શ્રીજુષ્ટઃ પઞ્ચમીસ્કન્દસ્તસ્માચ્છ્રીઃ પઞ્ચમી સ્મૃતા। ષષ્ઠ્યાં કૃતાર્થોઽભૂદ્યસ્થાત્તસ્માત્ષષ્ઠી મહાતિધિઃ
લક્ષ્મીથી યુક્ત સ્કંદને 'પંચમી' કહેવાય છે, અને છઠ્ઠા દિવસે સફળતા મળતાં તેને 'ષષ્ટી' મહાતિથિ તરીકે ઓળખાય છે.
શ્રિયા જુષ્ટં મહાસેનં દેવસેનાપતીકૃતમ્। સપ્તર્ષિપત્નયઃ ષડ્ દેવ્યસ્તત્સકાશમથાગમન્
લક્ષ્મીથી શોભાયમાન અને દેવસેના પ્રમુખ બનેલા મહાસેન પાસે પછી સપ્તર્ષિની છ પત્નીઓ આવી.
ઋષિભિઃ સંપરિત્યક્તા ધર્મયુક્તા મહાવ્રતાઃ। દ્રુતમાગમ્ય ચોચુસ્તા દેવસેનાપતિં પ્રભુમ્
ઋષિઓએ છોડી દઈ, ધર્મનિષ્ઠ અને મહાવ્રતવાળી એ સ્ત્રીઓ ઝડપથી આવી અને દેવસેના પ્રમુખ પ્રભુને સંબોધ્યા.
વયં પુત્ર પરિત્યક્તાં ભર્તૃભિર્દેવસંમિતૈઃ। અકારણાદ્રુષા તૈસ્તુ પુણ્યસ્થાનાત્પરિચ્યુતાઃ
'હે પ્રભુ, અમને પતિઓએ, જે દેવ સમાન છે, કોઈ કારણ વિના ક્રોધથી ત્યજી દીધી, અને અમને પુણ્યસ્થાનમાંથી દૂર કરી દીધી.'
અસ્માભિઃ કિલ જાતસ્ત્વમિતિ કેનાપ્યુદાહૃતમ્। તત્સત્યમેતત્સંશ્રુત્ય તસ્માન્નસ્ત્રાતુમર્હસિ
'કોઈએ કહ્યું છે કે, તું અમારામાંથી જન્મ્યો છે; આ સત્ય સાંભળી, હવે અમારો રક્ષણ કરવું તારો ધર્મ છે.'
અક્ષયશ્ચ ભવેત્સ્વર્ગસ્ત્વત્પ્રસાદાદ્ધિ નઃ પ્રભો। ત્વાં પુત્રં ચાપ્યભીપ્સામઃ કૃત્વૈતદનૃણો ભવ
'હે પ્રભુ, તારી કૃપાથી અમને સ્વર્ગ કદી ખૂટે નહીં અને તને પુત્ર રૂપે મેળવવાની અમારી ઇચ્છા છે—આ ઇચ્છા પૂર્ણ કરી, અમારો ઋણ ઉતાર.'
માતરો હિ ભવત્યો મે સુતો વોઽહમનિન્દિતાઃ। યદ્વાપીચ્છત તત્સર્વં સંભવિષ્યતિ વસ્તથા
'તમે ખરેખર મારી માતાઓ છો અને હું તમારો પુત્ર છું, હે નિર્દોષીઓ; તમે જે ઇચ્છો તે બધું જરૂર પૂરું થશે.'
વિવક્ષન્તં તતઃ શક્રં કિં કાર્યમિતિ સોઽબ્રવીત્। ઉક્તઃ સ્કન્દેન બ્રૂહિતિ સોઽબ્રવીદ્વાસવસ્તતઃ
પછી, જ્યારે ઇન્દ્ર કહેવા ઇચ્છતો હતો, ત્યારે સ્કંદે પૂછ્યું: 'શું કરવું?' સ્કંદના પ્રશ્ને, વાસવએ ઉત્તર આપ્યો.
અભિજિત્સ્પર્ધમાના તુ રોહિણ્યા કન્યસી સ્વસા। ઇચ્છન્તી જ્યેષ્ઠતાં દેવી તપસ્તપ્તું વનં ગતા
'અભિજિત, રોહિણીની નાની બહેન, તેના સાથે પ્રતિસ્પર્ધા કરતી અને વડીલપણું મેળવવા ઇચ્છતી, તપ કરવા વનમાં ગઈ.'
તત્ર મૂઢોસ્મિ ભદ્રં તે નક્ષત્રં ગગનાચ્ચ્યુતમ્। કાલં ત્વિમં પરં સ્કન્દ બ્રહ્મણા સહ ચિન્તય
'ત્યાં હું મૂંઝાયો છું, હે શુભે, કારણ કે એક નક્ષત્ર આકાશમાંથી પડી ગયું છે; હે સ્કંદ, આ સમય વિશે બ્રહ્મા સાથે વિચારો.'
