યદાઽશ્રૌષં કલહદ્યૂતમૂલં માયાબલં સૌબલં પાણ્ડવેન। હતં સઙ્ગ્રામે સહદેવેન પાપં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે કલહ અને જુગારના મૂળ, માયાવાળું સૌબલ, શકુની, સહદેવના હાથે યુદ્ધમાં મારો ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં શ્રાન્તમેકં શયાનં હ્રદં ગત્વા સ્તમ્ભયિત્વા તદમ્ભઃ। દુર્યોધનં વિરથં ભગ્નશક્તિં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દુર્યોધન એકલો અને થાકેલો, હ્રદમાં ગયો, પાણીને સ્થિર કરી દીધું અને રથ તથા શસ્ત્ર વિના રહી ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં પાણ્ડવાંસ્તિષ્ઠમાનાન્ ગત્વા હ્રદે વાસુદેવેન સાર્ધમ્। અમર્ષણં ધર્ષયતઃ સુતં મે તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે મારા પુત્રએ સહન ન કરી શકી, હ્રદ પાસે વાસુદેવ સાથે ઊભેલા પાંડવો પર હુમલો કર્યો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં વિવિધાંશ્ચિત્રમાર્ગાન્ ગદાયુદ્ધે મણ્ડલશશ્ચરન્તમ્। મિથ્યા હતં વાસુદેવસ્ય બુદ્ધ્યા તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ગદાયુદ્ધમાં મારા પુત્રએ અનેક અદ્ભુત વળાંકોમાં ફરતા ફરતા, કૃષ્ણની યુક્તિથી, ખોટા પ્રહારમાં માર્યો ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણપુત્રાદિભિસ્તૈ- ર્હતાન્પઞ્ચાલાન્દ્રૌપદેયાંશ્ચ સુપ્તાન્। કૃતં બીભત્સમયશસ્યં ચ કર્મ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્ર અને બીજા લોકોએ પંચાલો અને દ્રૌપદીના પુત્રોને ઊંઘમાં મારી નાખ્યા, અને ભીમસેને ભયાનક અને પ્રસિદ્ધ કાર્ય કર્યું, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં ભીમસેનાનુયાતે- નાશ્વત્થામ્ના પરમાસ્ત્રં પ્રયુક્તમ્। ક્રુદ્ધેનૈષીકમવધીદ્યેન ગર્ભં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ભીમસેનના પીછા કરતા અશ્વત્થામાએ ગુસ્સામાં પરમાસ્ત્ર છોડ્યું અને ગર્ભસ્થ બાળકનો નાશ કર્યો, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં બ્રહ્મશિરોઽર્જુનેન સ્વસ્તીત્યુક્ત્વાઽસ્ત્રમસ્ત્રેણ શાન્તમ્। અશ્વત્થામ્ના મણિરત્નં ચ દત્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુને શાંતિના શબ્દો ઉચ્ચારીને બ્રહ્મશિરાસ્ત્રને બીજાં અસ્ત્રથી શાંત કર્યું અને અશ્વત્થામાએ પોતાનું કિંમતી મણિ આપી દીધું, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણપુત્રેણ ગર્ભે વૈરાટ્યા વૈ પાત્યમાને મહાસ્ત્રૈઃ। સંજીવયામીતિ હરેઃ પ્રતિજ્ઞાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્રે મહા અસ્ત્રોથી ઉત્તરા ના ગર્ભમાં રહેલા બાળકને નાશ કરવા ઈચ્છ્યું અને હરિએ તેને જીવિત રાખવાનો વચન આપ્યો, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
દ્વૈપાયનઃ કેશવો દ્રોણપુત્રં પરસ્પેરણાભિશાપૈઃ શશાપ। બુદ્ધ્વા ચાહં બુદ્ધિહીનોઽદ્ય સૂત સંતપ્યે વૈ પુત્રપૌત્રૈશ્ચ હીનઃ
દ્વૈપાયન અને કેશવે દ્રોણપુત્રને પરસ્પર શાપ આપ્યા; અને હવે, સુત, આ જાણીને, હું બુદ્ધિ વિહોણો, પુત્ર અને પૌત્ર વિના દુઃખી છું.
