[સ વહ્નિઃ પ્રથમો નિત્યં દેવૈરન્વિષ્યતે પ્રભુઃ]। આયાન્તં નિયતં દૃષ્ટ્વાપ્રવિવેશાર્ણવં ભયાત્
એ અગ્નિ, જે દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા શોધાતો અને પ્રથમ ગણાય છે, તેણે જ્યારે તેને દૃઢતાપૂર્વક આવતો જોયો, ત્યારે ભયથી સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયો.
દેવાસ્તં નાધિગચ્છન્તિ માર્ગમાણા યથાતથમ્। દૃષ્ટ્વા ત્વગ્નિરથર્વાણં તતો વચનમબ્રવીત્
દેવતાઓએ દરેક રીતે શોધ્યા છતાં પણ તેને શોધી શક્યા નહીં; પણ જ્યારે તેમણે અથર્વનને જોયા, ત્યારે અગ્નિએ તેને કહ્યું.
દેવાનાં વહ હવ્યં ત્વમહં વીર સુદુર્બલઃ। અથ ત્વં ગચ્છ મધ્વક્ષં પ્રિયમેતત્કુરુષ્વ મે
'હે વીર, હું દેવતાઓનું હવન વહન કરવા માટે બહુ નિર્વળ છું; તેથી, તું મધથી ભરેલા સ્થળે જઈને મારા માટે આ કામ કર.'
પ્રેષ્ય ચાગ્નિરથર્વાણમન્યં દેશં તતોઽગમત્। મત્સ્યાસ્તસ્ય સમાચખ્યુઃ ક્રુદ્ધસ્તાનગ્નિરબ્રવીત્। ભક્ષ્યા વૈ વિવિધૈર્ભાવૈર્ભવિષ્યથ શરીરિણામ્
અગ્નિએ અથર્વનને મોકલીને પોતે બીજા સ્થળે ગયો; ત્યાં માછલીઓએ તેની જાણ આપી, ત્યારે ગુસ્સે થયેલા અગ્નિએ કહ્યું: 'તમે અનેક પ્રકારથી શરીરધારી જીવોના ખોરાક બનશો.'
અથર્વાણં તથા ચાપિ હવ્યવાહોઽબ્રવીદ્વચઃ
અને હવન વહન કરનાર અગ્નિએ અથર્વનને પણ એ જ રીતે કહ્યું.
અનુનીયમાનો હિ ભૃશં દેવવાક્યાન્વિતેન સઃ। નૈચ્છદ્વોઢું હવિ સર્વં શરીરં ચાપિ સોઽત્યજત્
દેવતાઓના વચનો સાથે ઘણી વિનંતી છતાં, તેણે બધું હવન વહન કરવું પસંદ ન કર્યું અને પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું.
સ તચ્છરીરં સંત્યજ્ય પ્રવિવેશ ધરાં તદા। ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વાઽસૃજદ્ભ્રાતૂન્પૃથક્પૃથગતીવ હિ
પછી તેણે એ શરીર છોડી પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કર્યો; પૃથ્વીને સ્પર્શ કરીને, તેણે અલગ અલગ માર્ગવાળા ભાઈઓ ઉત્પન્ન કર્યા.
આસ્યાત્સુગન્ધં તેજશ્ચ અસ્થિભ્યો દેવદારુ ચ। શ્લેષ્મણઃ સ્ફાટિકં તસ્ પિત્તાન્મારકતં તથા
તેના મોઢેથી સુગંધ અને તેજ, હાડકાંમાંથી દેવદારો, શ્લેષ્માથી સ્ફટિક અને પિત્તમાંથી પન્ના ઉત્પન્ન થયા.
વાતાત્કૃષ્ણાયસં તસ્ય ત્રિભિરેતૈર્બહુ પ્રજાઃ। ત્વચસ્તસ્યાભ્રપટલં સ્નાયુજં ચાપિ વિદ્રુમમ્
તેના વાયુમાંથી કાળું લોહ, આ ત્રણમાંથી અનેક પ્રજાઓ, ત્વચામાંથી વાદળો અને સ્નાયુમાંથી વિદ્રુમ (મોતી) ઉત્પન્ન થયા.
શરીરાસ્થિવિધાશ્ચાન્યે ધાતવોઽસ્યાભવન્નૃપ। એવં કૃત્વા શરીરં ચ પરમે તપસિ સ્થિતઃ
તેના શરીરના અન્ય અવયવોમાંથી પણ વિવિધ ધાતુઓ ઉત્પન્ન થયા, રાજા. આ રીતે શરીર ત્યજીને તે પરમ તપમાં સ્થિર રહ્યો.