ધનિષ્ઠાદિસ્તદા કાલો બ્રહ્મણા પરિકલ્પિતઃ। પૂર્વકાલે રોહિણ્યારમ્ભે એવ ચન્દ્ર, સૂર્ય એવં ગુરોઃ યોગં ભવતિ સ્મ। - ટિપ્પણી રોહિણી હ્યભવત્પૂર્વમેવં સઙ્ખ્યા સમાભવત્
તે સમયે ધનિષ્ઠા વગેરેનો સમય બ્રહ્માએ નક્કી કર્યો હતો. પહેલાંના સમયમાં જ્યારે રોહિણીથી આરંભ થતો, ત્યારે ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગુરુ એકસાથે હતા. (નોંધ: પહેલાં રોહિણી પ્રથમ હતી, એટલે ગણતરી એવી હતી.)
એવમુક્તે તુ શક્રેણ ત્રિદિવં કૃત્તિકા ગતાઃ। નક્ષત્રં સપ્તશીર્ષાભંં ઇતિ પાઠભેદઃ નક્ષત્રં શકટાકારં ભાતિ તદ્વહ્નિદૈવતમ્
શક્રે આમ કહ્યું ત્યારે કૃત્તિકા સ્વર્ગે ગઈ. તે તારામંડળ રથ જેવું કે સાત માથાવાળું લાગે છે અને તેનો દેવતા અગ્નિ છે.
વિનતા ચાબ્રવીત્સ્કન્દં મમ ત્વં પિણ્ડદઃ સુતઃ। ઇચ્છામિ નિત્યમેવાહં ત્વયા પુત્ર સહાસિતુમ્
વિનતા એ સ્કંદને કહ્યું: 'તુ તો મારો પુત્ર છે, જે પિંડ આપે છે. પુત્ર, હું હંમેશા તારા સાથે રહેવાની ઇચ્છા રાખું છું.'
એવમસ્તુ નમસ્તેઽસ્તુ પુત્રસ્નેહાત્પ્રશાધિ મામ્। સ્નુષયા પૂજ્યમાના વૈ દેવિ વત્સ્યસિ નિત્યદા
'એવું જ થાઓ, તને નમસ્કાર. પુત્રપ્રેમથી તું મને શાસન કર. વહુ દ્વારા સન્માનિત થઈ, દેવી, તું હંમેશા અહીં રહેશે.'
અથ માતૃગણઃ સર્વઃ સ્કન્દં વચનમબ્રવીત્। વયં સર્વસ્ય લોકસ્ય માતરઃ કવિભિઃ સ્તુતાઃ। ઇચ્છામો માતરસ્તુભ્યં ભવિતું પૂજયસ્વ નઃ
પછી બધાજ માતાઓએ સ્કંદને કહ્યું: 'અમને કવિઓએ આખા જગતની માતાઓ તરીકે વખાણી છે. અમે તારી માતા બનવા માંગીએ છીએ—અમને સન્માન આપ.'
તાસાં તુ વચનં શ્રુત્વાસ્કન્દો વચનમબ્રવીત્'। માતરો હિ ભવત્યો મે ભવતીનામહં સુતઃ। ઉચ્યતાં યન્મયા કાર્યં ભવતીનામથેપ્સિતમ્
માતાઓના શબ્દો સાંભળી સ્કંદે કહ્યું: 'તમે ખરેખર મારી માતાઓ છો અને હું તમારો પુત્ર છું. હવે કહો, તમને મારી તરફથી શું જોઈએ છે?'
યાસ્તુ તા માતરઃ પૂર્વં લોકસ્યાસ્ય પ્રકલ્પિતાઃ। અસ્માકં તુ ભવેત્સ્થાનં તાસાં ચૈવ ન તદ્ભવેત્
'જે માતાઓ પહેલાં આ જગત માટે નક્કી કરવામાં આવી હતી, તેમનું સ્થાન હવે અમને મળે અને અમારું સ્થાન તેમને ન મળે.'
ભવેમ પૂજ્યા લોકસ્ય ન તાઃ પૂજ્યાઃ સુરર્ષભ। પ્રજાઽસ્માકં હૃતાસ્તાભિસ્ત્વત્કૃતે તાઃ પ્રયચ્છ નઃ
'હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જગત અમને પૂજ્ય માને, તેમને નહીં. અમારાથી જે સંતાન તેઓએ તારા માટે લઈ લીધાં છે, તે અમને પાછાં આપ.'
વૃત્તાઃ પ્રજા ન તાઃ પ્રક્યા ભવતીભિર્નિષેવિતુમ્। અન્પ્રાં વઃ કાં પ્રયચ્છામિ પ્રજાં યાં મનસેચ્છથા
'સંતાન તો હવે રહી નથી; એ સંતાન તમે રાખી શકશો નહીં. હું તમને મનમાં જે સંતાન ઇચ્છો તે આપીશ.'
