બૃહદ્રથંતરૌ મૂર્ધ્ના વક્રાચ્ચ તપસા હરિમ્। શિવં નાભ્યાં બલાદિન્દ્રં પ્રાણાદ્વાયું ચ ભારત
માથામાંથી બૃહદ્રથ અને અંતર નામના પુત્રો ઉત્પન્ન થયા; વક્ર તપથી હરિ, નાભિમાંથી શિવ, બળથી ઇન્દ્ર અને શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયા, હે ભારત.
બાહુભ્યામનુદાત્તૌ ચ વિશ્વે ભૂતાનિ ચૈવ હ। એતાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ પઞ્ચ પિતૄણામસૃજત્સુતાન્
બન્ને હાથમાંથી અનુદાત્ત અને વિશ્વભૂત નામના પુત્રો થયા; આ પાંચને ઉત્પન્ન કર્યા પછી પિતૃઓના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
બૃહદ્રથસ્ય પ્રણિધિઃ કાશ્યપશ્ય મહત્તરઃ। ભાનુરઙ્ગિરસો ધીરઃ પુત્રો વર્ચસ્ય સૌરભઃ
બૃહદ્રથનો પુત્ર પ્રણિધિ છે, કાશ્યપનો પુત્ર મહત્તર છે; અંગિરસનો વિવેકી પુત્ર ભાનુ છે અને સૌરભનો પુત્ર વર્ચસ છે.
પ્રાણસ્ય ચાનુદાત્તસ્તુ વ્યાખ્યાતાઃ પઞ્ચ વંશજાઃ। દેવાન્યજ્ઞમુષશ્ચાન્યાન્સૃજન્પઞ્ચદશોત્તરાન્
પ્રાણમાંથી અનુદાત્ત જન્મ્યો; આ રીતે પાંચ વંશોનું વર્ણન થયું. પછી યજ્ઞમુષ અને અન્ય દેવતાઓ સહિત પંદર વધુ ઉત્પન્ન કર્યા.
સુભીમમતિભીમં ચ ભીમં ભીમબલાબલમ્। એતાન્યજ્ઞમુષઃ પઞ્ચ દેવાનપ્યસૃજત્તતઃ
સુભીમ, અતિભીમ, ભીમ, ભીમબલા અને અબલા—આ પાંચ દેવતાઓ પણ યજ્ઞમુષે ઉત્પન્ન કર્યા.
સુમિત્રં મિત્રવન્તં ચ મિત્રજ્ઞં મિત્રવર્ધનમ્। મિત્રધર્માણમિત્યેતાન્દેવાનભ્યસૃજત્તતઃ
સુમિત્ર, મિત્રવંત, મિત્રજ્ઞ, મિત્રવર્ધન અને મિત્રધર્મા—આ દેવતાઓ પછી ઉત્પન્ન થયા.
સુરપ્રવીરં વીરં ચ સુરેશં ચ સુવર્ચસમ્। સુરાણામપિ ભર્તારં પઞ્ચૈતાનસૃજત્તતઃ
સુરપ્રવીર, વીર, સુરેશ, સુવર્ચસ અને સુરાઓના સ્વામી—આ પાંચ પણ દેવતાઓના શાસક તરીકે ઉત્પન્ન થયા.
ત્રિવિધં સંસ્થિતા હ્યેતે પઞ્ચપઞ્ચ પૃથક્પૃથક્। મુષ્ણન્ત્યત્ર સ્થિતા હ્યેતે સ્વર્ગતાન્યજ્ઞયાજિનઃ
આ બધા ત્રણ જૂથમાં, પાંચ-પાંચ અલગ-અલગ સ્થપાયેલા છે; અહીં રહેતા એ લોકો સ્વર્ગમાં યજ્ઞ કરનારના હવન લઈ જાય છે.
તેષામિષ્ટં હરન્ત્યેતે નિઘ્નન્તિ ચ મહદ્ધવિઃ। સ્પર્ધયાહવ્યવાહાનાં નિઘ્નન્ત્યેતે હરન્તિ ચ
એ લોકો તેમને અપાયેલું હવન લઈ જાય છે અને મહાન હવિઓ ભોગવે છે; યજ્ઞના ભાગ માટે સ્પર્ધા કરતાં, એ લોકો હવનને નષ્ટ પણ કરે છે અને લઈ જાય છે.
