યદ્યેવં પાણ્ડવૈ રાજન્ભવદ્વિષયવાસિભિઃ। યદૃચ્છયા મોક્ષિતોઽસિ કતત્રકા પરિદેવના
રાજા, જો પાંડવો દ્વારા, તમારા રાજ્યના લોકો દ્વારા, તમે યથાસંભવ છોડાવાયા છો, તો પછી દુઃખ શું છે?
ન ચૈતત્સાધુ યદ્રાજન્પાણ્ડવાસ્ત્વાં નૃપોત્તમમ્। સ્વસેનયા સંપ્રયાન્તં નાનુયાન્તિ સ્મ પૃષ્ઠતઃ
અને રાજા, એ યોગ્ય નથી કે પાંડવો, જ્યારે તમે અને તમારી સેના નીકળી ગયા, ત્યારે પાછળથી તમારી સાથે ગયા નહીં.
શૂરાશ્ચ બલવન્તશ્ચ સંયુગેષ્વપલાયિનઃ। ભવતસ્તે સભાયાં વૈ પ્રેષ્યતાં પૂર્વમાગતાઃ
યુદ્ધમાં અડગ અને શક્તિશાળી એવા પાંડવો, સભામાં તમે આવો એ પહેલાં જ મોકલવામાં આવ્યા હતા.
પાણ્ડવેયાનિ રત્નાનિ ત્વમદ્યાપ્યુપભુઞ્જસે। સત્વસ્થાન્પાણ્ડવાન્પશ્ય ન તે પ્રાયમુપાવિશન્
આજે પણ તમે પાંડવોના રત્નોનો આનંદ માણો છો, પણ જુઓ, પાંડવો પોતે સ્થિર રહીને મોટાભાગે બેઠા જ નહોતા.
તદલં તે મહાબાહો વિષાદં કર્તુમીદૃશમ્'। ઉત્તિષ્ઠ રરાજન્ભદ્રં તે ન ચિન્તાં કર્તુમર્હસિ
હે મહાબાહુ, હવે આ દુઃખ પૂરતું થયું. ઉઠો રાજા, તમારો કલ્યાણ થાય. હવે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
અવશ્યમેવ નૃપતે રાજ્ઞો વિષયવાસિભિઃ। પ્રિયાણ્યાચરિતવ્યાનિ તત્ર કા પરિદેવના
હે રાજા, રાજ્યમાં રહેતા પ્રજાજનોને રાજાને પ્રસન્ન રાખવા માટે જ વર્તવું પડે છે. તો પછી શોક કરવાનો શું અર્થ?
મદ્વાક્યમેતદ્રાજેન્દ્ર યદ્યેવં ન કરિષ્યસિ। સ્થાસ્યામીહ ભવત્પાદૌ શુશ્રૂષન્નરિમર્દન
હે રાજાધિરાજ, જો તમે મારી વાત માનશો નહીં, તો હું અહીં તમારા ચરણો પાસે રહીને તમારી સેવા કરતો રહીશ, હે શત્રુવિજયી.
નોત્સહે જીવિતુમહં ત્વદ્વિહીનો નરર્ષભઃ। પ્રાયોપવિષ્ટસ્તુ તથા રાજ્ઞાં હાસ્યો ભવિષ્યસિ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હું તમારા વિના જીવવાનો સહન કરી શકતો નથી. જો તમે આમ ઉપવાસ પર અડગ રહેશો, તો બીજા રાજાઓમાં તમારો ઉપહાસ થશે.
એવમુક્તસ્તુ કર્ણેન રાજા દુર્યોધનસ્તદા। નૈવોત્થાતું મનશ્ચક્રે સ્વર્ગાય કૃતનિશ્ચયઃ
કર્ણે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા દુર્યોધન મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને ઊભા થવા તૈયાર થયો નહીં.
પ્રાયોપવિષ્ટં રાજાનં દુર્યોધનમમર્ષણમ્। ઉવાચ સાન્ત્વયન્રાજઞ્શકુનિઃ સૌબલસ્તદા
ત્યારે શાકુનિ, સુબલપુત્રે, ઉપવાસ પર બેઠેલા અને ક્રોધિત દુર્યોધનને શાંત પાડતાં શબ્દો કહ્યા.
સમ્યગુક્તં હિ કર્ણેન તચ્છ્રુતં કૌરવ ત્વયા। મયા હૃતાં શ્રિયં સ્ફીતાં તાં મોહાદપહાસિ કિમ્
કર્ણે સાચી વાત કહી છે અને તે તમે સાંભળી પણ છે, હે કૌરવ. હું જે ધન-સમૃદ્ધિ મેળવેલી છે, તે તમે મૂર્ખાઈથી કેમ છોડો છો?
