ધનુર્ગ્રાહશ્ચાર્જુનઃ સવ્યસાચી ધનુશ્ચ તદ્ગાણ્ડિવં ભીમવેગમ્। અસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ ચ તાનિ તસ્ય ત્રયસ્ય તેજઃ પ્રસહેત કોઽત્ર
અર્જુન ધનુષ્ય પકડીને બંને હાથથી ચલાવનાર છે, એનું ધનુષ્ય ગાંડીવ છે અને એ ભીમ જેવી ઝડપ ધરાવે છે. એના પાસે દિવ્ય અસ્ત્રો છે. આ ત્રણેયનો તેજ કોણ સહન કરી શકે?
નિશમ્ય તદ્વચનં પાર્થિવસ્ય દુર્યોધનં રહિતે સૌબલોઽથ। અબોધયત્કર્ણમુપેત્ય સર્વં સ ચાપ્યહૃષ્ટોઽભવદલ્પચેતાઃ
રાજાના એ વચન સાંભળી, સૌબલ ગુપ્ત રીતે દુર્યોધન પાસે ગયો અને બધું કર્ણને કહી દીધું. પણ કર્ણનું મન ઉદાસ થઈ ગયું અને એને આનંદ થયો નહીં.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય તદ્વાક્યં નિશમ્ય શકુનિસ્તદા। દુર્યોધનમિદં કાલે કર્ણેન સહિતોઽબ્રવીત્
ધૃતરાષ્ટ્રના એ વચન સાંભળી, શકુનિએ યોગ્ય સમયે કર્ણ સાથે મળી દુર્યોધનને કહ્યું.
પ્રવ્રાજ્ય પાણ્ડવાન્વીરાન્સ્વેન વીર્યેણ ભારત। ભુઙ્ક્ષ્વેમાં પૃથિવીમેકો દિવિ શમ્બરહાયથા
પાંડવોને તારી પોતાની શક્તિથી વનમાં મોકલીને, હે ભારત, હવે તું એકલો જ આ ધરતીનો આનંદ માણ, જેમ શમ્બરહારે સ્વર્ગમાં કર્યો હતો.
તવાદ્યપૃથિવી રાજન્નખિલા સાગરામ્બરા। સપર્વતવનાકારા સહસ્થાવરજઙ્ગમા
હવે, હે રાજા, આખી ધરતી, જે દરિયાથી ઘેરાયેલી છે, એના પર્વતો, જંગલો અને ચાલતા-અચળ બધાં જીવો સાથે, તારી અને તારા ભાઈઓની છે.
પ્રાચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ પતીચ્યોદીચ્યવાસિનઃ। કૃતાઃ કરપ્રદાઃ સર્વે રાજાનસ્તે નારાધિપ
પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર તરફ રહેતા બધા રાજાઓ હવે તારા વશમાં છે અને તને કર આપતા થયા છે, હે મનુષ્યોના રાજા.
યા હિ સા દીપ્યમાનેવ પાણ્ડવાન્ભજતે પુરા। સાઽદ્યલક્ષ્મીસ્ત્વયા રાજન્નવાપ્તા ભ્રાતૃભિઃ સહ
જે લક્ષ્મી પહેલાં પાંડવોને તેજસ્વી બનાવીને મળતી હતી, એ લક્ષ્મી હવે, હે રાજા, તારા ભાઈઓ સાથે તને પ્રાપ્ત થઈ છે.
ઇન્દ્રપ્રસ્થગતે યાં તાં દીપ્યમાનાં યુધિષ્ઠિરે। અપશ્યામ શ્રિયં રાજન્સુચિરં શોકકર્શિતાઃ
યુધિષ્ઠિર જ્યારે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં હતો, ત્યારે અમે એ તેજસ્વી સમૃદ્ધિને લાંબા સમય સુધી જોયી હતી, હે રાજા, ભલે અમે દુઃખથી વ્યાકુળ હતાં.
સા તુ બુદ્ધિબલેનેયં રાજ્ઞસ્તસ્માત્તથાવિધાત્। ત્વયાક્ષિપ્તા મહાબાહો દીપ્યમાનેવ દૃશ્યતે
પણ હવે, હે મહાબાહુ રાજા, તારી બુદ્ધિની શક્તિથી એ જ તેજસ્વી લક્ષ્મી તારા દ્વારા પકડી લેવામાં આવી છે અને તેજસ્વી રીતે તારી દેખાય છે.
