ધનિષ્ઠાદિસ્તદા કાલો બ્રહ્મણા પરિકલ્પિતઃ। પૂર્વકાલે રોહિણ્યારમ્ભે એવ ચન્દ્ર, સૂર્ય એવં ગુરોઃ યોગં ભવતિ સ્મ। - ટિપ્પણી રોહિણી હ્યભવત્પૂર્વમેવં સઙ્ખ્યા સમાભવત્
તે સમયે ધનિષ્ઠા વગેરેનો સમય બ્રહ્માએ નક્કી કર્યો હતો. પહેલાંના સમયમાં જ્યારે રોહિણીથી આરંભ થતો, ત્યારે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગુરુ એકસાથે હતા. (નોંધ: પહેલાં રોહિણી પ્રથમ હતી, એટલે ગણતરી એવી હતી.)
એવમુક્તે તુ શક્રેણ ત્રિદિવં કૃત્તિકા ગતાઃ। નક્ષત્રં સપ્તશીર્ષાભંં ઇતિ પાઠભેદઃ નક્ષત્રં શકટાકારં ભાતિ તદ્વહ્નિદૈવતમ્
શક્રે આમ કહ્યું ત્યારે કૃત્તિકા સ્વર્ગે ગઈ. તે તારામંડળ રથ જેવું કે સાત માથાવાળું લાગે છે અને તેનો દેવતા અગ્નિ છે.
વિનતા ચાબ્રવીત્સ્કન્દં મમ ત્વં પિણ્ડદઃ સુતઃ। ઇચ્છામિ નિત્યમેવાહં ત્વયા પુત્ર સહાસિતુમ્
વિનતા એ સ્કંદને કહ્યું: 'તુ તો મારો પુત્ર છે, જે પિંડ આપે છે. પુત્ર, હું હંમેશા તારા સાથે રહેવાની ઇચ્છા રાખું છું.'
એવમસ્તુ નમસ્તેઽસ્તુ પુત્રસ્નેહાત્પ્રશાધિ મામ્। સ્નુષયા પૂજ્યમાના વૈ દેવિ વત્સ્યસિ નિત્યદા
'એવું જ થાઓ, તને નમસ્કાર. પુત્રપ્રેમથી તું મને શાસન કર. વહુ દ્વારા સન્માનિત થઈ, દેવી, તું હંમેશા અહીં રહેશે.'
અથ માતૃગણઃ સર્વઃ સ્કન્દં વચનમબ્રવીત્। વયં સર્વસ્ય લોકસ્ય માતરઃ કવિભિઃ સ્તુતાઃ। ઇચ્છામો માતરસ્તુભ્યં ભવિતું પૂજયસ્વ નઃ
પછી બધાજ માતાઓએ સ્કંદને કહ્યું: 'અમને કવિઓએ આખા જગતની માતાઓ તરીકે વખાણી છે. અમે તારી માતા બનવા માંગીએ છીએ—અમને સન્માન આપ.'
તાસાં તુ વચનં શ્રુત્વાસ્કન્દો વચનમબ્રવીત્'। માતરો હિ ભવત્યો મે ભવતીનામહં સુતઃ। ઉચ્યતાં યન્મયા કાર્યં ભવતીનામથેપ્સિતમ્
માતાઓના શબ્દો સાંભળી સ્કંદે કહ્યું: 'તમે ખરેખર મારી માતાઓ છો અને હું તમારો પુત્ર છું. હવે કહો, તમને મારી તરફથી શું જોઈએ છે?'
યાસ્તુ તા માતરઃ પૂર્વં લોકસ્યાસ્ય પ્રકલ્પિતાઃ। અસ્માકં તુ ભવેત્સ્થાનં તાસાં ચૈવ ન તદ્ભવેત્
'જે માતાઓ પહેલાં આ જગત માટે નક્કી કરવામાં આવી હતી, તેમનું સ્થાન હવે અમને મળે અને અમારું સ્થાન તેમને ન મળે.'
ભવેમ પૂજ્યા લોકસ્ય ન તાઃ પૂજ્યાઃ સુરર્ષભ। પ્રજાઽસ્માકં હૃતાસ્તાભિસ્ત્વત્કૃતે તાઃ પ્રયચ્છ નઃ
'હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જગત અમને પૂજ્ય માને, તેમને નહીં. અમારાથી જે સંતાન તેઓએ તારા માટે લઈ લીધાં છે, તે અમને પાછાં આપ.'
વૃત્તાઃ પ્રજા ન તાઃ પ્રક્યા ભવતીભિર્નિષેવિતુમ્। અન્પ્રાં વઃ કાં પ્રયચ્છામિ પ્રજાં યાં મનસેચ્છથા
'સંતાન તો હવે રહી નથી; એ સંતાન તમે રાખી શકશો નહીં. હું તમને મનમાં જે સંતાન ઇચ્છો તે આપીશ.'
