ભૃગ્વઙ્ગિરાદિભિર્ભૂયસ્તપસોત્થાપિતસ્તદા। ભૃશં જજ્વાલ તેજસ્વી તપસાઽઽપ્યાધિતઃ શિખી
પછી ભૃગુ, અંગિરા અને અન્ય ઋષિઓના તપથી પ્રેરિત થઈને, તે તેજસ્વી અગ્નિ તપના પ્રભાવથી જ્વલંત થયો.
દૃષ્ટ્વા ઋષીનભયાચ્ચાપિ પ્રવિવેશ મહાર્ણવમ્। તસ્મિન્નષ્ટે જગદ્ભીતમથર્વાણમથાશ્રિતમ્। અર્ચયામાસુરેવૈનમથર્વાણં સુરાદયઃ
ઋષિઓને જોઈને અને ભયથી, તે મહાસાગરમાં પ્રવેશી ગયો; જ્યારે તે ગુમ થયો, ત્યારે જગત ભયભીત થયું અને અથર્વન સહિત દેવતાઓએ તેની પૂજા કરી.
અથર્વાણં શ્રિતાઁલ્લોકાનાત્મન્યાલોચ્ય પાવકઃ। મિષતાં સર્વભૂતાનામુન્મમજ્જ મહાર્ણવાત્
પાવકે, અથર્વનને આશ્રય આપેલા લોકોએ વિચાર કરીને, સર્વ પ્રાણીઓની સામે મહાસાગરમાંથી બહાર આવ્યો.
એવમગ્નિર્ભગવતા નષ્ટઃ પૂર્વમથર્વણા। આહૂતઃ સર્વૂતાનાં હવ્યં વહતિ સર્વદા
આ રીતે, જે અગ્નિ પહેલાં અથર્વન દ્વારા ગુમ થયો હતો, તે હવે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા બોલાવાય ત્યારે હંમેશા હવન વહન કરે છે.
એવં ત્વજનયદ્ધિષ્ણ્યાન્વેદોક્તાન્વિબુધાન્બહૂન્। વિચરન્વિવિધાન્દેશાન્ભ્રમમાણસ્તુ તત્ર વૈ
આ રીતે, તેણે વેદોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે અનેક હવનકુંડો ઉત્પન્ન કર્યા અને વિવિધ પ્રદેશોમાં ફરતો રહ્યો.
સિન્ધુવર્જ્યાઃ પઞ્ચ નદ્યો દેવિકાઽથ સરસ્વતી। ગઙ્ગા ચ શતકુમ્ભા ચ સરયૂ ગણ્ડસાહ્વયા
સિંધુને છોડીને પાંચ નદીઓ કહેવાય છે: દેવિકા, સરસ્વતી, ગંગા, શતકુંભા અને ગંડસાહ્વયા નામે જાણીતી સરયૂ.
ચર્મણ્વતી મહી ચૈવ મેધ્યા મેધાસૃતિસ્તદા। ઇરાવતી વેત્રવતી નદ્યતિસ્રોઽથ કૌશિકી
ચર્મણ્વતી, મહી, મેધ્યા, મેધાસૃતિ, ઇરાવતી અને વેત્રવતી—આ નદીઓ અને કૌશિકી—
તમસા નર્મદા ચૈવ નદી ગોદાવરી તથા। વેણ્ણા પ્રવેણી ભીમા ચ મરુદા ચૈવ ભારત
તમસા, નર્મદા અને ગોદાવરી નદી, વેણા, પ્રવેણી, ભીમા અને મારુદા—
ભારતી સુપ્રયોગા ચ કાવેરી મજ્જુરા તથા। તુઙ્ગવેણા કૃષ્ણવેણા કપિલા શોણ એવ ચ
ભારતી, સુપ્રયોગા, કાવેરી, મજુરા, તુંગવેણા, કૃષ્ણવેણા, કપિલા અને શોણા—
એતા નદ્યસ્તુ ધિષ્ણ્યાનાં માતરો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
આ નદીઓ ધિષ્ણ્યોના માતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
અદ્ભુતસ્ય પ્રિયા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો વિડૂરથઃ। યાવન્તઃ પાવકાઃ પ્રોક્તાઃ સોમાસ્તાવન્ત એવ તુ
અદ્ભુતા તેની પ્રિય પત્ની છે અને તેનો પુત્ર વિડૂરથ છે; જેટલા અગ્નિ કહેવાયા છે, એટલા જ સોમ પણ છે.