શોચ્યા ગાન્ધારી પુત્રપૌત્રૈર્વિહીના તથા વધ્વા પિતૃભિર્ભ્રાતૃભિશ્ચ। કૃતં કાર્યં દુષ્કરં પાણ્ડવેયૈઃ પ્રાપ્તં રાજ્યમસપત્નં પુનસ્તૈઃ
ગાંધારી પુત્ર અને પૌત્ર વિના શોકપાત્ર છે, તેમ જ વહુઓ પિતા અને ભાઈઓ વિના છે; પાંડવો એ અતિ કઠિન કાર્ય પૂર્ણ કર્યું અને ફરીથી બિનસ્પર્ધા રાજય મેળવ્યું.
કષ્ટં યુદ્ધે દશ શેષાઃ શ્રુતા મે ત્રયોઽસ્માકં પાણ્ડવાનાં ચ સપ્ત। દ્વ્યૂના વિંશતિરાહતાઽક્ષૌહિણીનાં તસ્મિન્સઙ્ગ્રામે ભૈરવે ક્ષત્રિયાણામ્
આ યુદ્ધમાં માત્ર દસ જણ બચ્યા – અમારા ત્રણ અને પાંડવોના સાત; ક્ષત્રિયોના એ ભયાનક યુદ્ધમાં અઢાર અક્ષૌહિણી સેના નાશ પામી.
તમસ્ત્વતીવ વિસ્તીર્ણં મોહ આવિશતીવ મામ્। સંજ્ઞાં નોપલભે સૂત મનો વિહ્વલતીવ મે
મને તો ઘનઘોર અંધકાર ઘેરી લે છે, જાણે મોહ છવાઈ ગયો હોય; સુત, મને સંજ્ઞાન નથી આવતી અને મન ખૂબ વ્યાકુળ છે.
ઇત્યુક્ત્વા ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ વિલપ્ય બહુ દુઃખિતઃ। મૂર્ચ્છિતઃ પુનરાશ્વસ્તઃ સંજયં વાક્યમબ્રવીત્
આ રીતે કહી ધૃતરાષ્ટ્રે ઘણું રડ્યું, દુઃખમાં બેહોશ થયો; પછી સંભળી, તેણે સંજયને કહ્યું.
સંજયૈવં ગતે પ્રાણાંસ્ત્યક્તુમિચ્છામિ મા ચિરમ્। સ્તોકં હ્યપિ ન પશ્યામિ ફલં જીવિતધારણે
સંજય, આવી સ્થિતિમાં હવે હું જીવવું નથી ઈચ્છતો; જીવન રાખવામાં મને જરા પણ લાભ દેખાતો નથી.
તં તથા વાદિનં દીનં વિલપન્તં મહીપતિમ્। નિઃશ્વસન્તં યથા નાગં મુહ્યમાનં પુનઃ પુનઃ
એ રાજાને આ રીતે દુઃખી, રડતો અને સાપની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો જોઈ, વારંવાર બેહોશ થતો, ત્યારે ગાવલ્ગણએ ભારે શબ્દો કહ્યા.
ગાવલ્ગણિરિદં ધીમાન્મહાર્થં વાક્યમબ્રવીત્
ગાવલ્ગણે, બુદ્ધિશાળી અને સમજદાર, એ મહત્વપૂર્ણ વાતો કહી.
દ્વૈપાયનસ્ય વદતો નારદસ્ય ચ ધીમતઃ। મહત્સુ રાજવંશેષુ ગુણૈઃ સમુદિતેષુ ચ
દ્વૈપાયન અને વિદ્વાન નારદે કહ્યું છે કે મહાન રાજવંશોમાં, ગુણોથી યુક્ત એવા વંશોમાં,
જાતાન્દિવ્યાસ્ત્રવિદુષઃ શક્રપ્રતિમતેજસઃ। ધર્મેણ પૃથિવીં જિત્વા યજ્ઞૈરિષ્ટ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ
દિવ્ય અસ્ત્રો જાણનારા, ઇન્દ્ર જેવી તેજસ્વીતા ધરાવનારા, ધર્મથી પૃથ્વી જીતનારા અને યજ્ઞો કરી દાન આપનારા મહાન વીરોએ જન્મ લીધો હતો.