ભૃગ્વઙ્ગિરાદિભિર્ભૂયસ્તપસોત્થાપિતસ્તદા। ભૃશં જજ્વાલ તેજસ્વી તપસાઽઽપ્યાધિતઃ શિખી
પછી ભૃગુ, અંગિરા અને અન્ય ઋષિઓના તપથી પ્રેરિત થઈને, તે તેજસ્વી અગ્નિ તપના પ્રભાવથી જ્વલંત થયો.
દૃષ્ટ્વા ઋષીનભયાચ્ચાપિ પ્રવિવેશ મહાર્ણવમ્। તસ્મિન્નષ્ટે જગદ્ભીતમથર્વાણમથાશ્રિતમ્। અર્ચયામાસુરેવૈનમથર્વાણં સુરાદયઃ
ઋષિઓને જોઈને અને ભયથી, તે મહાસાગરમાં પ્રવેશી ગયો; જ્યારે તે ગુમ થયો, ત્યારે જગત ભયભીત થયું અને અથર્વન સહિત દેવતાઓએ તેની પૂજા કરી.
અથર્વાણં શ્રિતાઁલ્લોકાનાત્મન્યાલોચ્ય પાવકઃ। મિષતાં સર્વભૂતાનામુન્મમજ્જ મહાર્ણવાત્
પાવકે, અથર્વનને આશ્રય આપેલા લોકોએ વિચાર કરીને, સર્વ પ્રાણીઓની સામે મહાસાગરમાંથી બહાર આવ્યો.
એવમગ્નિર્ભગવતા નષ્ટઃ પૂર્વમથર્વણા। આહૂતઃ સર્વૂતાનાં હવ્યં વહતિ સર્વદા
આ રીતે, જે અગ્નિ પહેલાં અથર્વન દ્વારા ગુમ થયો હતો, તે હવે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા બોલાવાય ત્યારે હંમેશા હવન વહન કરે છે.
એવં ત્વજનયદ્ધિષ્ણ્યાન્વેદોક્તાન્વિબુધાન્બહૂન્। વિચરન્વિવિધાન્દેશાન્ભ્રમમાણસ્તુ તત્ર વૈ
આ રીતે, તેણે વેદોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે અનેક હવનકુંડો ઉત્પન્ન કર્યા અને વિવિધ પ્રદેશોમાં ફરતો રહ્યો.
સિન્ધુવર્જ્યાઃ પઞ્ચ નદ્યો દેવિકાઽથ સરસ્વતી। ગઙ્ગા ચ શતકુમ્ભા ચ સરયૂ ગણ્ડસાહ્વયા
સિંધુને છોડીને પાંચ નદીઓ કહેવાય છે: દેવિકા, સરસ્વતી, ગંગા, શતકુંભા અને ગંડસાહ્વયા નામે જાણીતી સરયૂ.
ચર્મણ્વતી મહી ચૈવ મેધ્યા મેધાસૃતિસ્તદા। ઇરાવતી વેત્રવતી નદ્યતિસ્રોઽથ કૌશિકી
ચર્મણ્વતી, મહી, મેધ્યા, મેધાસૃતિ, ઇરાવતી અને વેત્રવતી—આ નદીઓ અને કૌશિકી—
તમસા નર્મદા ચૈવ નદી ગોદાવરી તથા। વેણ્ણા પ્રવેણી ભીમા ચ મરુદા ચૈવ ભારત
તમસા, નર્મદા અને ગોદાવરી નદી, વેણા, પ્રવેણી, ભીમા અને મારુદા—
ભારતી સુપ્રયોગા ચ કાવેરી મજ્જુરા તથા। તુઙ્ગવેણા કૃષ્ણવેણા કપિલા શોણ એવ ચ
ભારતી, સુપ્રયોગા, કાવેરી, મજુરા, તુંગવેણા, કૃષ્ણવેણા, કપિલા અને શોણા—
એતા નદ્યસ્તુ ધિષ્ણ્યાનાં માતરો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
આ નદીઓ ધિષ્ણ્યોના માતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
અદ્ભુતસ્ય પ્રિયા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો વિડૂરથઃ। યાવન્તઃ પાવકાઃ પ્રોક્તાઃ સોમાસ્તાવન્ત એવ તુ
અદ્ભુતા તેની પ્રિય પત્ની છે અને તેનો પુત્ર વિડૂરથ છે; જેટલા અગ્નિ કહેવાયા છે, એટલા જ સોમ પણ છે.