અત્રેશ્ચાપ્યન્વયે જાતા બ્રહ્મણો માનસાઃ પ્રજાઃ। અગ્નિઃ પુત્રાન્સ્રષ્ટુકામસ્તાનેવાત્મન્યધારયત્
અત્રિનું વંશ પણ, બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા સંતાનોમાંના એક છે; અગ્નિએ પુત્રો ઉત્પન્ન કરવાની ઈચ્છાથી તેમને પોતાના અંદર ધારણ કર્યા.
તસ્ય તદ્બ્રહ્મણઃ કાયાન્નિર્હરન્તિ હુતાશનાઃ। એવમેતે મહાત્માનઃ કીર્તિતાસ્તેઽગ્નયો યથા
તે બ્રહ્માના શરીરમાંથી અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; આવા મહાન આત્માઓ, એ અગ્નિઓ, જેમ છે તેમ વર્ણવાયા છે.
અપ્રમેયા યથોત્પન્નાઃ શ્રીમન્તસ્તિમિરાપહાઃ। અદ્ભુતસ્ત તુ માહાત્મ્યં યથા વેદેષુ કીર્તિતમ્
જે અગ્નિઓ અપરિમિત, તેજસ્વી અને અંધકારને દૂર કરનારા છે; અદ્ભુતનું મહાત્મ્ય પણ વેદોમાં વખાણાયું છે.
તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વેષામેકો હ્યેષુ હુતાશનઃ। એક એવૈષ ભગવાન્વિજ્ઞેયઃ પ્રથમોઽઙ્ગિરાઃ
આ બધામાંથી એક જ સાચો અગ્નિ છે; એ જ ભગવાન, પ્રથમ અંગિરા તરીકે ઓળખાય છે.
બહુધા નિઃસૃતઃ કાયાજ્જ્યોતિષ્ટોમઃ ક્રતુર્વથા। ઇત્યેષ વંશઃ સુમહાનગ્નીનાં કીર્તિતો મયા। પાવકો વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્હવ્યં વહતિ દેહિનામ્
એના શરીરમાંથી અનેક રૂપે પ્રગટ થયેલા, જેમ જ્યોતિષ્ઠોમ યજ્ઞ વગેરે; એ અગ્નિઓનું મહાન વંશ મેં વર્ણવ્યું છે; પાવક વિવિધ મંત્રોથી જીવાતમાઓનું હવ્ય લઈ જાય છે.
અગ્નીનાં વિવિધા વંશાઃ કીર્તિતાસ્તે મયાઽનઘ। શુણુ જન્મ તુ કૌરવ્ય કાર્તિકેયસ્ ધીમતઃ
હે નિર્દોષ, મેં તને અગ્નિોના વિવિધ વંશો વર્ણવ્યા; હવે, હે કૌરવ્ય, કાર્તિકેયના જન્મની વાર્તા સાંભળ.
અદ્ભુતસ્યાદ્ભુતં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામ્યમિતૌજસમ્। જાતં સપ્તર્ષિભાર્યાભિર્બ્રહ્મણ્યં કીર્તિવર્ધનમ્
હું અદ્ભુતના આશ્ચર્યજનક પુત્ર વિશે કહું છું, જે અમાપ શક્તિ ધરાવે છે, સાત ઋષિની પત્નીઓમાંથી જન્મેલો, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને કીર્તિ વધારનાર છે.
દેવાસુરાઃ પુરા યત્તા વિનિઘ્નન્તઃ પરસ્પરમ્। તત્રાજયન્સદા દેવાન્દાનવા ઘોરરૂપિણઃ
પહેલાં, દેવો અને અસુરો એકબીજાને નાશ કરવા તત્પર હતા; ત્યારે ભયાનક રૂપ ધરાવનારા દાનવો હંમેશા દેવોને હરાવતા.
વધ્યમાનં બલં દૃષ્ટ્વા બહુશસ્તૈઃ પુરંદરઃ। સ સૈન્યનાયકાર્થાય ચિન્તયામાસ વાસવઃ
પુરંદરે જોયું કે તેની સેના વારંવાર દાનવો દ્વારા મારાઈ રહી છે, તો તેણે પોતાની સેના માટે મુખ્ય નેતા નિમવાનો વિચાર કર્યો.
