કર્ણસૌબલયોશ્ચાપિ સંશ્રુત્ય વચનાન્યસૌ। નિર્વેદં પરમં ગત્વા રાજા દુર્યોધનસ્તદા। વ્રીડયાઽભિપરીતાત્મા નૈરાશ્યમગમત્પરમ્
કર્ણ અને શકુનિના શબ્દો સાંભળી, રાજા દુર્યોધન શરમથી વ્યાકુળ થઈને ઘનિષ્ઠ નિરાશામાં ડૂબી ગયો.
સુહૃદાં ચૈવ તચ્છ્રુત્વા સમન્યુરિદમબ્રવીત્। ન ધર્મધનસૌખ્યેન નૈશ્વર્યેણ ન ચાજ્ઞયા
મિત્રોના શબ્દો સાંભળી, ક્રોધથી તેણે કહ્યું: 'ન ધર્મથી, ન ધનથી, ન સુખથી, ન સત્તાથી, ન આજ્ઞાથી—'
નૈવ ભોગૈશ્ચ મે કાર્યં મા વિહન્યત ગચ્છત। નિશ્ચિતેયં મમ મતિઃ સ્થિતા પ્રાયોપવેશને
મને કોઈ ભોગોની જરૂર નથી; તમે જાઓ ત્યારે મને રોકશો નહીં. મારું મન મક્કમ રીતે ઉપવાસ કરીને મૃત્યુ પામવાનો નિશ્ચય કરી ચૂક્યું છે.
ગચ્છધ્વં નગરં સર્વે પૂજ્યાશ્ચ ગુરવો મમ। ત એવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચ્ રાજાનમરિમર્દનમ્
તમારે બધા શહેરમાં પાછા જાઓ અને મારા વંદનીય વડીલોના સન્માન કરો. એમ કહેતાં જ, તેઓએ દુશ્મનોને હરાવનાર રાજાને જવાબ આપ્યો.
યા ગતિસ્તવ રાજેન્દ્ર સાઽસ્માકમપિ ભારત। કથં વા સંપ્રવેક્ષ્યામસ્ત્વદ્વિહીનાઃ પુરં વયમ્
હે ભારતના રાજા, તમારી જે દિશા છે, એ જ અમારું પણ માર્ગ છે. તમે વિના અમે શહેરમાં કેવી રીતે જઈ શકીએ?
સ સુહૃદ્ભિરમાત્યૈશ્ચ ભાતૃભિઃ સ્વજનેન ચ। બહુપ્રકારમપ્યુક્તો નિશ્ચયાન્ન વ્યચાલ્યત
મિત્રો, મંત્રીઓ, ભાઈઓ અને પોતાના લોકો અનેક રીતે સમજાવતાં રહ્યા, છતાં પણ તે પોતાના નિશ્ચયમાંથી હલ્યો નહીં.
દર્ભાસ્તરણમાસ્તીર્ય નિશ્ચયાદ્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। સંસ્પૃશ્યાપઃ શુચિર્ભૂત્વા ભૂતલે સમુપસ્થિતઃ
પવિત્ર ઘાસનું આસન વિચ્છાવી, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રે નિશ્ચયપૂર્વક પાણીથી શુદ્ધ થઈ જમીન પર બેઠો.
કુશચીરામ્બરધરઃ પરં નિયમમાસ્થિતઃ। વાગ્યતો રાજશાર્દૂલઃ સ સ્વર્ગગતિકામ્યયા
કુશ અને છાલના વસ્ત્ર પહેરી, કડક નિયમો પાળતાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ સ્વર્ગમાર્ગની ઇચ્છાથી મૌન ધારણ કર્યું.
મનસોપચિતિં કૃત્વા નિરસ્ ચ બહિઃક્રિયાઃ। `તસ્થૌપ્રાયોપવેશેઽથમતિં કૃત્વા સુનિશ્ચયામ્
મનને એકાગ્ર બનાવી, બધી બહારની ક્રિયાઓ છોડી, તેણે મક્કમ નિશ્ચય સાથે ઉપવાસ પર સ્થિર રહ્યો.
અથ તં નિશ્ચયં તસ્ય બુદ્ધ્વા દૈતેયદાનવાઃ। પાતાલવાસિનો રૌદ્રાઃ પૂર્વં દેવૈર્વિનિર્જિતાઃ
પછી, જ્યારે તેનો નિશ્ચય જાણ્યો, ત્યારે ભૂતકાળમાં દેવો દ્વારા હરાવાયેલા, પાતાળમાં વસતા ભયાનક દૈત્ય-દાનવો خبردار થયા.
