તસ્મિન્ગતે કૌરવેયે કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। ભ્રાતૃભિઃ સહિતો વીરઃ પૂજ્યમાનો દ્વિજાતિભિઃ
કૌરવ ચાલ્યા ગયા પછી, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ સાથે ત્યાં જ રહ્યો અને દ્વિજાતિઓ દ્વારા સન્માન પામતો રહ્યો.
તપોધનૈશ્ચ તૈઃ સર્વૈર્વૃતઃ શક્ર ઇવામરૈઃ। તથા દ્વૈતવને તસ્મિન્વિજહાર મુદા યુતઃ
બધા તપસ્વીઓથી ઘેરાયેલા, જેમ ઈન્દ્ર દેવતાઓ વચ્ચે રહે છે, તેમ યુધિષ્ઠિરે દ્વૈતવનમાં આનંદપૂર્વક સમય વિતાવ્યો.
શત્રુભિર્જિતબદ્ધસ્ પાણ્ડવૈશ્ચ મહાત્મભિઃ। મોક્ષિતસ્ય યુધા પશ્ચાન્માનિનઃ સુદુરાત્મનઃ
શત્રુઓએ હરાવ્યા પછી, પાંડવો જેવા મહાન આત્માઓએ યુદ્ધમાં મુક્ત કર્યા પછી પણ, એ ઘમંડી અને દુષ્ટ મનુષ્ય—
કત્થનસ્યાવલિપ્તસ્ય ગર્વિતસ્ ચ નિત્યશઃ। સદા ચ પૌરુષૌદાર્યૈઃ પાણ્ડવાનવમન્યતઃ
—જે હંમેશા ડંકો વગાડતો, અહંકાર રાખતો અને પાંડવોની પુરુષાઈ તથા ઉદારતાનું હંમેશા અપમાન કરતો—
દુર્યોધનસ્ પાપસ્ય નિત્યાહંકારવાદિનઃ। પ્રવેશો હાસ્તિનપુરે દુષ્કરઃ પ્રતિભાતિ મે
—દુર્યોધન, જે પાપી અને હંમેશા અહંકારથી બોલતો હતો, માટે હવે હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશવું મને અશક્ય લાગે છે.
તસ્ય લજ્જાનવિતસ્યૈવ શોકવ્યાકુલચેતસઃ। પ્રવેશં વિસ્તરેણ રત્વં વૈશંપાયન કીર્તય
હવે, જે શરમથી ભરાયો છે અને દુઃખથી વ્યાકુળ મન ધરાવે છે, એના શહેરપ્રવેશનું વર્ણન વિગતે કર, હે વૈશંપાયન.
ધર્મરાજનિસૃષ્સ્તુ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ। લજ્જયાઽધોમુખઃ સીદન્નુપાસર્પત્સુદુઃખિતઃ
ધર્મરાજા દ્વારા મુક્ત થયેલો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર સુયોધન શરમથી માથું ઝુકાવતું, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો.
સ્વપુરં પ્રયયૌ રાજા ચતુરઙ્ગબલાનુગઃ। શોકોદહતયા બુદ્ધ્યા ચિન્તયાનઃ પરાભવમ્
રાજા પોતાના શહેર તરફ ચારેંગી સેના સાથે ગયો, દુઃખથી મન બળી રહ્યું હતું અને હાર વિશે વિચારતો રહ્યો.
વિમુચ્ય પથિ યાનાનિ દેશે સુયવસોદકે। સન્નિવિષ્ટઃ શુભે રમ્યે ભૂમિભાગે યથેપ્સિતમ્। હસ્ત્યશ્વરથપાદાતં યથાસ્થાનં ન્યવેશયત્
માર્ગમાં, જ્યાં સારું પાણી અને સુખદ જમીન હતી, ત્યાં તેણે વિરામ લીધો અને હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળને યોગ્ય સ્થાન પર ઊભા રાખ્યા.
અથોપવિષ્ટં રાજાનં પર્યઙ્કે જ્વલનપ્રભે। ઉપપ્લુતં યથા સોમં રાહુણા રાત્રિસંક્ષયે। ઉપાગમ્યાબ્રવીત્કર્ણો દુર્યોધનમિદં તદા
પછી, જ્યારે રાજા અગ્નિ જેવી તેજસ્વી પાંખ પર બેઠો હતો અને રાત્રિ અંતે રાહુગ્રસ્ત ચંદ્ર જેવી સ્થિતિમાં હતો, ત્યારે કર્ણે દુર્યોધન પાસે આવી આ રીતે કહ્યું:
દિષ્ટ્યા જીવસિ ગાન્ધારે દિષ્ઠ્યા નઃ સંગમઃ પુનઃ। દિષ્ટ્યા ત્વયા જિતાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાઃ કામરૂપિણઃ
"હે ગાંધારીપુત્ર, સારા ભાગ્યે તું જીવતો છે! સારા ભાગ્યે ફરી મળ્યા! સારા ભાગ્યે તું કામરૂપ ગંધર્વોને જીત્યો છે!"