અસ્મિઁલ્લોકે યશઃ પ્રાપ્ય તતઃ કાલવશં ગતાન્। શૈબ્યં મહારથં વીરં સૃંજયં જયતાં વરમ્।। 250 ||
આ દુનિયામાં નામ મેળવી, પછી સમયના વશમાં થયા: મહારથી શૈબ્ય, વીર શ્રુંજય, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
બાહ્લીકં દમનં ચૈદ્યં શર્યાતિમજિતં નલમ્
બાહ્લીક, દમન, ચેદિના રાજા, અજય શર્યાતિ અને નલ,
વિશ્વામિત્રમમિત્રઘ્નમમ્બરીષં મહાબલમ્। મરુત્તં મનુમિક્ષ્વાકું ગયં ભરતમેવ ચ
વિશ્વામિત્ર, દુશ્મનોના વિનાશક, મહાબલી અંબરીષ, મરુત, મનુ, ઇક્ષ્વાકુ, ગય અને ભરત પણ,
રામં દાશરથિં ચૈવ શશબિન્દું ભગીરથમ્। કૃતવીર્યં મહાભાગં તથૈવ જનમેજયમ્
દશરથપુત્ર રામ, શશબિંદુ, ભગીરથ, મહાભાગ્યશાળી કૃતવીર્ય અને તેમ જ જનમેજય.
યયાતિં શુભકર્માણં દેવૈર્યો યાજિતઃ સ્વયમ્। `ચૈત્યયૂપાઙ્કિતા ભૂમિર્યસ્યેયં સવનાકરા
યયાતિ, જે સારા કર્મો કરનાર હતા, તેમને દેવતાઓએ પોતે આમંત્રિત કર્યા હતા. આ ધરતી, જ્યાં યજ્ઞના યૂપો ઊભા થયા છે, એ યયાતિની હતી, જેમણે અનેક સોમયજ્ઞો કર્યા હતા.
ઇતિ રાજ્ઞાં ચતુર્વિંશન્નારદેન સુરર્ષિણા। પુત્રશોકાભિતપ્તાય પુરા શ્વૈત્યાય કીર્તિતમ્
આ રાજાઓ વિષે, એક સમયે મહાન ઋષિ નારદે, પોતાના પુત્રોના દુઃખથી દઝાતા શ્વેતને આ રીતે કહેલું.
તેભ્યશ્ચાન્યે ગતાઃ પૂર્વં રાજાનો બલવત્તરાઃ। મહારથા મહાત્માનઃ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ
આ રાજાઓ પહેલાં પણ અનેક વધુ શક્તિશાળી, મહાન રથીઓ અને ગુણોથી ભરપૂર રાજાઓ થઈ ગયા છે.
પૂરુઃ કુરુર્યદુઃ શૂરો વિષ્વગશ્વો મહાદ્યુતિઃ। અણુહો યુવનાશ્વશ્ચ કકુત્સ્થો વિક્રમી રઘુઃ
પૂરુ, કુરુ, યદુ, શૂર, મહાન તેજસ્વી વિશ્વગશ્વ, અનુહ, યુવનાશ્વ, કકુત્થ અને પરાક્રમી રઘુ—
વિજયો વીતિહોત્રોઽહ્ગો ભવઃ શ્વેતો બૃહદ્ગુરુઃ। ઉશીનરઃ શતરથઃ કઙ્કો દુલિદુહો દ્રુમઃ
વિજય, વીતિહોત્ર, અંંગ, ભવ, શ્વેત, બૃહદગુરુ, ઉશીનર, શતરથ, કંક, દુલિદુહ અને દ્રુમ—
દમ્ભોદ્ભવઃ પરો વેનઃ સગરઃ સંકૃતિર્નિમિઃ। અજેયઃ પરશુઃ પુણ્ડ્રઃ શંભુર્દેવાવૃધોઽનઘઃ
દંભોદ્ભવ, પરોવેણ, સગર, સંકૃતિ, નિમિ, અજેય, પરશુ, પુંડ્ર, શંભુ, દેવવૃદ્ધ અને અનઘ—
દેવાહ્વયઃ સુપ્રતિમઃ સુપ્રતીકો બૃહદ્રથઃ। મહોત્સાહો વિનીતાત્મા સુક્રતુર્નૈષધો નલઃ
દેવાહ્વય, સુપ્રતિમ, સુપ્રતિક, બૃહદ્રથ, મહોત્સાહી, વિનીત આત્મા, સુક્રતુ, નૈષધ અને નલ—
સત્યવ્રતઃ શાન્તભયઃ સુમિત્રઃ સુબલઃ પ્રભુઃ। જાનુજઙ્ઘોઽનરણ્યોઽર્કઃ પ્રિયભૃત્યઃ શુચિવ્રતઃ
સત્યવ્રત, શાંતભય, સુમિત્ર, પ્રભુ સુબલ, જાનુજંઘ, અનરણ્ય, અર્ક, પ્રિયભૃત્ય અને શુચિવ્રત—