ન સુષ્વાપ સુખં રાજા હૃદિ શલ્યૈરિવાર્પિતૈઃ। દૌરાત્મ્યમનુપશ્યંસ્તત્કાલે દ્યૂતોદ્ભવસ્ય હિ
રાજા સુખથી ઊંઘી શક્યો નહીં; તેના હૃદયમાં શલ્ય જેવી પીડા હતી, અને તે સતત દ્યુતમાંથી આવેલા દુઃખને યાદ કરતો રહ્યો.
સંસ્મરન્પરુષા વાચઃ સૂતપુત્રસ્ય પાણ્ડવઃ। નિઃશ્વાસપરમો દીનો દધ્રે કોપવિષં મહત્
પાંડવ, રથચાલકના પુત્રની કઠોર વાતો યાદ કરીને, ખૂબ દુઃખી થઈ, ઊંડા ઉચ્છ્વાસ કાઢતો અને મનમાં મોટું ગુસ્સો પાળતો.
અર્જુનોયમજૌ ચોભૌ દ્રૌપદી ચ યશસ્વિની। સ ચ ભીમો મહાતેજાઃ સર્વેષામુત્તમો બલે
અર્જુન, બંને જુમલા, યશસ્વિ દ્રૌપદી અને મહાતેજસ્વી ભીમ અહીં છે, જે બધામાં બલમાં શ્રેષ્ઠ છે.
ચિરસ્ય જાતં ધર્મજ્ઞં સાસૂયમિવ તે તદા'। યુધિષ્ઠિરમુદીક્ષન્તઃ સેહુર્દુખમનુત્તમમ્
લાંબા સમયથી, ધર્મ જાણનારા યુધિષ્ઠિરને, થોડું અણગમતું લઈને, તેઓ મહાદુઃખ સહન કરતા, તેની તરફ જોઈ રહ્યા.
અવશિષ્ટં ત્વલ્પકાલં મન્વાનાઃ પુરુષર્ષભાઃ। વપુરન્યદિવાકાર્પુરુત્સાહામર્ષચેષ્ટિતૈઃ
પુરુષશ્રેષ્ઠો માનતા હતા કે હવે થોડો સમય બાકી છે; તેઓ પોતાનું રૂપ અને ઉત્સાહ જાળવી, ગુસ્સો અને ઉત્સાહને નિયંત્રિત કરતા.
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ। આજગામ મહાયોગી પાણ્ડવાનવલોકકઃ
કેટલાંક સમય પછી, સત્યવતીપુત્ર મહાયોગી વ્યાસ, જે પાંડવોની દેખરેખ કરે છે, ત્યાં આવ્યા.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્યકુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। પ્રત્યુદ્ગમ્ય મહાત્માનં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ
તેના આવવાનું જોઈને, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર, એ મહાત્માને મળવા ગયો અને યોગ્ય રીતે સન્માન આપ્યો.
તમાસીનમુપાસીનઃ શુશ્રૂષુર્નિયતેન્દ્રિયઃ। તોષયામાસ શૌચેન વ્યાસં પાણ્ડવનન્દનઃ
યુધિષ્ઠિર, પાંડવોના આનંદ, નિયંત્રિત ઇન્દ્રિયોથી, તેના પાસે બેઠા રહી, વ્યાસજીની સેવા કરી અને પોતાની શુદ્ધતાથી તેમને પ્રસન્ન કર્યા.
તાનવેક્ષ્યકૃશાન્પૌત્રાન્વને વન્યેન જીવતઃ। મહર્ષિરનુકમ્પાર્થમબ્રવીદ્બાષ્પગદ્ગદમ્
મહર્ષિએ, પોતાના પૌત્રોને વનમાં વનના ખોરાક પર જીવતા, દુર્બળ જોઈ, દયાથી, આંખમાં આંસુ સાથે, વાત કરી.
યુધિષ્ઠિર મહાબાહો શૃણુ ધર્મભૃતાંવર। નાતપ્તતપસો લોકે પ્રાપ્નુવન્તિ મહત્સુખમ્। સુખદુઃખે હિ પુરુષઃ પર્યાયેણોપસેવતે
યુધિષ્ઠિર, મહાબાહુ, ધર્મના શ્રેષ્ઠ પાળનાર, સાંભળો: જે લોકોએ તપ સહન કર્યું નથી, તેમને મોટું સુખ મળતું નથી; કારણ કે મનુષ્ય સુખ અને દુઃખને 번ે 번ે અનુભવે છે.
