નૈતામતિશયે જાતુ વસ્ત્રભૂષણભોજનૈઃ। ન વદે ચાપ્યતિવાચા તાં પૃથાં પૃથિવીસમામ્
હું ક્યારેય એમના કરતા વધારે વસ્ત્ર, આભૂષણ કે ભોજન નથી લેતી; અને પૃથાને, જે પૃથ્વી સમાન છે, ક્યારેય કઠોર શબ્દો નથી બોલતી.
અષ્ટાવગ્રે બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રાણિ સ્મ નિત્યદા। ભુઞ્જતે રુક્મપાત્રીષુ યુધિષ્ઠિરનિવેશને
યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં રોજ આઠ હજાર બ્રાહ્મણો સોનાની થાળીઓમાં ભોજન કરે છે.
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સ્નાતકા ગૃહમેધિનઃ। ત્રિંશદ્દાસીક એકૈકો યાન્વિભર્તિ યુધિષ્ઠિરઃ
યુધિષ્ઠિર દ્વારા અઠ્ઠાસી હજાર ગૃહસ્થ વિદ્વાનો, દરેકને ત્રીસ દાસીઓની સેવા મળે છે, એમ પોષાય છે.
દશાન્યાનિ સહસ્રાણિ યેષામન્નં સુસંસ્કૃતમ્। હ્રિયતે રુક્મપાત્રીભિર્યતીનામૂર્ધ્વરેતસામ્
દસ હજાર યતિઓને, જેમના વર્તન શુદ્ધ છે, એમને પણ સોનાની થાળીઓમાં સુંદર રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન અપાય છે.
તાન્સર્વાનગ્રહારેણ બ્રાહ્મણાન્વેદવાદિનઃ। યથાર્હં પૂજયામિ સ્મ પાનાચ્છાદનભોજનૈઃ
ગામમાં રહેતા બધા વેદપાઠી બ્રાહ્મણોને હું યોગ્ય રીતે પીણું, વસ્ત્ર અને ભોજન આપી સન્માન કરતી હતી.
શતં દાસીસહસ્રાણિ કૌન્તેયસ્ય મહાત્મનઃ। કમ્બુકેયૂરધારિણ્યો નિષ્કકણ્ઠ્યઃ સ્વલંકૃતાઃ
કુંતીપુત્ર મહાત્માના પાસે લાખ દાસીઓ હતી, જે હાથમાં કાંબા અને ગળામાં હાર પહેરીને સુંદર રીતે શોભતી હતી.
મહાર્હમાલ્યાભરણાઃ સુવર્ણાશ્ચન્દનોક્ષિતાઃ। મણીન્હેમ ચ વિભ્રત્યો નૃત્તગીતવિશારદાઃ
એ દાસીઓ昂ગમહેંગાં હાર અને આભૂષણોથી સજ્જ હતી, ચંદન અને સોનાથી સુગંધિત, મોતી અને સોનાથી શોભિત અને નૃત્ય-ગીતમાં નિપુણ હતી.
તાસાં નામ ચ રૂપંચ ભોજનાચ્છાદનાનિ ચ। સર્વાસામેવ વેદાહં કર્મ ચૈવ કૃતાકૃતમ્
હું એ બધાની નામ, રૂપ, ભોજન, વસ્ત્ર અને બધાંના કરેલા-અકરેલા કામ જાણું છું.
શતં દાસીસહસ્રાણિ કુન્તીપુત્રસ્ય ધીમતઃ। પાત્રીપસ્તા દિવારાત્રમતિથીન્ભોજયન્ત્યુત
કુંતીપુત્ર બુદ્ધિશાળી પાંડવની લાખ દાસીઓ વાસણ લઈને દિવસ-રાત મહેમાનોને ભોજન પીરસતી હતી.
શતમશ્વસહસ્રાણિ દશનાગાયુતાનિ ચ। યુધિષ્ઠિરસ્યાનુયાત્રમિન્દ્રપ્રસ્થનિવાસિનઃ
યુધિષ્ઠિરના ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં વસતા, લાખ ઘોડા અને દસ હજાર હાથીઓ તેની સાથે ચાલતા.
એતદાસીત્તદા રાજ્ઞો યન્મહીં પર્યપાલયત્। યેષાં સઙ્ખ્યાવિધિં ચૈવ પ્રદિશામિ શૃણોમિ ચ
રાજાએ જ્યારે ધરતી પર રાજ કર્યું ત્યારે આવી સમૃદ્ધિ હતી; એ બધાની સંખ્યા અને વ્યવસ્થા હું જાણું છું અને કહી શકું છું.
અન્તઃપૂરાણાં સર્વેષાં ભૃત્યાનાં ચૈવ સર્વશઃ। આગોપાલાવિપાલેભ્યઃ સર્વં વેદ કૃતાકૃતમ્
અંદરખાનાં અને બધાં નોકરીયાત, ગવાળાથી લઈને ધણપાળ સુધી, બધાંના કરેલા-અકરેલા કામ હું જાણું છું.
