ.
તચ્છતાન્યપિ ભુઞ્જન્તિ બ્રાહ્મણાનાં મનીષિણામ્। મુનેસ્ત્યાગવિશુદ્ધ્યા તુ તદન્નં વૃદ્ધિમૃચ્છતિ
બ્રાહ્મણોના શતોથી વધુ વિદ્વાનો એ ખોરાક ખાતા; ઋષિના ત્યાગની શુદ્ધિથી એ ખોરાક વધતો ગયો.
તં તુ રશુશ્રાવ ધર્મિષ્ઠં મુદ્ગલં સંશિતવ્રતમ્। દુર્વાસા નૃપ દિગ્વાસાસ્તમથાભ્યાજગામ હ
દુર્વાસા, દિશાઓમાં જ કપડાં પહેરી, મુદગલના ધર્મ અને વ્રતની વાત સાંભળી, પછી તેમના પાસે આવ્યા.
વિભ્રચ્ચાનિયતં વેષમુન્મત્ત ઇવ પાણ્ડવ। વિકચઃ પરુષા વાચો વ્યાહરન્વિવિધા મુનિઃ
ઋષિ, બેધંગ અને અણઘડ વસ્ત્રોમાં, પાગલ જેવો, વાળ વિખેરેલા, વિવિધ અને કઠોર શબ્દો બોલતા.
અભિગમ્યાથ તં વિપ્રમુવાચ મુનિસત્તમઃ। અન્નાર્થિનમનુપ્રાપ્તં વિદ્ધિ માં મુનિસત્તમ
બ્રાહ્મણ પાસે જઈને શ્રેષ્ઠ ઋષિએ કહ્યું: 'મને જાણો, શ્રેષ્ઠ ઋષિ, હું ખોરાકની ઈચ્છા લઈને આવ્યો છું.'
સ્વાગતં તેઽસ્ત્વિતિ મુનિં મુદ્ગલઃ પ્રત્યભાષત। પાદ્યમાચમનીયં ચ પ્રતિવેદ્યાન્નમુત્તમમ્
મુદગલએ ઋષિને કહ્યું, 'તમારું સ્વાગત છે!' અને પગ ધોવા માટે પાણી, પાન માટે પાણી અને શ્રેષ્ઠ ખોરાકની જાણ કરી.
પ્રાદાત્સ તપસોપાત્તં ક્ષુધિતાયાતિથિપ્રિયઃ। ઉન્મત્તાય પરાં શ્રદ્ધામાસ્થાય સ ધૃતવ્રતઃ
તપસ્વી મુદગલએ શ્રદ્ધા સાથે, તપથી મેળવેલું ખોરાક ભૂખ્યા અતિથિને—even પાગલ જેવો લાગતો હોય—પાલન કરતા વ્રત સાથે આપ્યું.
તતસ્તદન્નં રસવત્સ એવ ક્ષુધયાઽન્વિતઃ। બુભુજે કૃત્સ્નમુન્મત્તઃ પ્રાદાત્તસ્મૈ ચ મુદ્ગલઃ
પછી, ભૂખે તરસી ને, તેણે એ બધું જમણ વળી સ્વાદિષ્ટ લાગતું હોય એમ ઉન્મત્ત બનીને ખાધું; અને મુદગલએ એ બધું તેને આપી દીધું.
ભુક્ત્વા ચાન્નં તતઃ સર્વમુચ્છિષ્ટેનાત્મનસ્તતઃ। અથાઙ્ગં લિલિપેઽન્નેન યથાગતમગાચ્ચ સઃ
બધું જમણ ખાઈ લીધા પછી, તેણે પોતાના શરીર પર બચેલું જમણ લગાડ્યું અને જેમ આવ્યો હતો એમ જ ચાલ્યો ગયો.
તેનૈવાત્માનમાલિપ્ય હસન્ગાયન્પ્રધાવતિ। નૃત્યતે ધાવતે ચૈવ બુદ્ધ્યા તત્ક્રોશતે તથા
એ જમણથી શરીર લપેટી, હસતો-ગાતો દોડતો, નાચતો અને ઊંચે અવાજે બૂમો પાડી ને અચાનક હરખમાં ફરતો રહ્યો.
એવં દ્વિતીયે સંપ્રાપ્તે પર્વકાલે મનીષિણઃ। આગમ્ય બુભુજે સર્વમન્નપુઞ્છોપજીવિનઃ
આ રીતે, બીજો પવિત્ર દિવસ આવ્યો ત્યારે પણ એ વિદ્વાન ફરી આવ્યો અને બધું જમણ ખાધું, બચેલા અન્ન પર જ જીવતો રહ્યો.
નિરાહારસ્તુ સ મુનિરુઞ્છમાર્જયે પુનઃ। ન ચૈનં વિક્રિયાં નેતુમશકન્મુદ્ગલં ક્ષુધા
પણ એ મુનિએ, ભલે જમણ ન મળ્યું હોય, ફરીથી ઉંછા દાણા ભેગા કર્યા; છતાં ભૂખ મુદગલને કદી હલાવી શકી નહીં.
ન ક્રોધો ન ચ માત્સર્યં નાવમાનો ન સંભ્રમઃ। સપુત્રદારમુઞ્છન્તમાવિવેશ દ્વિજોત્તમમ્
પુત્ર અને પત્ની સાથે ઉંછા દાણા આપતાં પણ એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજમાં ન તો ક્રોધ, ન ઈર્ષા, ન અપમાન, ન ગભરાટ કદી આવ્યો.