દેવસેનાં દાનવૈર્હિ ભગ્નાં દૃષ્ટ્વા મહાબલઃ। પાલયેદ્વીર્યમાશ્રિત્ય સ જ્ઞેયઃ પુરુષો મયા
મહાબલી ઈન્દ્રે જોયું કે દાનવો દ્વારા દેવસેના તૂટી પડી છે, તો તેણે પોતાના બળ પર આધાર રાખીને વિચાર્યું—'એવો પુરુષ મને ઓળખવો જોઈએ.'
સ શૈલં માનસં ગત્વા ધ્યાયન્નર્થમિમં ભૃશમ્। શુશ્રાવાર્તસ્વરં ઘોરમથ મુક્તં સ્ત્રિયા તદા
પછી તે માનસ પર્વત પર ગયો અને આ વિષયમાં ઘનિષ્ઠ ધ્યાનમાં બેસ્યો; ત્યારે તેણે એક સ્ત્રી દ્વારા કરાયેલો ભયાનક, દુ:ખી અવાજ સાંભળ્યો.
અભિધાવતુ માં કશ્ચિત્પુરુષસ્ત્રાતુ ચૈવ હ। પતિં ચ મે પ્રદિશતુ સ્વયં વા પતિરસ્તુ મે
"કોઈ પુરુષ મારી મદદે આવો, મને બચાવો! કોઈ મારા પતિને બતાવો, અથવા મને પતિ મળે!"
પુરંદરસ્તુ તામાહ મા ભૈર્નાસ્તિ ભયં તવ। એવમુક્ત્વા તતોઽપશ્યત્કેશિનં સ્થિતમગ્રતઃ
પુરંદરે તેને કહ્યું: "ડરશ નહિ, તને કોઈ ભય નથી." આવું કહીને તેણે સામે કેશિનને ઉભેલો જોયો.
કિરીટિનં ગદાપાણિં ધાતુમન્તમિવાચલમ્। હસ્તે ગૃહીત્વા કન્યાં તામથૈનં વાસવોઽબ્રવીત્
કિરીટ પહેરેલા, ગદા હાથમાં ધરેલા અને ધાતુના પર્વત જેટલા અડગ એવા તેને, વાસવે યુવતીને હાથમાં પકડીને કહ્યું.
અનાર્યકર્મન્કસ્માત્ત્વમિમાં કન્યાં જિહીર્ષસિ। વજ્રિણં માંવિજાનીહિ વિરમાસ્યાઃ પ્રબાધનાત્
અન્યાયી કર્મ કરનાર, તું આ યુવતીને કેમ પકડી લેવા માંગે છે? જાણ કે હું વજ્રધારી છું, હવે તેને તકલીફ આપવાનું બંધ કર.
વિસૃજસ્વ ત્વમેવૈનાં શક્રૈષા પ્રાર્થિતા મયા। ક્ષમં તેજીવતો ગનતું સ્વપુરં પાકશાસન
તુ તરત જ તેને છોડી દે; શક્રએ હું તેને ઈચ્છી છે. તું તેજથી ભરેલો છે, હવે તારા શહેરમાં પાછો જાવું યોગ્ય છે, વૃત્રના સંહારક.
એવમુક્ત્વા ગદાં કેશી ચિક્ષેપેન્દ્રવધાય વૈ। તામાપતન્તીં ચિચ્છેદ મધ્યે વજ્રેણ વાસવઃ
આવી રીતે કહીને, કેશીએ ઇન્દ્રને મારવા માટે ગદા ફેંકી; પણ વાસવે તેના ઉપર આવતી ગદાને વજ્રથી વચ્ચે જ ફાડી નાખી.
અથાસ્ય શૈલશિખરં કેશી ક્રુદ્ધો વ્યવાસૃજત્। `મહામેઘપ્રતીકાશં ચલત્પાવકસંકુલમ્
પછી ક્રોધિત થઈને કેશીએ અગ્નિથી ધધકતો અને મેઘ જેવો એક પર્વત શિખર ફેંક્યો.
તદાપન્તતં સંપ્રેક્ષ્ય શૈલશૃઙ્ગં શતક્રતુઃ। બિભેદ રાજન્વજ્રેણ ભુવિ તન્નિપપાત હ
હે રાજા, શતક્રતુએ તે પર્વત શિખર ઝડપથી આવતું જોઈને વજ્રથી તોડી નાખ્યું, અને તે જમીન પર પડી ગયું.