દિષ્ટ્યા સમગ્રાન્પશ્યામિ ભ્રાતૄસ્તે કુરુનન્દન। વિજિગીષૂન્રણે યુક્તાન્નિર્જિતારીન્મહારથાન્
"હે કુરુકુલના આનંદ, સારા ભાગ્યે હું તારા બધા ભાઈઓને જોઈ રહ્યો છું, જે યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા આતુર છે અને પોતાના દુશ્મનોને હરાવી ચૂક્યા છે!"
અહં ત્વભિદ્રુતઃ સર્વૈર્ગન્ધર્વૈઃ પશ્યતસ્વ। નાશક્નુવં સ્થાપયિતું દીર્યમાણાં ચ વાહિનીમ્। શરક્ષતાઙ્ગશ્ચ ભૃશં વ્યપયાતોઽભિપીડિતઃ
તમારી આંખો સામે જ, બધા ગંધર્વોએ મને ઘેરી લીધો હતો. મારી સેના તૂટી રહી હતી, અને હું તેને રોકી શક્યો નહીં. સર્વત્ર તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થઈ, હું ભારે દુઃખી થઈને પછાડી ગયો.
ઇદં ત્વત્યદ્ભુતં મન્યે યદ્યુષ્માનિહ ભારત। અરિષ્ટાનક્ષસાંશ્ચાપિ સદારબલવાહનાન્। વિમુક્તાન્સંપ્રપશ્યામિ યુદ્ધાત્તસ્માદમાનુષાત્
પણ, હે ભારત, મને તો આ સૌથી અદ્ભુત લાગે છે કે આજે હું તમને, તમારી પત્નીઓ અને શક્તિશાળી સેનાઓને, એ અમાનવીય યુદ્ધમાંથી સુરક્ષિત અને મુક્ત જોઈ રહ્યો છું.
નૈતસ્ય કર્તા લોકેઽસ્મિન્પુમાન્વિદ્યતિ ભારત। યત્કૃતં તે મહારાજ સહ ભ્રાતૃભિરાહવે
હે ભારત, દુનિયામાં કોઈ પુરુષ એ કરી શકે તેમ નથી, જે તમે અને તમારા ભાઈઓએ યુદ્ધમાં કરી બતાવ્યું છે, હે મહારાજ!
એવમુક્તસ્તુ કર્ણેન રાજા દુર્યોધનસ્તદા। ઉવાચાવાક્શિરા રાજન્બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ।। રાજાનં મોચયામાસુર્બદ્ધં નિગડબન્ધનૈઃ
કર્ણે આવું કહ્યું ત્યારે, રાજા દુર્યોધનનું માથું ઝૂકી ગયું અને તે આંસુભરી અવાજે બોલ્યો. પછી, લોખંડની બાંધણમાં બંધાયેલા રાજાને મુક્ત કરવામાં આવ્યા.
અજાનતસ્તે રાધેય નાભ્યસૂયામ્યહં વચઃ। જાનાસિ ત્વં જિતાઞ્શત્રૂન્ગન્ધર્વાં સ્તેજસા મયા
હે રાધેય, હું અજાણતો હતો એટલે તારી વાતનો અપમાન કરતો નથી. તું જાણે છે કે મારી શક્તિથી જ ગંધર્વાઓ જીત્યા છતાં પણ પરાસ્ત થયા હતા.
આયોધિતાસ્તુ ગન્ધર્વાઃ સુચિરં સોદરૈર્મમ। મયા સહ મહાબાહો કૃતશ્ચોભયતઃ ક્ષયઃ
ગંધર્વાઓએ મારા ભાઈઓ અને મારી સાથે લાંબો સમય યુદ્ધ કર્યું, હે મહાબાહુ, અને બંને તરફ ભારે વિનાશ થયો.
માયાધિકાસ્ત્વયુધ્યન્ત યદા શૂરા વિયદ્ગતાઃ। તદા નો ન સમં યુદ્ધમભવત્ખેચરૈઃ સહ
જ્યારે એ વીરોએ, જે આકાશમાં ફરતા હતા, માયાની શક્તિથી યુદ્ધ કર્યું, ત્યારે અમારું યુદ્ધ એ દેવતાસમાન યોદ્ધાઓ સામે સમાન રહી નહોતું.
પરાજયં ચ પ્રાપ્તાઃ સ્મો રણે બન્ધનમેવ ચ। સભૃત્યામાત્યપુત્રાશ્ચ સદારબલવાહનાઃ। ઉચ્ચૈરાકાશમાર્ગેણ હ્રિયમાણાઃ સુદુઃખિતાઃ
અમે યુદ્ધમાં હાર્યા અને કેદમાં લઈ જવાયા, અમારા સેવકો, મંત્રીઓ, પુત્રો, પત્નીઓ અને સેનાઓ સાથે. બધા જ આકાશમાર્ગે ખેંચાઈ રહ્યા હતા અને ખૂબ દુઃખી હતા.