નાત્યન્તમસુખં કશ્ચિત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષર્ષભ। પ્રજ્ઞાવાંસ્ત્વેવ પુરુષઃ સંયુક્તઃ પરયા ધિયા
કોઈ પણ, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, સતત સુખ પામતો નથી; માત્ર જ્ઞાની પુરુષ, શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ સાથે, એ સુખ પામે છે.
ઉદયાસ્તમયજ્ઞો હિ ન હૃષ્યતિ ન શોચતિ। સુખમાપતિતં વિન્દન્દુઃખમાપતિતં સહન્
સૂર્યના ઉદય-અસ્તને આરાધનારા, ન તો ખુશ થાય છે, ન તો દુઃખી થાય છે; જે સુખ આવે છે, તે માણે છે અને જે દુઃખ આવે છે, તે સહે છે.
કાલપ્રાપ્તમુપાસીત સસ્યાનામિવ કર્ષકઃ। તપસો હિ પરં નાસ્તિ તપસા વિન્દતે મહત્
મનુષ્યએ યોગ્ય સમયની રાહ જોવી જોઈએ, જેમ ખેડૂત પાક માટે રાહ જુએ છે; કારણ કે તપ કરતા વધારે કશું નથી—તપથી મોટાપણું મળે છે.
નાસાધ્યં તપસઃ કિંચિદિતિ બુધ્યસ્ ભારત। સત્યમાર્જવમક્રોધઃ સંવિભાગો દમઃ શમઃ
હે ભરત, જાણો કે તપથી કશું અશક્ય નથી; સત્ય, સીધાઈ, ગુસ્સો ન હોવો, વહેંચવું, ઇન્દ્રિય નિયંત્રણ અને શાંતિ—આ બધું તપથી મળે છે.
અનસૂયાઽવિહિંસા ચ શૌચમિન્દ્રિયસંયમઃ। સાધનાનિ મહારાજ નરાણાં પુણ્યકર્મણામ્
ઈર્ષ્યા વગર, અહિંસા, પવિત્રતા અને ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ—હે રાજા, આ સારા કર્મો કરનાર લોકો માટે જરૂરી સાધનાઓ છે.
અધર્મરુચયો મૂઢાસ્તિર્યગ્ગતિપરાયણાઃ। કૃચ્છ્રાં યોનિમનુપ્રાપ્તા ન સુખં વિન્દતે અનાઃ
જે મૂઢ લોકો અધર્મમાં રુચિ રાખે છે અને નીચ જન્મના માર્ગે જાય છે, તેઓ દુઃખદાયી યોનિમાં જન્મે છે અને ક્યારેય સુખ નથી પામતા.
ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ તત્પરત્રોપભુજ્યતે। `મૂલસિક્તસ્ય વૃક્ષસ્ય ફલં શાખાસુ દૃશ્યતે'। તસ્માચ્છરીરં યુઞ્જીત તપસા નિયમેન ચ
અહીં જે કર્મ થાય છે, તેનું ફળ પછી મળે છે; જેમ વૃક્ષને મૂળમાં પાણી આપીએ તો ફળ શાખાઓ પર દેખાય છે, તેમ શરીરને તપ અને નિયમથી સંયમમાં રાખવું જોઈએ.
યથાશક્તિ પ્રયચ્છેત સંપૂજ્યાભિપ્રણમ્ય ચ। કાલે પ્રાપ્તે ચ હૃષ્ટાત્મા રાજન્વિગતમત્સરઃ
પાત્ર વ્યક્તિને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, માન આપીને અને વંદન કરીને, યોગ્ય સમયે, હર્ષિત અને ઈર્ષ્યા વગર હૃદયથી દાન આપવું જોઈએ, હે રાજા.
સત્યવાદી લભેતાયુરનાયાસમથાર્જવમ્। અક્રોધનોઽનસૂયશ્ચ નિર્વૃતિં લભતે પરામ્
સત્ય બોલનારને લાંબી આયુ, સરળતા અને સીધાશીળ મળે છે; અને જે ક્રોધ અને ઈર્ષ્યા છોડે છે, તેને સર્વોત્તમ સંતોષ મળે છે.
દાન્તઃ શમપરઃ શશ્વત્પરિક્લેશં ન વિન્દતિ। ન ચ તપ્યતિ દાન્તાત્મા દૃષ્ટ્વા પરગતાં શ્રિયમ્
જેમણે મન પર નિયંત્રણ છે અને શાંતિમાં સ્થિર છે, તેઓ ક્યારેય મોટું દુઃખ અનુભવતા નથી; અને સંયમી વ્યક્તિને બીજા લોકોની સંપત્તિ જોઈને પીડા નથી થતી.