તથૈવ તવ રાજેન્દ્રરાજાનઃ પરવીરહન્। શાસનેઽધિષ્ઠિતાઃ સર્વેકિં કુર્મ ઇતિ વાદિનઃ
એ જ રીતે, હે રાજાધિરાજ, બીજા બધા રાજાઓ પણ, જે શત્રુવીરોના વિજયી છે, હવે તારા આદેશ હેઠળ છે અને પૂછે છે – 'હવે શું કરીએ?'
તે વયં પૃથિવી રાજન્નિખિલા સાગરામ્બરા। સપર્વતવના દેવી સગ્રામનગરાકરા
હવે, હે રાજા, આપણે આખી ધરતી ધરાવીએ છીએ, જે દરિયાથી ઘેરાયેલી છે, પર્વતો, જંગલો, સેના, ગામો અને નગરો સાથે.
નાનાવનોદ્દેશવતી પત્તનૈરુપશોભિતા। `નાનાજનપદાકીર્ણા સ્ફીતરાષ્ટ્રા મહાહલા
ઘણા જંગલોના વિસ્તારો ધરાવતી, મજબૂત કિલ્લાઓથી શોભાયમાન, અનેક પ્રજાઓથી ભરેલી, સમૃદ્ધ રાજ્ય અને ભરપૂર પાકવાળી છે આ ધરતી.
નન્દ્યમાનો દ્વિજૈ રાજન્ભાસિ નક્ષત્રરાડિવ। પૌરુષાદ્દિવિ દેવેષુ ભ્રાજસે રશ્મિવાનિવ
દ્વિજાતિઓ દ્વારા સન્માન પામીને, હે રાજા, તું તારાઓના રાજા જેવો તેજસ્વી દેખાય છે; અને દેવોમાં તારી પરાક્રમથી તું પ્રકાશમાન સૂર્ય જેવો ચમકે છે.
રુદ્રૈરિવ યમો રાજા મરુદ્ભિરિવ વાસવઃ। કુરુભિસ્ત્વં વૃતો રાજન્ભાસિ નક્ષત્રરાડિવ
જેમ રુદ્રોમાં યમરાજ, અને મારુતોમાં ઇન્દ્ર, એમ કુરુઓમાં તું, હે રાજા, તારા પરિવારથી ઘેરાયેલો, તારાઓના રાજા જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
યૈઃ સ્મ તે નાદ્રિયેતાજ્ઞા ન ચ યે શાસને સ્થિતાઃ। પશ્યામસ્તાઞ્શ્રિયા હીનાન્પાણ્ડવાન્વનવાસિનઃ
જેઓના આદેશોનું તમે ક્યારેય માન રાખ્યું નહોતું, અને જેઓ તમારાં વશમાં રહેતા નહોતા, એ પાંડવોને હવે જુઓ—સૌભાગ્યથી વંચિત થઈને જંગલમાં વસે છે.
શ્રૂયતે હિ મહારાજસરો દ્વૈતવનં પ્રતિ। વસન્તઃ પાણ્ડવાઃ સાર્ધં બ્રાહ્મણૈર્વનવાસિભિઃ
મહારાજ, એવું સાંભળવામાં આવે છે કે પાંડવો બ્રાહ્મણો અને અન્ય જંગલવાસીઓ સાથે દ્વૈતવનમાં રહે છે.
સપ્રયાહિ મહારાજ શ્રિયા પરમયા યુતઃ। તાપયન્પાણ્ડુપુત્રાંસ્ત્વં રશ્મિવાનિવ તેજસા
મહારાજ, તમે ઉત્તમ વૈભવથી યુક્ત થઈને પાંડુપુત્રોને તમારી તેજસ્વિતા વડે દુઃખ આપો, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી તપાવે છે.
સ્તિતોરાજ્યેઽચ્યુતાન્રાજ્યાચ્છિયાહીનાઞ્છ્રિયાવૃતઃ અસમૃદ્ધાન્સમૃદ્ધાર્થઃ પશ્ય પાણ્ડુસુતાન્નૃપ
રાજ્યમાં સ્થિર રહેલા, વૈભવથી ઘેરાયેલા રાજા, તમે સમૃદ્ધ છો અને પાંડુપુત્રો દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત છે—આવો દૃશ્ય જુઓ.
મહાભિજનસંપન્નં ભદ્રે મહતિ સંસ્થિતમ્। પાણ્ડવાસ્ત્વાઽભિવીક્ષન્તુ યયાતિમિવ નાહુષાં
ભદ્રે, મહાન કુળ અને મહાન પ્રતિષ્ઠામાં સ્થિત એવા પાંડવો હવે તમને એ રીતે જુએ, જેમ નાહુષના વંશજોએ કદી યયાતિને જોયા હતા.