તથા તમુઞ્છધર્માણં દુર્વાસા મુનિસત્તમમ્। ઉપતસ્થે યથાકાલં ષટ્કૃત્વઃ કૃતનિશ્ચયઃ
એ રીતે, દુર્વાસા એ શ્રેષ્ઠ મુનિ, યોગ્ય સમયે છ વાર આવીને, ઉંછા ધર્મ ધરાવનાર મુદગલની કસોટી લીધી.
ન ચાસ્ મનસઃ કશ્ચિદ્વિકારો દૃશ્યતે મુનેઃ। શુદ્ધસત્વસ્ય શુદ્ધં સ દદૃશે નિર્મલં મનઃ
એ મુનિમાં મનનો કોઈ ફેર દેખાયો નહીં; એનું મન એકદમ શુદ્ધ અને નિર્મળ હતું.
તમુવાચ તતઃ પ્રીતઃ સ મુનિર્મુદ્ગલં તદા। ત્વત્સમો નાસ્તિ લોકેઽસ્મિન્દાતા માત્સર્યવર્જિતઃ
પછી, પ્રસન્ન થઈને એ મુનિએ મુદગલને કહ્યું: 'આ જગતમાં તારી જેવો ઈર્ષા વિનાનો દાતા બીજો કોઈ નથી.'
ક્ષુદ્ધર્મસંજ્ઞાં પ્રણુદત્યાદત્તે ધૈર્યમેવ ચ। વિષયાનુસારિણી જિહ્વા કર્ષત્યેવ રસાન્પ્રતિ
જે અન્નને પોતાનું માને એ ભાવને દૂર કરે છે અને ધીરજ જ લે છે; જીભ તો વિષયોની પાછળ દોડતી રહે છે અને હંમેશાં સ્વાદની લાલસા રાખે છે.
આહારપ્રભવાઃ પ્રાણા મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્। મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચાપ્યૈકાગ્ર્યં નિશ્ચિતં તપઃ
પ્રાણ તો અન્નથી થાય છે; મન અડગ રાખવું અઘરું છે અને એ ચંચળ છે; પણ મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા સાચો તપ છે.
શ્રમેણોપાર્જિતં ત્યક્તં ન ચ દુઃખેન ચેતસા। તત્સર્વં ભવતા સાધો યથાવદુપપાદિતમ્
મહેનતથી મેળવેલું પણ મનમાં દુઃખ વિના તું આપી દીધું; હે સજ્જન, આ બધું તું યોગ્ય રીતે કર્યું છે.
પ્રીતાઃ સ્મોઽનુગૃહીતાશ્ચ સમેત્ય ભવતા સહ। ઇન્દ્રિયાભિજયો ધૈર્યં સંવિભાગો દમઃ શમઃ। દયા સત્યં ચ ધર્મશ્ચ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
તારી સાથે મળીને અમે ખુશ અને ધન્ય થઈ ગયા છીએ; ઇન્દ્રિય પર વિજય, ધીરજ, વહેંચણી, સંયમ, શાંતિ, દયા, સત્ય અને ધર્મ—આ બધું તારી અંદર જ છે.
લોકાઃ સમસ્તા ધર્મેણ ધાર્યન્તે સચરાચરાઃ। ધર્મોપિ ધાર્યતે યેન ધૃતિયુક્ત ત્વયાઽઽત્મના
આ બધું જગત, ચાલતું અને અચળ, ધર્મથી ટક્યું છે; અને એ ધર્મ પણ તારા જેવા ધીરજવાળા મનુષ્યથી જ ટકે છે.
વિશુદ્ધસત્વસંપન્નો ન ત્વદન્યોસ્તિ કશ્ચન'। જિતાસ્તે કર્મભિર્લોકાઃ પ્રાપ્તોસિ પરમાં ગતિમ્
એવી શુદ્ધ પ્રકૃતિ તારી સિવાય બીજામાં નથી; તારા સારા કર્મોથી તું લોકોએ જીત્યા છે અને સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામ્યો છે.
અહો દાનં વિઘુષ્ટં તે સુમહત્સ્વર્ગવાસિભિઃ। સશરીરો ભવાન્ગન્તા સ્વર્ગં સુચરિતવ્રત
અરે, તું આપેલું દાન સ્વર્ગવાસીઓમાં પ્રસિદ્ધ છે; સારા વ્રતવાળા, તું આ જ શરીરે સ્વર્ગે જશે.
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય તદા દુર્વાસસો મુનેઃ। દેવદૂતો વિમાનેન મુદ્ગલં પ્રત્યુપસ્થિતઃ
એ સમયે, દુર્વાસા મુનિ એમ બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે દેવદૂત દિવ્ય રથ લઈને મુદગલની સામે આવ્યો.
હંસસારસયુક્તેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના। કામગેન વિચિત્રેણ દિવ્યગન્ધવતા તથા
એ રથ હંસ અને સારસ જોડાયેલા, ઘંટિયાળ જાળથી શોભતો, મનગમતાં ચાલતો અને દિવ્ય સુગંધથી મહેકતો હતો.
ઉવાચ ચૈનં વિપ્રર્ષિં વિમાનં કર્મભિર્જિતમ્। સમુપારોહ સંસિદ્ધિં પ્રાપ્તોસિ પરમાં મુને
તે બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિને કહ્યું: 'તમે તમારા સારા કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલું આ દૈવી રથ ચઢો; હે મુનિ, તમે સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ મેળવી છે.'
તમેવંવાદિનમૃષિર્દેવદૂતમુવાચ હ। ઇચ્છામિ ભવતા પ્રોક્તાન્ગુણાન્સ્વર્ગનિવાસિનાં
જ્યારે એ દૂત એ રીતે બોલ્યો, ત્યારે ઋષિએ તેને કહ્યું: 'હું ઈચ્છું છું કે તમે સ્વર્ગમાં વસતા લોકોના ગુણો મને કહો.'