ચિતોઽગ્નિરુદ્વહન્યજ્ઞં પક્ષાભ્યાં તાન્પ્રબાધતે। મન્ત્રૈ પ્રશમિતાહ્યેતે નેષ્ટં મુષ્ણન્તિ યજ્ઞિયમ્
વેદી પર સ્થાપિત અગ્નિ યજ્ઞને વહન કરે છે અને પોતાના પાંખોથી એ લોકોને દૂર રાખે છે; મંત્રોથી શાંત થયાં પછી, એ લોકો ઇચ્છિત હવન લઈ જતાં નથી.
તપસ્યે બૃદુક્થસ્ય પુત્રો ભૂમિમુપાશ્રિતઃ। અગ્નિહોત્રે હૂયમાને પૃથિવ્યાં સદ્ભિરીડ્યતે
બૃદુક્થનો પુત્ર તપસ્વી બની પૃથ્વી પર આશ્રયે છે; જ્યારે અગ્નિહોત્ર હવન થાય છે ત્યારે સારા લોકો પૃથ્વી પર તેની પ્રશંસા કરે છે.
રથન્તરશ્ચતપસઃ પુત્રોઽગ્નિઃ પરિપઠ્યતે। મિત્રવિન્દા તથા ભાર્યા હવિરધ્વર્યવો વિદુઃ ।।*
રથંતર તપસનો પુત્ર કહેવાય છે; અગ્નિ પણ એ રીતે પ્રસિદ્ધ છે. મિત્રવિંદા તેની પત્ની છે અને યજ્ઞમાં હવન બ્રાહ્મણો જાણે છે.
એતૈઃ સહ મહાભાગ તપસ્તેજસ્વિભિર્નૃપ'। મુમુદે પરમપ્રીતઃ સહ પુત્રૈર્મહાયશાઃ
હે રાજા, આ મહાન અને તેજસ્વી તપસ્વીઓ સાથે, તે મહાન યશસ્વી પોતાના પુત્રો સાથે ખૂબ આનંદિત થયો.
આપસ્ય મુદિતા ભાર્યા સા ચાસ્ય પરમાપ્રિયા। ભૂપતિં ભૂતકર્તારં જનયામાસ પાવકમ્
આપસ નામની આનંદિત પત્ની તેની સૌથી પ્રિય હતી; તેણે પાવક નામના ભૂતપતિ અને સર્વજીવોના સર્જકને જન્મ આપ્યો.
ભૂતાનાં સાઽપિ સર્વેષાં યં પ્રાહુઃ પાવકં પતિમ્। આત્મા ભુવનકર્તા ચ સોઽધ્વરેષુ દ્વિજાતિભિઃ
પાવક સર્વ ભૂતોના સ્વામી છે, તેની પત્ની પણ એ કહેવાય છે; તે આત્મા અને જગતનો સર્જક છે અને યજ્ઞોમાં દ્વિજાતિઓ દ્વારા પૂજાય છે.
મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં સર્વેષામિહ યઃ પતિઃ। ભગવાન્સ મહાતેજા નિત્યં ચરતિ પાવકઃ
અહીંના બધા મહાન ભૂતોના સ્વામી, તે મહાતેજસ્વી ભગવાન પાવક હંમેશા સંસારમાં વિહાર કરે છે.
અગ્નિર્ગૃહપતિર્નામ નિત્યં યજ્ઞેષુ પૂજ્યતે। આજ્યં વહતિયો હવ્યં સર્વલોકસ્ પાવકઃ
અગ્નિ, જેને ગૃહપતિ કહે છે, હંમેશા યજ્ઞોમાં પૂજાય છે; પાવક સર્વ લોકોએ માટે ઘી અને હવન વહન કરે છે.
અપાંગર્ભો મહાભાગઃ સત્વભુગ્યો મહાદ્ભુતઃ। ભૂપતિર્ભૂતકર્તા ચ મહતઃ પતિરુચ્યતે
તે મહાન અને તેજસ્વી, પાણીમાંથી જન્મેલો છે, સારા ગુણોનો ભોગવનારો અને અદ્ભુત શક્તિ ધરાવનાર છે. તેને પૃથ્વીના રાજા, સર્વ જીવોના સર્જનહાર અને મહાનનો સ્વામી કહેવામાં આવે છે.