ત્વમબુદ્ધ્યા નૃપવર પ્રાણાનુત્સ્રષ્ટુમિચ્છસિ। અદ્ય વાઽપ્યવગન્છામિ ન વૃદ્ધાઃ સેવિતાસ્ત્વયા
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, તમે અજ્ઞાનતાથી પોતાનું જીવન છોડી દેવા માંગો છો. આજે પણ હું જોઈ રહ્યો છું કે તમે વડીલોના આદર નથી કર્યો.
યઃ સમુત્પતિતં હર્ષં દૈન્યં વા ન નિયચ્છતિ। સ નશ્યતિ શ્રિયં પ્રાપ્ય પાત્રમામમિવામ્ભસિ
જે માણસ ઉત્સાહ કે દુઃખને કાબૂમાં રાખતો નથી, તે સમૃદ્ધિ મળ્યા પછી પણ કાચા માટીના વાસણ જેવો પાણીમાં તૂટી જાય છે.
અતિભીરું મૃદું ક્લીબં દીર્ઘસૂત્રં પ્રમાદિનમ્। વ્યસનાદ્વિષયાક્રાન્તં ન ભજન્તિ નૃપં શ્રિતાઃ
અતિ ડરપોક, નરમ, નિર્બળ, આળસુ, બેદરકાર કે દુઃખમાં ડૂબેલા રાજાને કોઈ આશ્રય લેનાર વ્યક્તિ પસંદ કરતી નથી.
સત્કૃતસ્ય હિ તે શોકો વિપરીતે કથં ભવેત્। મા કૃતં શોભનં પાર્થૈઃ શોકમાલમ્બ્ય નાશય
તમે તો સન્માન પામ્યા છો, તો પછી સ્થિતિ બદલાય તો તમને શોક કેમ થાય? પાંડવોએ જે સારું કર્યું છે, તેને શોક કરીને નષ્ટ કરશો નહીં.
યત્ર હર્ષસ્ત્વયા કાર્યઃ સત્કર્તવ્યાશ્ચ પાણ્ડવાઃ। તત્ર શોચસિ રાજેન્દ્રવિપરીતમિદં તવ
જ્યાં તમને આનંદ કરવો અને પાંડવોનું સન્માન કરવું જોઈએ, ત્યાં તમે શોક કરો છો, હે રાજેન્દ્ર. આ તો તમારી યોગ્યતા વિરુદ્ધ છે.
પ્રસીદમા ત્યજાત્માનં તુષ્ટશ્ચ સુકૃતં સ્મર। કપ્રયચ્છ રાજ્યં પાર્થાનાં યશો ધર્મમવાપ્નુહિ। ક્રિયામેતાં સમાજ્ઞાય કૃતઘ્નો ન ભવિષ્યસિ
મહેરબાની રાખો, પોતાને છોડો નહીં અને પોતાના સારા કાર્યો યાદ કરો. પૃથાપુત્રોને રાજ્ય આપી દો અને યશ તથા ધર્મ મેળવો. આવું કરશો તો તમે કૃતઘ્ન નહીં ગણાશો.
સૌભ્રાત્રં પાણ્ડવૈઃ કૃત્વા સમવસ્તાપ્ય ચૈવ તાન્। પિત્ર્યં રાજ્યં પ્રયચ્છૈષાં તતઃ સુખમવાપ્સ્યસિ
પાંડવો સાથે ભાઈચારો રાખો અને તેમને સ્થાપિત કરો. પિતૃપરંપરાગત રાજ્ય તેમને આપી દો, પછી તમને સુખ મળશે.
શકુનેસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા દુઃશાસનમવેક્ષ્ય ચ। પાદયોઃ પતિતં વીરં વિકૃતં ભ્રાતૃસૌહૃદાત્
શકુનિના શબ્દો સાંભળી અને દુશાસનને, જે ભાઈના પ્રેમથી બદલાઈ ગયો હતો અને પગે પડી ગયો હતો, તેને જોઈને—
બાહુભ્યાં સાધુજાતાભ્યાં દુઃશાસનમરિંદમમ્। ઉત્થાપ્ય સંપરિષ્વજ્ય પ્રીત્યાઽજિઘ્રત મૂર્ધનિ
દુશાસનને, જેની બાહુઓ સુંદર હતી, દુર્યોધને પ્રેમથી ઊભો કર્યો, તેને ભેટી અને તેના માથા પર સુગંધ લીધી.