અથ નઃ સૈનિકાઃ કેચિદમાત્યાશ્ચ મહારથાઃ। ઉપગમ્યાબ્રુવન્દીનાઃ પાણ્ડવાઞ્શરણપ્રદાન્
પછી અમારાં કેટલાક સૈનિકો અને મહારથીઓ, દુઃખી થઈને, પાંડવો પાસે ગયા અને આશ્રય માટે વિનંતી કરી.
એષ દુર્યોધનો રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સહાનુજઃ। સામાત્યદારો હ્રિયતે ગન્ધર્વૈર્દિવમાશ્રિતૈઃ
"આ રહી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધન રાજા, તેના ભાઈઓ, મંત્રીઓ અને પત્નીઓ સાથે, જેને સ્વર્ગવાસી ગંધર્વાઓ લઈ જઈ રહ્યા છે."
તં મોક્ષયત ભદ્રં વઃ સહદારં નરાધિપમ્। પરામર્શો મા ભવિષ્યત્કુરુદારેષુ સર્વશઃ। `ઇત્યબ્રુવન્રણઆન્મુક્તા ધર્મરાજમુપાગતાઃ
"આ રાજાને તેની પત્નીઓ સહિત મુક્ત કરો, હે શુભચિંતકો; કુરુ વંશની સ્ત્રીઓમાં કોઈ વેરભાવ ન રહે." એમ યુદ્ધમાંથી બચી ગયેલા લોકો ધર્મરાજ પાસે જઈને કહ્યું.
એવમુક્તે તુ ધર્માત્મા જ્યેષ્ઠઃ પાણ્ડુસુતસ્તદા। પ્રસાદ્ય સોદરાન્સર્વાનાજ્ઞાપયત મોક્ષણે
આવું સાંભળીને, ધર્મપ્રિય અને જેઠ પાંડુપુત્રે પોતાના બધા ભાઈઓને સમજાવીને, મુક્તિ માટે આજ્ઞા આપી.
અથાગમ્ય તમુદ્દેશં પાણ્ડવાઃ પુરુષર્ષભાઃ। સાન્ત્વપૂર્વમયાચન્ત શક્તાઃ સન્તો મહારથાઃ
પછી પાંડવો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, એ સ્થળે ગયા અને, શક્તિશાળી હોવા છતાં, પહેલા શાંતિથી વિનંતી કરી અને મુક્તિ માગી.
યદા ચાસ્માન્ન મુમુચુર્ગન્ધર્વાઃ સાન્ત્વિતા અપિ। `આકાશચારિણો વીરા નદન્તો જલદા ઇવ
પણ, અમારી વિનંતી છતાં, આકાશમાં ફરતા એ વીર ગંધર્વાઓ અમને છોડતા નહોતા અને મેઘગર્જના જેવી ધ્વનિ કરતા હતા.
તતોઽર્જુનશ્ચ ભીમશ્ચ યમજૌ ચ બલોત્કટૌ। મુમુચુઃ શરવર્ષાણિ ગન્ધર્વાન્પ્રત્યનેકશઃ
પછી અર્જુન, ભીમ અને બળવાન યુધિષ્ઠિરના જમલા ભાઈઓએ, ચારેય બાજુથી ગંધર્વાઓ પર બાણોની વરસાદ વરસાવી.
અથ સર્વે રણં મુક્ત્વા પ્રયાતાઃ ખેચરા દિવમ્। અસ્માનેવાભિકર્ષન્તો દીનાન્મુદિતમાનસાઃ
પછી બધા દેવયોદ્ધાઓ યુદ્ધ છોડીને સ્વર્ગ તરફ ચાલ્યા ગયા, અમને પણ સાથે ખેંચતા, અને તેમના મનમાં આનંદ હતો.
તતઃ સમન્તાત્પશ્યામઃ શરજાલેન વેષ્ટિતમ્। અમાનુષાણિ ચાસ્ત્રાણિ પ્રયુઞ્જાનં ઘનંજયમ્
પછી અમે જોઈ રહ્યા હતા કે ચારેય બાજુ અર્જુન બાણોના જાળથી ઘેરાઈ ગયો છે અને માનવીય શક્તિથી પરે એવા શસ્ત્રો ચલાવી રહ્યો છે.
સમાવૃતા દિશો દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવેન શિતૈઃ શરૈઃ। ધનંજયસખાઽઽત્માનં દર્શયામાસ વૈ તદા
પાંડવના તીક્ષ્ણ બાણોથી દિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ જોઈને, ધનંજયના મિત્રએ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.