સર્વં રાજ્ઞઃ સમુદયમાયં ચ વ્યયમેવ ચ। એકાઽહંવેદ્મિ કલ્યાણિ પાણ્ડવાનાં યશસ્વિનિ
હે કલ્યાણી, પાંડવોના બધા કામ, આવક-જાવક અને રાજાના બધા વ્યવહાર હું એકલી જાણું છું.
મયિ સર્વં સમાસજ્યકુટુમ્બં ભરતર્ષભાઃ। ઉપાસનરતાઃ સર્વે ઘટયન્તિ વરાનને
હે ભરતવંશી, આખું કુટુંબ મારા પર આધાર રાખે છે; બધા સેવા કરવા તત્પર છે અને મારી આજ્ઞા પ્રમાણે પ્રયત્ન કરે છે, હે સુંદરિ.
તમહં ભારમાસક્તમનાધૃષ્યં દુરાત્મભિઃ। સુખં સર્વંપરિત્યજ્યરાત્ર્યહાનિ ઘટામિ વૈ
હું એ બધું ભાર મનથી સહન કરું છું, દુષ્ટો મને કદી હલાવી શકતા નથી; દિવસ-રાત આરામ છોડીને હું બધું સુખથી સંભાળું છું.
અધૃષ્યં વરુણસ્યેવ નિધિપૂર્ણમિવોદધિમ્। એકાહં વેદ્મિ કોશં વૈ પતીનાં ધર્મચારિણામ્
મારા ધર્મનિષ્ઠ પતિઓનો ખજાનો, જે વરુણના ધન જેવો અડગ અને ખજાનાથી ભરેલો છે, એ હું એકલી જાણું છું.
અનિશાયાં નિશાયાં ચ વિહાય ક્ષુત્પિપાસયોઃ। આરાધયન્ત્યાઃ કૌરવ્યાંસ્તુલ્યા રાત્રિરહશ્ચ મે
હું દિવસ-રાત ભૂખ અને તરસ ભૂલીને કૌરવોની સેવા કરું છું; મારા માટે દિવસ અને રાત સમાન છે.
પ્રથમં પ્રતિબુધ્યામિ ચરમં સંવિશામિ ચ। નિત્યકાલમહં સત્યે એતત્સંવનનં મમ
હું સૌપ્રથમ ઉઠું છું અને છેલ્લે સુઈશ; હંમેશા અને દરેક સમયે હું સત્યને જ પાળું છું—આ જ મારું વર્તન છે.
એતજ્જાનામ્યહં કર્તું ભર્તૃસંવનનં મહત્। અસત્સ્ત્રીણાં સમાચારં નાહં કુર્યાં ન કામયે
હું પતિસેવાની મહાન રીત જાણું છું; દુષ્ટ સ્ત્રીઓ જેવું વર્તન હું કદી કરું નહીં અને એમાં મને ઇચ્છા પણ નથી.
તચ્છ્રુત્વા ધર્મસહિતં વ્યાહૃતં કૃષ્ણયા તદા। ઉવાચ સત્યા સત્કૃત્ય પાઞ્ચાલીં ધર્મચારિણીં
કૃષ્ણાએ ધર્મથી ભરેલા શબ્દો કહ્યા, ત્યારે સત્યભામાએ ધર્મનિષ્ઠ પાંચાલીને સન્માનપૂર્વક કહ્યું.
અભિપન્નાઽસ્મિ પાઞ્ચાલિ યાજ્ઞસેનિ ક્ષમસ્વ મે। કામકારઃ સખીનં હિ સોપહાસં પ્રભાષિતમ્
હે પાંચાલી, હે યજ્ઞસેની, મેં ભૂલ કરી છે; મને માફ કરજે. મારે મજા માટે સખીઓમાં કંઈક કહ્યું હતું.
ઇમં તુ તે માર્ગમપેતદોષં વક્ષ્યામિ ચિત્તગ્રહણાય ભર્તુઃ। અસ્મિન્યથાવત્સખિ વર્તમાના ભર્તારમાચ્છેત્સ્યસિ કામિનીભ્યઃ
હવે હું તને નિર્દોષ રીત બતાવું છું, જેના દ્વારા પતિનું મન જીતી શકાય; હે સખી, જો તું આ પ્રમાણે વર્તશે તો પતિને બીજી સ્ત્રીઓથી દૂર રાખી શકશે.