કર્ણસૌબલયોશ્ચાપિ સંશ્રુત્ય વચનાન્યસૌ। નિર્વેદં પરમં ગત્વા રાજા દુર્યોધનસ્તદા। વ્રીડયાઽભિપરીતાત્મા નૈરાશ્યમગમત્પરમ્
કર્ણ અને શકુનિના શબ્દો સાંભળી, રાજા દુર્યોધન શરમથી વ્યાકુળ થઈને ઘનિષ્ઠ નિરાશામાં ડૂબી ગયો.
સુહૃદાં ચૈવ તચ્છ્રુત્વા સમન્યુરિદમબ્રવીત્। ન ધર્મધનસૌખ્યેન નૈશ્વર્યેણ ન ચાજ્ઞયા
મિત્રોના શબ્દો સાંભળી, ક્રોધથી તેણે કહ્યું: 'ન ધર્મથી, ન ધનથી, ન સુખથી, ન સત્તાથી, ન આજ્ઞાથી—'
નૈવ ભોગૈશ્ચ મે કાર્યં મા વિહન્યત ગચ્છત। નિશ્ચિતેયં મમ મતિઃ સ્થિતા પ્રાયોપવેશને
મને કોઈ ભોગોની જરૂર નથી; તમે જાઓ ત્યારે મને રોકશો નહીં. મારું મન મક્કમ રીતે ઉપવાસ કરીને મૃત્યુ પામવાનો નિશ્ચય કરી ચૂક્યું છે.
ગચ્છધ્વં નગરં સર્વે પૂજ્યાશ્ચ ગુરવો મમ। ત એવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચ્ રાજાનમરિમર્દનમ્
તમારે બધા શહેરમાં પાછા જાઓ અને મારા વંદનીય વડીલોના સન્માન કરો. એમ કહેતાં જ, તેઓએ દુશ્મનોને હરાવનાર રાજાને જવાબ આપ્યો.
યા ગતિસ્તવ રાજેન્દ્ર સાઽસ્માકમપિ ભારત। કથં વા સંપ્રવેક્ષ્યામસ્ત્વદ્વિહીનાઃ પુરં વયમ્
હે ભારતના રાજા, તમારી જે દિશા છે, એ જ અમારું પણ માર્ગ છે. તમે વિના અમે શહેરમાં કેવી રીતે જઈ શકીએ?
સ સુહૃદ્ભિરમાત્યૈશ્ચ ભાતૃભિઃ સ્વજનેન ચ। બહુપ્રકારમપ્યુક્તો નિશ્ચયાન્ન વ્યચાલ્યત
મિત્રો, મંત્રીઓ, ભાઈઓ અને પોતાના લોકો અનેક રીતે સમજાવતાં રહ્યા, છતાં પણ તે પોતાના નિશ્ચયમાંથી હલ્યો નહીં.
દર્ભાસ્તરણમાસ્તીર્ય નિશ્ચયાદ્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। સંસ્પૃશ્યાપઃ શુચિર્ભૂત્વા ભૂતલે સમુપસ્થિતઃ
પવિત્ર ઘાસનું આસન વિચ્છાવી, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રે નિશ્ચયપૂર્વક પાણીથી શુદ્ધ થઈ જમીન પર બેઠો.
કુશચીરામ્બરધરઃ પરં નિયમમાસ્થિતઃ। વાગ્યતો રાજશાર્દૂલઃ સ સ્વર્ગગતિકામ્યયા
કુશ અને છાલના વસ્ત્ર પહેરી, કડક નિયમો પાળતાં, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ સ્વર્ગમાર્ગની ઇચ્છાથી મૌન ધારણ કર્યું.
મનસોપચિતિં કૃત્વા નિરસ્ ચ બહિઃક્રિયાઃ। `તસ્થૌપ્રાયોપવેશેઽથમતિં કૃત્વા સુનિશ્ચયામ્
મનને એકાગ્ર બનાવી, બધી બહારની ક્રિયાઓ છોડી, તેણે મક્કમ નિશ્ચય સાથે ઉપવાસ પર સ્થિર રહ્યો.
અથ તં નિશ્ચયં તસ્ય બુદ્ધ્વા દૈતેયદાનવાઃ। પાતાલવાસિનો રૌદ્રાઃ પૂર્વં દેવૈર્વિનિર્જિતાઃ
પછી, જ્યારે તેનો નિશ્ચય જાણ્યો, ત્યારે ભૂતકાળમાં દેવો દ્વારા હરાવાયેલા, પાતાળમાં વસતા ભયાનક દૈત્ય-દાનવો خبردار થયા.