તે સ્વપક્ષક્ષયં તં તુ જ્ઞાત્વા દુર્યોધનસ્ય વૈ। આહ્વાનાય તદા ચક્રુઃ કર્મ વૈતાનસંભવમ્
દુર્યોધનના પક્ષનો નાશ જાણીને, તેમણે બોલાવવાના માટે વૈતાન વિધિથી કર્મ શરૂ કર્યું.
બૃહસ્પત્યુશનોક્તૈશ્ચ મન્ત્રૈર્મન્ત્રવિશારદાઃ। અથર્વવેદપ્રોક્તૈશ્ચ યાશ્ચૌપનિષદાઃ ક્રિયાઃ। મન્ત્રજપ્યસમાયુક્તાસ્તાસ્તદા સમવર્તયન્
બૃહસ્પતિ અને ઉશનાના મંત્રો, અથર્વવેદ અને ઉપનિષદોમાં જણાવેલી વિધિઓમાં પારંગત, મંત્રજપ સાથે તેમણે તે કર્મો કર્યા.
જુહ્વત્યગ્નૌ હવિઃ ક્ષીરં મન્ત્રવત્સુસમાહિતાઃ। બ્રાહ્મણા વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ સુદૃઢવ્રતાઃ
વેદ અને વેદાંગમાં નિપુણ, દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવતા બ્રાહ્મણોએ, મન એકાગ્ર કરી, અગ્નિમાં મંત્રોચ્ચાર સાથે દૂધની હોળી અર્પણ કરી.
અધ્વર્યવો દાનવાનાં કર્મ પ્રાવર્તયંસ્તતઃ
પછી અધ્વર્યુઓએ દાનવો માટે તે વિધિ શરૂ કરી.
કર્મસિદ્ધૌ તદા તત્ર જૃમ્ભમાણા મહાદ્ભુતા। કૃત્યા સમુત્થિતા રાજન્કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્
કર્મ પૂર્ણ થવા જતાં, રાજા, ત્યાં અદ્ભુત કૃત્યા ઉત્પન્ન થઈ અને કહ્યું: 'હું શું કરું?'
આહુર્દૈત્યાશ્ચ તાં તત્ર સુપ્રીતેનાન્તરાત્મના। પ્રાયોપવિષ્ટં રાજાનં ધાર્તરાષ્ટ્રમિહાનય
ત્યાં દૈત્યોએ અંતરમાં આનંદથી તેને કહ્યું: 'ઉપવાસ પર બેઠેલા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર રાજાને અહીં લાવ.'
તથેતિ ચ પ્રતિશ્રુત્ય સા કૃત્યા પ્રયયૌ તદા। નિમેષાદગમચ્ચાપિ યત્ર રાજા સુયોધનઃ
'જેમ કહો તેમ,' એમ વચન આપી, કૃત્યા તરત જ ત્યાં પહોંચી, જ્યાં રાજા સુયોધન હતો.
સમાદાય ચ રાજાનં પ્રવિવેશ રસાતલમ્। દાનવાનાં મુહૂર્તાચ્ચ પુરતસ્તં ન્યવેદયત્
રાજાને લઈ, તે પાતાળમાં પ્રવેશી અને થોડા જ સમયે દાનવોની સામે તેને હાજર કર્યો.
તમાનીતં નૃપં દૃષ્ટ્વા રાત્રૌ સંગત્ય દાનવાઃ। પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે કિંચિદુત્ફુલ્લલોચનાઃ
રાત્રે રાજાને ત્યાં લાવેલો જોઈ, બધા દાનવો એકઠા થયા, આનંદિત હૃદયથી અને થોડુંક ચમકતા નેત્રોથી.
દૃઢમેનં પરિષ્યજ્ય દૃષ્ટ્વા ચ કુશલં તદા'। સાભિમાનમિદં વાક્યં દુર્યોધનમથાબ્રુવન્
મજબૂતીથી તેને ભેટી અને સુખી જોઈ, પછી તેમણે ગર્વથી દુર્યોધનને આ શબ્દો કહ્યા.
ભોઃ સુયોધન રાજેન્દ્ર ભરતાનાં કુલોદ્વહ। શૂરૈઃ પરિવૃતો નિત્યં તથૈવ ચ મહાત્મભિઃ
સુયોધન મહારાજ, ભારત વંશના શિરમોર, તમે હંમેશાં શૂરવીરો અને મહાન આત્માઓની વચ્ચે ઘેરાયેલા રહો છો.