સંવિભક્તા ચ દાતા ચ ભોગવાન્સુખવાન્નરઃ। ભવત્યહિંસકશ્ચૈવ પરમારોગ્યમશ્નુતે
જે વહેંચે છે અને દાન આપે છે, આનંદથી ભોગવે છે, સુખી છે અને અહિંસક છે, તે સર્વોચ્ચ આરોગ્ય પામે છે.
માન્યં માનયિતા જન્મ કુલે મહતિ વિન્દતિ। `વિન્દતે સુખમત્યર્થમિહ લોકે પરત્ર ચ'। વ્યસનૈર્ન તુસંયોગં પ્રાપ્નોતિ વિજિતેન્દ્રિયઃ
માન્ય વ્યક્તિને માન આપનારને મહાન કુળમાં જન્મ મળે છે; 'તેને આ લોકમાં અને પરલોકમાં વિશેષ સુખ મળે છે,' અને જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, તેને ક્યારેય દુઃખદ સંયોગ નથી થાય.
શુભાનુશયબુદ્ધિર્હિ સંયુક્તઃ કાલધર્મણા। પ્રાદુર્ભવતિ તદ્યોગાત્કલ્યાણમતિરેવ સઃ
જેની બુદ્ધિ શુભ સંસ્કારો અને સમયના ધર્મ સાથે જોડાયેલી છે, તે તેના કારણે સદગુણવાળી બુદ્ધિ સાથે જન્મે છે.
ભગવન્દાનધર્માણઆં તપસો વા મહામુને। કિંસ્વિદ્બહુગુણં પ્રેત્ય કિં વા દુષ્કરમુચ્યતે
હે મહામુનિ, દાન અને તપના ધર્મોમાંથી મૃત્યુ પછી કયું વધુ ગુણવત્તાવાળું ગણાય છે, અને કયું સૌથી મુશ્કેલ છે?
દાનાન્ન દુષ્કરં તાત પૃથિવ્યામસ્તિ કિંચન। અર્થે ચ મહતી તૃષ્ણા સ ચ દુઃખેન લભ્યતે
હે પ્રિય, પૃથ્વી પર દાન કરતાં વધુ કઠિન કંઈ નથી; કારણ કે ધન માટે મોટી તરસ છે અને તે ભારે મહેનતથી મળે છે.
રાજન્પ્રત્યક્ષમેવૈતદ્દૃશ્યતે લોકસાક્ષિકમ્'। પરિત્યજ્ય પ્રિયાન્પ્રાણાન્પ્રવિશન્તિ રણાજિરમ્। તથૈવ પ્રતિપદ્યન્તે સમુદ્રમટવીં તથા
હે રાજા, આ વાત સૌને સ્પષ્ટ દેખાય છે: પોતાના પ્રિય પ્રાણ ત્યજીને લોકો યુદ્ધના મેદાનમાં જાય છે; એ જ રીતે, સમુદ્ર અને જંગલમાં પણ પ્રવેશ કરે છે.
કૃષિગોરક્ષ્યમિત્યેકે પ્રતિપદ્યન્તિ માનવાઃ। પુરુષાઃ પ્રેષ્યતામેકે નિર્ગચ્છન્તિ ધનાર્થિનઃ
કેટલાક લોકો ખેતી અને ગાય-પશુની સંભાળ કરે છે, જ્યારે કેટલાક ધન માટે દાસત્વ સ્વીકારીને કામ કરે છે.
તસ્માદ્દુઃખાર્જિતસ્યૈવ પરિત્યાગઃ સુદુષ્કરઃ। સુદુષ્કરતરં દાનં તસ્માદ્દાનં મતં મમ
મહેનતથી મેળવેલા ધનનું ત્યાગ બહુ જ કઠિન છે; અને દાન તો એથી પણ વધારે મુશ્કેલ છે—એથી દાનને હું શ્રેષ્ઠ માનું છું.
વિસેષસ્ત્વત્ર વિજ્ઞેયો ન્યાયેનોપાર્જિતં ધનમ્। પાત્રે કાલે ચ દેશે ચ પ્રયતઃ પ્રતિપાદયેત્
અહીં એક વિશેષતા સમજવી જોઈએ: જે ધન યોગ્ય રીતે મેળવ્યું હોય, તે યોગ્ય પાત્ર, યોગ્ય સમય અને સ્થાન પર, સંયમપૂર્વક આપવું જોઈએ.
અન્યાયાત્સમુપાત્તેન દાનધર્મૌ ધનન યઃ। કુરુતે ન સ કર્તારં ત્રાયતે મહતો ભયાત્
જે વ્યક્તિ અયોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનથી દાન અને ધર્મ કરે છે, તે મહા ભયથી પોતાને બચાવી શકતો નથી.