મતા વહન્તો હવ્યાનિ તસ્યાગ્નેરપ્રજાઽભવન્। અગ્નિષ્ટોમસ્તુ નિયતઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો ભવત્યુત
તે અગ્નિ માટે, જે હવન સામગ્રી વહન કરતા હતા, તેઓએ તેને મહત્વ આપીને સંતાન પામવાનું બંધ કરી દીધું; છતાં, અગ્નિષ્ટોમ નામનું શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ સ્થિર રહ્યું.
[સ વહ્નિઃ પ્રથમો નિત્યં દેવૈરન્વિષ્યતે પ્રભુઃ]। આયાન્તં નિયતં દૃષ્ટ્વાપ્રવિવેશાર્ણવં ભયાત્
એ અગ્નિ, જે દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા શોધાતો અને પ્રથમ ગણાય છે, તેણે જ્યારે તેને દૃઢતાપૂર્વક આવતો જોયો, ત્યારે ભયથી સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયો.
દેવાસ્તં નાધિગચ્છન્તિ માર્ગમાણા યથાતથમ્। દૃષ્ટ્વા ત્વગ્નિરથર્વાણં તતો વચનમબ્રવીત્
દેવતાઓએ દરેક રીતે શોધ્યા છતાં પણ તેને શોધી શક્યા નહીં; પણ જ્યારે તેમણે અથર્વનને જોયા, ત્યારે અગ્નિએ તેને કહ્યું.
દેવાનાં વહ હવ્યં ત્વમહં વીર સુદુર્બલઃ। અથ ત્વં ગચ્છ મધ્વક્ષં પ્રિયમેતત્કુરુષ્વ મે
'હે વીર, હું દેવતાઓનું હવન વહન કરવા માટે બહુ નિર્વળ છું; તેથી, તું મધથી ભરેલા સ્થળે જઈને મારા માટે આ કામ કર.'
પ્રેષ્ય ચાગ્નિરથર્વાણમન્યં દેશં તતોઽગમત્। મત્સ્યાસ્તસ્ય સમાચખ્યુઃ ક્રુદ્ધસ્તાનગ્નિરબ્રવીત્। ભક્ષ્યા વૈ વિવિધૈર્ભાવૈર્ભવિષ્યથ શરીરિણામ્
અગ્નિએ અથર્વનને મોકલીને પોતે બીજા સ્થળે ગયો; ત્યાં માછલીઓએ તેની જાણ આપી, ત્યારે ગુસ્સે થયેલા અગ્નિએ કહ્યું: 'તમે અનેક પ્રકારથી શરીરધારી જીવોના ખોરાક બનશો.'
અથર્વાણં તથા ચાપિ હવ્યવાહોઽબ્રવીદ્વચઃ
અને હવન વહન કરનાર અગ્નિએ અથર્વનને પણ એ જ રીતે કહ્યું.
અનુનીયમાનો હિ ભૃશં દેવવાક્યાન્વિતેન સઃ। નૈચ્છદ્વોઢું હવિ સર્વં શરીરં ચાપિ સોઽત્યજત્
દેવતાઓના વચનો સાથે ઘણી વિનંતી છતાં, તેણે બધું હવન વહન કરવું પસંદ ન કર્યું અને પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું.
સ તચ્છરીરં સંત્યજ્ય પ્રવિવેશ ધરાં તદા। ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વાઽસૃજદ્ભ્રાતૂન્પૃથક્પૃથગતીવ હિ
પછી તેણે એ શરીર છોડી પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કર્યો; પૃથ્વીને સ્પર્શ કરીને, તેણે અલગ અલગ માર્ગવાળા ભાઈઓ ઉત્પન્ન કર્યા.
આસ્યાત્સુગન્ધં તેજશ્ચ અસ્થિભ્યો દેવદારુ ચ। શ્લેષ્મણઃ સ્ફાટિકં તસ્ પિત્તાન્મારકતં તથા
તેના મોઢેથી સુગંધ અને તેજ, હાડકાંમાંથી દેવદારો, શ્લેષ્માથી સ્ફટિક અને પિત્તમાંથી પન્ના ઉત્પન્ન થયા.
વાતાત્કૃષ્ણાયસં તસ્ય ત્રિભિરેતૈર્બહુ પ્રજાઃ। ત્વચસ્તસ્યાભ્રપટલં સ્નાયુજં ચાપિ વિદ્રુમમ્
તેના વાયુમાંથી કાળું લોહ, આ ત્રણમાંથી અનેક પ્રજાઓ, ત્વચામાંથી વાદળો અને સ્નાયુમાંથી વિદ્રુમ (મોતી) ઉત્પન્ન થયા.