અકાર્ષીઃ સાહસમિદં કસ્માત્પ્રાયોપવેશનમ્। આત્મત્યાગી હ્યધો યાતિ વાચ્યતાં ચાયશસ્કરીમ્
તમે આકસ્મિક મૃત્યુ માટે ઉપવાસ કરવાનો આ અવિવેકી નિર્ણય કેમ લીધો? પોતાને ત્યજી દેનાર માણસ નીચે પડી જાય છે અને ક્યારેય ન ભૂલાય એવી બદનામી મેળવે છે.
ન હિ કાર્યવિરુદ્ધેષુ બહુપાપેષુ કર્મસુ। મૂલઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્ધિમન્તો ભવદ્વિધાઃ
તમારા જેવા સમજદાર લોકો ક્યારેય પણ પાપમય, કર્તવ્યના વિરોધી અને મૂળથી વિનાશક કામોમાં લાગતા નથી.
નિયચ્છૈનાં મતિં રાજન્ધર્માર્થસુખનાશિનીમ્। યશઃપ્રતાપવીર્યઘ્નીં શત્રૂણાં હર્ષવર્ધનીમ્
રાજા, આ એવી મનોભાવનાને રોકો, જે ધર્મ, સંપત્તિ અને સુખનો નાશ કરે છે, યશ, પ્રતિષ્ઠા અને બળને ખતમ કરે છે અને દુશ્મનોને આનંદ આપે છે.
શ્રૂયતાં તુ પ્રભો તત્ત્વં દિવ્યતાં ચાત્મનો નૃપ। નિર્માણં ચ રશરીરસ્ય તતો ધૈર્યમવાપ્નુહિ
હવે, પ્રભુ, તમારા પોતાના સત્ય સ્વરૂપ અને દિવ્યતાની વાત સાંભળો, અને તમારા અદભુત શરીરનું સર્જન જાણો; પછી ધૈર્ય મેળવો.
પુરા ત્વ તપસાઽસ્માભિર્લબ્ધો રાજન્મહેશ્વરાત્। પૂર્વકાયશ્ચ તે સર્વો નિર્મિતો વજ્રસંચયૈઃ
રાજા, ઘણા સમય પહેલા અમે તપસ્યા કરીને મહાદેવ પાસેથી તમને મેળવ્યા હતા; તમારું પહેલાનું શરીર આખું વીજળી જેવી શક્તિથી બનેલું હતું.
અસ્ત્રૈરભેદ્યઃ શસ્ત્રૈશ્ચાપ્યધઃકાયશ્ચ તેઽનઘ। કૃતઃ પુષ્પમયો દેવ્યા રૂપતસ્ત્રીમનોહરઃ
હે નિર્દોષ, તમારું નીચેનું શરીર શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી અવિજય બન્યું છે, અને દેવી દ્વારા પુષ્પોથી સ્ત્રીઓ માટે આકર્ષક રૂપ રચાયું છે.
એવમીશ્વરસંયુક્તસ્તવ દેહો નૃપોત્તમ। દેવ્યા ચ રાજશાર્દૂલ દિવ્યસ્ત્વં હિ ન માનુષઃ
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારું શરીર ભગવાન અને દેવીની કૃપાથી દિવ્ય શક્તિથી ભરેલું છે; તમે માનવ નથી, પણ દિવ્ય છો.
ક્ષત્રિયાશ્ચ મહાવીર્યા ભગદત્તપુરોગમાઃ। દિવ્યાસ્ત્રવિદુષઃ શૂરાઃ ક્ષપયિષ્યન્તિ તે રિપૂન્
અને ભગદત્ત જેવા મહાવીર ક્ષત્રિયો, જે દિવ્ય અસ્ત્રો જાણે છે અને શૂરવીર છે, તેઓ તમારા દુશ્મનોનો નાશ કરશે.
તદલં તે વિષાદેન ભયં તવ ન વિદ્યતે। સહાયાર્થં ચ તે વીરાઃ સંભૂતા બુવિ દાનવાઃ
આથી, હવે દુઃખ છોડો; તમને ડરવાની કોઈ જરૂર નથી. તમારી મદદ માટે પૃથ્વી પર વિરુધ્ધી દાનવો પણ જન્મ્યા છે.