ઇચ્ચામ તાસાં માતૄણાં પ્રજા ભોક્તું પ્રયચ્છ નઃ। ત્વયા સહ પૃથગ્ભૂતા યે ચ તાસામથેશ્વરાઃ
'અમે તો એ માતાઓના સંતાન ભોગવવા માંગીએ છીએ—એ અમને આપો, જે તારી સાથે નથી અને તેમનાં પતિઓ પણ.'
પ્રજા વો દદ્મિ કષ્ટં તુ ભવતીભિરુદાહૃતમ્। પરિરક્ષત ભદ્રં વઃ પ્રજા સાધુનમસ્કૃતાઃ
'હું તમને સંતાન આપું છું, ભલે તમે કઠિન માંગણી કરી છે. તેમને સાચવો—જે સંતાન યોગ્ય રીતે સન્માનિત થાય, તેમને શુભ રહે.'
પરિરક્ષામ ભદ્રં તે પ્રજાઃ સ્કન્દ યથેચ્છસિ। ત્વયા નો રોચતે સ્કન્દ સહવાસશ્ચિરંપ્રભો
'હે સ્કંદ, અમે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે તારા સંતાનને સાચવીશું. હે પ્રભુ, અમને તારા સાથે લાંબા સમય સુધી રહેવું ગમે છે.'
યાવત્ષોડશ વર્ષાણિ ભવન્તિ તરુણાઃ પ્રજાઃ। પ્રબાધત મનુષ્યાણાં તાવદ્રૂપૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ
'જ્યાં સુધી સંતાન સોળ વર્ષના યુવાન રહે છે, ત્યાં સુધી તેઓ માનવોને વિવિધ રૂપે તકલીફ આપે.'
અહં ચ વઃ પ્રદાસ્યામિ રૌદ્રમાત્માનમવ્યયમ્। પરમં તેન સહિતાઃ સુખં વત્સ્યથ પૂજિતાઃ
'હું તમને મારું ભયાનક અને અવિનાશી સ્વરૂપ આપીશ. એ સાથે તમે સન્માનિત થઈ આનંદથી રહી શકશો.'
તતઃ શરીરાત્સ્કન્દસ્ય પરુષઃ પાવકપ્રભઃ। ભોક્તું પ્રજાઃ સ મર્ત્યાનાં નિષ્પપાત મહાબલઃ
પછી સ્કંદના શરીરમાંથી અગ્નિ જેવું તેજસ્વી અને કઠોર રૂપ ધરાવતું એક શક્તિશાળી પ્રાણી બહાર આવ્યું, જે મનુષ્યોના સંતાનને ભક્ષી લે છે.
અપતત્સહસા ભૂમૌ વિસંજ્ઞોઽથ ક્ષુધાર્દિતઃ। સ્કન્દેન સોઽભ્યનુજ્ઞાતો રૌદ્રરૂપોઽભવદ્ગ્રહઃ
એ અચાનક ભૂમિ પર પડી ગયો, અચેત અને ભૂખ્યો હતો; સ્કંદની મંજૂરીથી એ ભયાનક ગ્રહ બની ગયો.
સ્કન્દાપસ્માર ઇત્યાહુર્ગૃહં તં દ્વિજસત્તમાઃ। વિનતા તુ મહારૌદ્રા કથ્યતે શકુનિગ્રહઃ
દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ લોકો તેને સ્કંદ-અપસ્માર કહે છે; અને વિનતા તો મહાભયાનક પક્ષી-ગ્રહ કહેવાય છે.
માતૄણાં રાક્ષસંપ્રાહુસ્તં વિદ્યાત્પૂતનાગ્રહમ્। કષ્ટા દારુણરૂપેણ ઘોરરૂપા નિશાચરી
માતાઓમાં એક રાક્ષસ કહેવાય છે, જેને પૂતના-ગ્રહ કહે છે; એ કઠોર, ભયાનક રૂપ ધરાવતી અને રાત્રે ફરતી ભયાનક સ્ત્રી છે.
પશાચી રદારુણાકારા કથ્યતે શીતપૂતના। ગર્ભાન્સા માનુષીણાં તુ હરતે ઘોરદર્શના
પશાચી નામની રાક્ષસી, જેના દાંત લોહી જેવા લાલ છે, તેને શીતપૂતના કહે છે; એ ભયાનક દેખાવાળી સ્ત્રી માનવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ ચોરી જાય છે.