શરીરાસ્થિવિધાશ્ચાન્યે ધાતવોઽસ્યાભવન્નૃપ। એવં કૃત્વા શરીરં ચ પરમે તપસિ સ્થિતઃ
તેના શરીરના અન્ય અવયવોમાંથી પણ વિવિધ ધાતુઓ ઉત્પન્ન થયા, રાજા. આ રીતે શરીર ત્યજીને તે પરમ તપમાં સ્થિર રહ્યો.
ભૃગ્વઙ્ગિરાદિભિર્ભૂયસ્તપસોત્થાપિતસ્તદા। ભૃશં જજ્વાલ તેજસ્વી તપસાઽઽપ્યાધિતઃ શિખી
પછી ભૃગુ, અંગિરા અને અન્ય ઋષિઓના તપથી પ્રેરિત થઈને, તે તેજસ્વી અગ્નિ તપના પ્રભાવથી જ્વલંત થયો.
દૃષ્ટ્વા ઋષીનભયાચ્ચાપિ પ્રવિવેશ મહાર્ણવમ્। તસ્મિન્નષ્ટે જગદ્ભીતમથર્વાણમથાશ્રિતમ્। અર્ચયામાસુરેવૈનમથર્વાણં સુરાદયઃ
ઋષિઓને જોઈને અને ભયથી, તે મહાસાગરમાં પ્રવેશી ગયો; જ્યારે તે ગુમ થયો, ત્યારે જગત ભયભીત થયું અને અથર્વન સહિત દેવતાઓએ તેની પૂજા કરી.
અથર્વાણં શ્રિતાઁલ્લોકાનાત્મન્યાલોચ્ય પાવકઃ। મિષતાં સર્વભૂતાનામુન્મમજ્જ મહાર્ણવાત્
પાવકે, અથર્વનને આશ્રય આપેલા લોકોએ વિચાર કરીને, સર્વ પ્રાણીઓની સામે મહાસાગરમાંથી બહાર આવ્યો.
એવમગ્નિર્ભગવતા નષ્ટઃ પૂર્વમથર્વણા। આહૂતઃ સર્વૂતાનાં હવ્યં વહતિ સર્વદા
આ રીતે, જે અગ્નિ પહેલાં અથર્વન દ્વારા ગુમ થયો હતો, તે હવે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા બોલાવાય ત્યારે હંમેશા હવન વહન કરે છે.
એવં ત્વજનયદ્ધિષ્ણ્યાન્વેદોક્તાન્વિબુધાન્બહૂન્। વિચરન્વિવિધાન્દેશાન્ભ્રમમાણસ્તુ તત્ર વૈ
આ રીતે, તેણે વેદોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે અનેક હવનકુંડો ઉત્પન્ન કર્યા અને વિવિધ પ્રદેશોમાં ફરતો રહ્યો.
સિન્ધુવર્જ્યાઃ પઞ્ચ નદ્યો દેવિકાઽથ સરસ્વતી। ગઙ્ગા ચ શતકુમ્ભા ચ સરયૂ ગણ્ડસાહ્વયા
સિંધુને છોડીને પાંચ નદીઓ કહેવાય છે: દેવિકા, સરસ્વતી, ગંગા, શતકુંભા અને ગંડસાહ્વયા નામે જાણીતી સરયૂ.
ચર્મણ્વતી મહી ચૈવ મેધ્યા મેધાસૃતિસ્તદા। ઇરાવતી વેત્રવતી નદ્યતિસ્રોઽથ કૌશિકી
ચર્મણ્વતી, મહી, મેધ્યા, મેધાસૃતિ, ઇરાવતી અને વેત્રવતી—આ નદીઓ અને કૌશિકી—
તમસા નર્મદા ચૈવ નદી ગોદાવરી તથા। વેણ્ણા પ્રવેણી ભીમા ચ મરુદા ચૈવ ભારત
તમસા, નર્મદા અને ગોદાવરી નદી, વેણા, પ્રવેણી, ભીમા અને મારુદા—
ભારતી સુપ્રયોગા ચ કાવેરી મજ્જુરા તથા। તુઙ્ગવેણા કૃષ્ણવેણા કપિલા શોણ એવ ચ
ભારતી, સુપ્રયોગા, કાવેરી, મજુરા, તુંગવેણા, કૃષ્ણવેણા, કપિલા અને શોણા—
એતા નદ્યસ્તુ ધિષ્ણ્યાનાં માતરો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
આ નદીઓ ધિષ્ણ્યોના માતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.