અત્રેશ્ચાપ્યન્વયે જાતા બ્રહ્મણો માનસાઃ પ્રજાઃ। અગ્નિઃ પુત્રાન્સ્રષ્ટુકામસ્તાનેવાત્મન્યધારયત્
અત્રિનું વંશ પણ, બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા સંતાનોમાંના એક છે; અગ્નિએ પુત્રો ઉત્પન્ન કરવાની ઈચ્છાથી તેમને પોતાના અંદર ધારણ કર્યા.
તસ્ય તદ્બ્રહ્મણઃ કાયાન્નિર્હરન્તિ હુતાશનાઃ। એવમેતે મહાત્માનઃ કીર્તિતાસ્તેઽગ્નયો યથા
તે બ્રહ્માના શરીરમાંથી અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; આવા મહાન આત્માઓ, એ અગ્નિઓ, જેમ છે તેમ વર્ણવાયા છે.
અપ્રમેયા યથોત્પન્નાઃ શ્રીમન્તસ્તિમિરાપહાઃ। અદ્ભુતસ્ત તુ માહાત્મ્યં યથા વેદેષુ કીર્તિતમ્
જે અગ્નિઓ અપરિમિત, તેજસ્વી અને અંધકારને દૂર કરનારા છે; અદ્ભુતનું મહાત્મ્ય પણ વેદોમાં વખાણાયું છે.
તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વેષામેકો હ્યેષુ હુતાશનઃ। એક એવૈષ ભગવાન્વિજ્ઞેયઃ પ્રથમોઽઙ્ગિરાઃ
આ બધામાંથી એક જ સાચો અગ્નિ છે; એ જ ભગવાન, પ્રથમ અંગિરા તરીકે ઓળખાય છે.
બહુધા નિઃસૃતઃ કાયાજ્જ્યોતિષ્ટોમઃ ક્રતુર્વથા। ઇત્યેષ વંશઃ સુમહાનગ્નીનાં કીર્તિતો મયા। પાવકો વિવિધૈર્મન્ત્રૈર્હવ્યં વહતિ દેહિનામ્
એના શરીરમાંથી અનેક રૂપે પ્રગટ થયેલા, જેમ જ્યોતિષ્ઠોમ યજ્ઞ વગેરે; એ અગ્નિઓનું મહાન વંશ મેં વર્ણવ્યું છે; પાવક વિવિધ મંત્રોથી જીવાતમાઓનું હવ્ય લઈ જાય છે.
અગ્નીનાં વિવિધા વંશાઃ કીર્તિતાસ્તે મયાઽનઘ। શુણુ જન્મ તુ કૌરવ્ય કાર્તિકેયસ્ ધીમતઃ
હે નિર્દોષ, મેં તને અગ્નિોના વિવિધ વંશો વર્ણવ્યા; હવે, હે કૌરવ્ય, કાર્તિકેયના જન્મની વાર્તા સાંભળ.
અદ્ભુતસ્યાદ્ભુતં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામ્યમિતૌજસમ્। જાતં સપ્તર્ષિભાર્યાભિર્બ્રહ્મણ્યં કીર્તિવર્ધનમ્
હું અદ્ભુતના આશ્ચર્યજનક પુત્ર વિશે કહું છું, જે અમાપ શક્તિ ધરાવે છે, સાત ઋષિની પત્નીઓમાંથી જન્મેલો, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને કીર્તિ વધારનાર છે.
દેવાસુરાઃ પુરા યત્તા વિનિઘ્નન્તઃ પરસ્પરમ્। તત્રાજયન્સદા દેવાન્દાનવા ઘોરરૂપિણઃ
પહેલાં, દેવો અને અસુરો એકબીજાને નાશ કરવા તત્પર હતા; ત્યારે ભયાનક રૂપ ધરાવનારા દાનવો હંમેશા દેવોને હરાવતા.
વધ્યમાનં બલં દૃષ્ટ્વા બહુશસ્તૈઃ પુરંદરઃ। સ સૈન્યનાયકાર્થાય ચિન્તયામાસ વાસવઃ
પુરંદરે જોયું કે તેની સેના વારંવાર દાનવો દ્વારા મારાઈ રહી છે, તો તેણે પોતાની સેના માટે મુખ્ય નેતા નિમવાનો વિચાર કર્યો.