નૈતાદૃશં દૈવતમસ્તિ કિંચિ- ત્સર્વેષુલોકેષુ સદેવકેષુ। યથા પતિસ્તસ્ય તુ સર્વકામા લભ્યાઃ પ્રસાદે કુપિતશ્ હન્યાત્
દેવતાઓ કે મનુષ્યોમાં, પતિ જેટલું મહાન કોઈ દેવત્વ નથી. પતિ પ્રસન્ન થાય તો સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે, પણ જો પતિ રીસાય જાય તો એ બધું નષ્ટ કરી શકે છે.
તસ્માદપત્યં વિવિધાશ્ ભોગાઃ શય્યાસનાન્યદ્ભુતદર્શનાનિ। વસ્ત્રાણિ માલ્યાનિ તથૈવ ગન્ધાઃ સ્વર્ગશ્ચલોકો વિપુલા ચ કીર્તિઃ
પોતાના સંતાનો, અનેક પ્રકારની ભોગવિલાસ, સુંદર શય્યા-આસન, કપડાં, ફૂલમાળા, સુગંધ, સ્વર્ગ જેવા સુખ અને વિશાળ પ્રતિષ્ઠા એ બધું પતિના આશીર્વાદથી મળે છે.
સુખં સુખનેહ ન જાતુ લભ્યં દુઃખેન સાધ્વી લભતે સુખાનિ। સા કૃષ્ણમારાધય સૌહૃદેન પ્રેમ્ણા ચ નિત્યં પ્રતિકર્મણા ચ
માત્ર સુખથી અહીં સુખ મળતું નથી; સતી સ્ત્રી દુઃખ સહન કરીને જ સાચું સુખ મેળવે છે. એએ કૃષ્ણની ભક્તિ મિત્રતા, પ્રેમ અને સતત સેવા દ્વારા કરવી જોઈએ.
સ્નાનાસનૈશ્ચારુભિરગ્રમાલ્યૈ- ર્દાક્ષિણ્યયોગૈર્વિવિધૈશ્ચ ગન્ધૈઃ। અસ્યાઃ પ્રિયોસ્મીતિ યથા વિદિત્વા ત્વામેવ સંશ્લિષ્યતિ સર્વભાવૈઃ
સુંદર સ્નાન, આરામદાયક બેઠકો, શ્રેષ્ઠ ફૂલમાળા, દયાળુ વ્યવહાર અને વિવિધ સુગંધોથી, 'હું એને પ્રિય છું' એવું જાણીને, એ સ્ત્રી આખા મનથી તને ભેટે છે.
શ્રુત્વા સ્વરં દ્વારગતસ્ ભર્તુઃ પ્રત્યુત્થિતા તિષ્ઠ ગૃહસ્ય મધ્યે। દૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટં ત્વરિતાઽસનેન પાદ્યેન ચૈનં પ્રતિપૂજયસ્વ
પતિનો અવાજ બારણે સાંભળીને, એ સ્ત્રી તરત ઊભી રહી ઘરનાં મધ્યમાં જાય છે; પતિ ઘરમાં પ્રવેશે ત્યારે, ઝડપથી એને બેઠાડે છે અને પગ ધોવા માટે પાણી આપે છે.
સંપ્રેષિતાયામથ ચૈવ દાસ્યા- મુત્થાય સર્વં સ્વયમેવ કાર્યમ્। જાનાતુ કૃષ્ણસ્તવ ભાવમેતં સર્વાત્મના માં ભજતીતિ સત્યે
જો દાસી મોકલવામાં આવે તો પણ, એ સ્ત્રી પોતે જ બધું કામ કરે છે; કૃષ્ણે જાણવું જોઈએ કે તું આખા મનથી મારી સેવા કરે છે, એ સાચી ભક્તિ છે.
ત્વત્સંનિધૌ યત્કથયેત્પતિસ્તે યદ્યપ્યગુહ્યં પરિરક્ષિતવ્યમ્। કાચિત્સપત્ની તવ વાસુદેવં પ્રત્યાદિશેત્તેન ભવેદ્વિરાગઃ
પતિ તારી હાજરીમાં જે કહે, એ ગુપ્ત ન હોય તો પણ, એને સાચવી રાખવું જોઈએ; જો કોઈ સહપત્ની વસુદેવ વિશે કશું કહે તો, એથી અંતરમાં વિમુખતા આવે છે.
પ્રિયાંશ્ચ રમ્યાંશ્ચ હિતાંશ્ ભર્તુ- સ્તાન્ભોજયેથા રવિવિધૈરુપાયૈઃ। દ્વેષ્યૈરુપેક્ષ્યૈરહિતૈશ્ તસ્ય ભિદ્સ્વનિત્યં કુહકોદ્ધતૈશ્ચ
પતિના પ્રિય, આનંદદાયક અને કલ્યાણકારી મિત્રોનું સન્માન વિવિધ રીતે કરવું; પણ જે દુશ્મન, ઉદાસીન, હાનિકારક, ફૂટ પાડનારા કે કપટવાળા હોય, એમને અવગણવું.