યાં શ્રિયં સુહૃદશ્ચૈવ દુર્હૃદશ્ચ વિશાંપતે। પશ્યન્તિ પૌરુષૈર્દીપ્તાં સા સમર્થા ભવત્યુત
હે રાજાઓના રાજા, એ વૈભવ જે મિત્રો અને દુશ્મનો બંનેને દેખાય છે અને પુરુષાર્થથી તેજ પામે છે—એ સાચે જ કાર્યસાધક બને છે.
સમસ્થો વિષમસ્થાન્હિ દુર્હૃદો યોઽભિવીક્ષતે। જગતીસ્થનિવાદ્રિસ્થઃ કિમતઃ પરમં સુખમ્
જે વ્યક્તિ દુશ્મનોને દુઃખમાં જોઈને પોતે સ્થિર રહે છે, એ તો જાણે પર્વતની ટોચ પર ઊભો રહીને આખું જગત નિહાળે છે—આથી વધારે સુખ શું હોઈ શકે?
ન પુત્રધનલાભેન ન રાજ્યેનાપિ વિન્દતિ। પ્રીતિં નૃપતિશાર્દૂલ યામમિત્રાધદર્શનાત્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મનોને દુઃખમાં જોઈને જે આનંદ મળે છે, એવો આનંદ તો પુત્ર, ધન કે રાજ્ય મેળવવાથી પણ થતો નથી.
કિંનુ તસ્ય સુખં ન સ્યાદાશ્રમે યો ધનંજયમ્। અભિવીક્ષેત સિદ્ધાર્થો વલ્કલાજિનવાસસમ્
જેને આશ્રમમાં રહીને પણ વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરેલા, છતાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા ધનંજયને જોવા મળે, તેને કયું સુખ મળતું નથી?
સુવાસસો હિ તે ભાર્યા વલ્કલાજિનસંવૃતામ્। પશ્યન્તુ દુઃખિતાં કૃષ્ણાં સા ચ નિર્વિદ્યતાં પુનઃ
તમારી સુંદર વેશભૂષામાં સજ્જ પત્નીઓ દુઃખી કૃષ્ણાને વલ્કલ અને મૃગચર્મમાં જોશે અને તે ફરીથી નિરાશ થઈ જશે.
વિનિન્દતાં તથાઽત્માનં જીવિતં ચ ધનચ્યુતમ્। `દારાણાં તે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા દીપ્તામદ્ય જનાધિપા
હે જનાધિપ, આજે જ્યારે તારી પત્નીઓનું તેજસ્વી વૈભવ પાંડવો જોઈને પોતાને અને પોતાના જીવનને ધિક્કારે, કારણ કે હવે તેઓ ધનથી વંચિત છે.
ન તથા હિ સભામધ્યે તસ્યા ભવિતુમર્હતિ। વૈમનસ્યં યથા દૃષ્ટ્વા તવ ભાર્યાઃ સ્વલંકૃતાઃ
સભામાં કૃષ્ણાને જે દુઃખ થયું હતું, એ તેટલું મોટું નહોતું, જેટલું ત્યારે થશે જ્યારે તે તારી સુંદર રીતે સજ્જ પત્નીઓને જોશે.
એવમુક્ત્વા તુ રાજાનં કર્ણઃ શકુનિના સહ। તૂષ્ણીં બભૂવતુરુભૌ વાક્યાન્તે જનમેજય
આ રીતે રાજાને કહીને કર્ણ અને શકુની બંને ચૂપ રહી ગયા, હે જનમેજય.
કર્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા રાજા દુર્યોધનસ્તતઃ। હૃષ્ટો ભૂત્વાપુનર્દીનો રાધેયમિદમબ્રવીત્
કર્ણના વચનો સાંભળીને રાજા દુર્યોધન પહેલા આનંદિત થયો, પણ પછી ફરી દુઃખી થઈને રાધેયને આ રીતે બોલ્યો.
બ્રવીષિ યદિદં કર્ણ સર્વં મનસિ મે સ્થિતમ્। ન ત્વભ્યનુજ્ઞાં લપ્સ્યામિ ગમને યત્રપાણ્ડવાઃ
કર્ણ, તું જે કહેશે તે બધું મારા મનમાં છે, પણ જ્યાં પાંડવો છે ત્યાં જવાનું મને મંજૂરી મળશે નહીં.
પરિદેવતિ તાન્વીરાન્ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ। મન્યતેઽભ્યધિકાંશ્ચાપિ તપોયોગેન પાણ્ડવાન્
રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર એ વીર પાંડવો માટે શોક કરે છે અને એમ પણ માને છે કે તપ અને સંયમથી પાંડવો અમને પણ વધીને ગયા છે.