અદિતિં રેવતીં પ્રાહુર્ગ્રહસ્તસ્યાસ્તુ રૈવતઃ। સોઽપિ બાલાન્મહાગોરો બાધતે વૈ મહાગ્રહઃ
અદિતિને રેવતી કહે છે અને તેનો ગ્રહ રૈવત છે; એ મહા ભયાનક ગ્રહ પણ બાળકોને પીડા આપે છે.
દૈત્યાનાં યા દિતિર્માતા તામાહુર્મુખમણ્ડિકામ્। અત્યર્થં શિશુમાંસેન સંપ્રહૃષ્ટા દુરાસદા
દૈત્યોની માતા દિતિને મુખમંડિકા કહે છે; એ બાળકના માંસથી ખૂબ ખુશ થાય છે અને એના નજીક જવું અઘરું છે.
કુમારાશ્ચ કુમાર્યશ્ યે પ્રોક્તાઃ સ્કન્દસંભવાઃ। તેઽપિ ગર્ભભુજઃ સર્વે કૌરવ્યસુમહાગ્રહાઃ
સ્કંદથી ઉત્પન્ન થયેલા જે છોકરા અને છોકરીઓ કહેવાય છે, એ બધા પણ ગર્ભ ખાવા વાળા છે, હે કૌરવ્ય, અને એ મહા શક્તિશાળી ગ્રહો છે.
તાસામેવ તુ પત્નીનાં પતયસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ। આજાયમાનાન્ગૃહ્ણન્તિ બાલકાન્રૌદ્રકર્મણઃ
આ સ્ત્રીઓના પતિઓ પણ કહેવાયા છે; એ લોકો નવજાત બાળકોને પકડી લે છે અને ભયાનક કાર્યો કરે છે.
ગવાં માતા તુ યા પ્રાજ્ઞૈઃ કથ્યતે સુરભિર્નૃપ। શકુનિસ્તામથારુહ્યસહ ભુઙ્ક્તે શિશૂન્ભુવિ
ગાયોની માતા, જેને જ્ઞાની લોકો સુરભિ કહે છે, હે રાજા, એ પંખી પર બેસી ધરતી પર વાછરડાં ખાય છે.
સરમા નામ યા માતા શુનાં દેવી જનાધિપ। સાઽપિગર્ભાન્સમાદત્તે માનુષીણાં સદૈવ હિ
શુવાઓની માતા સરમા, જે દેવી કહેવાય છે, હે મનુષ્યોના રાજા, એ પણ માનવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ હંમેશા લઈ જાય છે.
પાદપાનાં ચ યા માતા કરઞ્જનિલયા હિ સા। વરદા સા હિ સૌમ્યા ચ નિત્યં ભૂતાનુકમ્પિની
વૃક્ષોની માતા, જે કરંજન વૃક્ષમાં વસે છે, એ વરદાન આપનારી, સૌમ્ય અને હંમેશા જીવદયાળુ છે.
કરઞ્જે તાં નમસ્યન્તિ તસ્માત્પુત્રાર્થિનો નરાઃ। ઇમે ત્વષ્ટાદશાન્યે વૈ ગ્રહા માંસમધુપ્રિયાઃ
એથી, પુત્રની ઈચ્છા રાખનારા લોકો કરંજન વૃક્ષમાં તેની પૂજા કરે છે; આ મીઠું અને માંસ ગમતા આઠદશ અન્ય ગ્રહો છે.
દ્વિપઞ્ચરાત્રં તિષ્ઠન્તિ સતતં સૂતિકાગૃહે। કદ્રૂઃ સૂક્ષ્મવપુર્ભૂત્વા ગર્ભિણીં પ્રવિશત્યથ
એ લોકો સતત બે કે પાંચ રાત સુધી પ્રસૂતિગૃહમાં રહે છે; કદ્રૂ સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરી પછી ગર્ભવતી સ્ત્રીમાં પ્રવેશે છે.
ભુઙ્ક્તે સા તત્ર તં ગર્ભં સા તુ નાગં પ્રસૂયતે। ગન્ધર્વાણાં તુ યા માતા સા ગર્ભં ગૃહ્ય ગચ્છતિ
ત્યાં એ ગર્ભને ખાઈ જાય છે અને પછી સાપને જન્મ આપે છે; ગંધર્વોની માતા પણ ગર્ભ લઈ જાય છે.
તતો વિલીનગર્ભા સા માનુષી ભુવિ દૃશ્યતે। યા જનિત્રી ત્વપ્સરસાં ગર્ભમાસ્તે પ્રગૃહ્ય સા
પછી ગર્ભ વિલીન થયા પછી એ સ્ત્રી માનવ રૂપે ધરતી પર દેખાય છે; અપ્સરાઓની માતા પણ ગર્ભ પકડી રાખે છે.