ઇચ્ચામ તાસાં માતૄણાં પ્રજા ભોક્તું પ્રયચ્છ નઃ। ત્વયા સહ પૃથગ્ભૂતા યે ચ તાસામથેશ્વરાઃ
'અમે તો એ માતાઓના સંતાન ભોગવવા માંગીએ છીએ—એ અમને આપો, જે તારી સાથે નથી અને તેમનાં પતિઓ પણ.'
પ્રજા વો દદ્મિ કષ્ટં તુ ભવતીભિરુદાહૃતમ્। પરિરક્ષત ભદ્રં વઃ પ્રજા સાધુનમસ્કૃતાઃ
'હું તમને સંતાન આપું છું, ભલે તમે કઠિન માંગણી કરી છે. તેમને સાચવો—જે સંતાન યોગ્ય રીતે સન્માનિત થાય, તેમને શુભ રહે.'
પરિરક્ષામ ભદ્રં તે પ્રજાઃ સ્કન્દ યથેચ્છસિ। ત્વયા નો રોચતે સ્કન્દ સહવાસશ્ચિરંપ્રભો
'હે સ્કંદ, અમે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે તારા સંતાનને સાચવીશું. હે પ્રભુ, અમને તારા સાથે લાંબા સમય સુધી રહેવું ગમે છે.'
યાવત્ષોડશ વર્ષાણિ ભવન્તિ તરુણાઃ પ્રજાઃ। પ્રબાધત મનુષ્યાણાં તાવદ્રૂપૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ
'જ્યાં સુધી સંતાન સોળ વર્ષના યુવાન રહે છે, ત્યાં સુધી તેઓ માનવોને વિવિધ રૂપે તકલીફ આપે.'
અહં ચ વઃ પ્રદાસ્યામિ રૌદ્રમાત્માનમવ્યયમ્। પરમં તેન સહિતાઃ સુખં વત્સ્યથ પૂજિતાઃ
'હું તમને મારું ભયાનક અને અવિનાશી સ્વરૂપ આપીશ. એ સાથે તમે સન્માનિત થઈ આનંદથી રહી શકશો.'
તતઃ શરીરાત્સ્કન્દસ્ય પરુષઃ પાવકપ્રભઃ। ભોક્તું પ્રજાઃ સ મર્ત્યાનાં નિષ્પપાત મહાબલઃ
પછી સ્કંદના શરીરમાંથી અગ્નિ જેવું તેજસ્વી અને કઠોર રૂપ ધરાવતું એક શક્તિશાળી પ્રાણી બહાર આવ્યું, જે મનુષ્યોના સંતાનને ભક્ષી લે છે.
અપતત્સહસા ભૂમૌ વિસંજ્ઞોઽથ ક્ષુધાર્દિતઃ। સ્કન્દેન સોઽભ્યનુજ્ઞાતો રૌદ્રરૂપોઽભવદ્ગ્રહઃ
એ અચાનક ભૂમિ પર પડી ગયો, અચેત અને ભૂખ્યો હતો; સ્કંદની મંજૂરીથી એ ભયાનક ગ્રહ બની ગયો.
સ્કન્દાપસ્માર ઇત્યાહુર્ગૃહં તં દ્વિજસત્તમાઃ। વિનતા તુ મહારૌદ્રા કથ્યતે શકુનિગ્રહઃ
દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ લોકો તેને સ્કંદ-અપસ્માર કહે છે; અને વિનતા તો મહાભયાનક પક્ષી-ગ્રહ કહેવાય છે.
માતૄણાં રાક્ષસંપ્રાહુસ્તં વિદ્યાત્પૂતનાગ્રહમ્। કષ્ટા દારુણરૂપેણ ઘોરરૂપા નિશાચરી
માતાઓમાં એક રાક્ષસ કહેવાય છે, જેને પૂતના-ગ્રહ કહે છે; એ કઠોર, ભયાનક રૂપ ધરાવતી અને રાત્રે ફરતી ભયાનક સ્ત્રી છે.
પશાચી રદારુણાકારા કથ્યતે શીતપૂતના। ગર્ભાન્સા માનુષીણાં તુ હરતે ઘોરદર્શના
પશાચી નામની રાક્ષસી, જેના દાંત લોહી જેવા લાલ છે, તેને શીતપૂતના કહે છે; એ ભયાનક દેખાવાળી સ્ત્રી માનવ સ્ત્રીઓના ગર્ભ ચોરી જાય છે.
અદિતિં રેવતીં પ્રાહુર્ગ્રહસ્તસ્યાસ્તુ રૈવતઃ। સોઽપિ બાલાન્મહાગોરો બાધતે વૈ મહાગ્રહઃ
અદિતિને રેવતી કહે છે અને તેનો ગ્રહ રૈવત છે; એ મહા ભયાનક ગ્રહ પણ બાળકોને પીડા આપે છે.