બહિર્વેદ્યાં તદાદાનં કુશલૈઃ સંપ્રવર્તિતમ્। તત્રૈતે નોપસર્પન્તિ યત્ર ચાગ્નિઃ સ્થિતો ભવેત્
બહારના વેદી પર કુશળ લોકો હવન લઈ જાય છે; પણ જ્યાં અગ્નિ સ્થાપિત હોય ત્યાં એ લોકો નજીક જતાં નથી.
ચિતોઽગ્નિરુદ્વહન્યજ્ઞં પક્ષાભ્યાં તાન્પ્રબાધતે। મન્ત્રૈ પ્રશમિતાહ્યેતે નેષ્ટં મુષ્ણન્તિ યજ્ઞિયમ્
વેદી પર સ્થાપિત અગ્નિ યજ્ઞને વહન કરે છે અને પોતાના પાંખોથી એ લોકોને દૂર રાખે છે; મંત્રોથી શાંત થયાં પછી, એ લોકો ઇચ્છિત હવન લઈ જતાં નથી.
તપસ્યે બૃદુક્થસ્ય પુત્રો ભૂમિમુપાશ્રિતઃ। અગ્નિહોત્રે હૂયમાને પૃથિવ્યાં સદ્ભિરીડ્યતે
બૃદુક્થનો પુત્ર તપસ્વી બની પૃથ્વી પર આશ્રયે છે; જ્યારે અગ્નિહોત્ર હવન થાય છે ત્યારે સારા લોકો પૃથ્વી પર તેની પ્રશંસા કરે છે.
રથન્તરશ્ચતપસઃ પુત્રોઽગ્નિઃ પરિપઠ્યતે। મિત્રવિન્દા તથા ભાર્યા હવિરધ્વર્યવો વિદુઃ ।।*
રથંતર તપસનો પુત્ર કહેવાય છે; અગ્નિ પણ એ રીતે પ્રસિદ્ધ છે. મિત્રવિંદા તેની પત્ની છે અને યજ્ઞમાં હવન બ્રાહ્મણો જાણે છે.
એતૈઃ સહ મહાભાગ તપસ્તેજસ્વિભિર્નૃપ'। મુમુદે પરમપ્રીતઃ સહ પુત્રૈર્મહાયશાઃ
હે રાજા, આ મહાન અને તેજસ્વી તપસ્વીઓ સાથે, તે મહાન યશસ્વી પોતાના પુત્રો સાથે ખૂબ આનંદિત થયો.
આપસ્ય મુદિતા ભાર્યા સા ચાસ્ય પરમાપ્રિયા। ભૂપતિં ભૂતકર્તારં જનયામાસ પાવકમ્
આપસ નામની આનંદિત પત્ની તેની સૌથી પ્રિય હતી; તેણે પાવક નામના ભૂતપતિ અને સર્વજીવોના સર્જકને જન્મ આપ્યો.
ભૂતાનાં સાઽપિ સર્વેષાં યં પ્રાહુઃ પાવકં પતિમ્। આત્મા ભુવનકર્તા ચ સોઽધ્વરેષુ દ્વિજાતિભિઃ
પાવક સર્વ ભૂતોના સ્વામી છે, તેની પત્ની પણ એ કહેવાય છે; તે આત્મા અને જગતનો સર્જક છે અને યજ્ઞોમાં દ્વિજાતિઓ દ્વારા પૂજાય છે.
મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં સર્વેષામિહ યઃ પતિઃ। ભગવાન્સ મહાતેજા નિત્યં ચરતિ પાવકઃ
અહીંના બધા મહાન ભૂતોના સ્વામી, તે મહાતેજસ્વી ભગવાન પાવક હંમેશા સંસારમાં વિહાર કરે છે.
અગ્નિર્ગૃહપતિર્નામ નિત્યં યજ્ઞેષુ પૂજ્યતે। આજ્યં વહતિયો હવ્યં સર્વલોકસ્ પાવકઃ
અગ્નિ, જેને ગૃહપતિ કહે છે, હંમેશા યજ્ઞોમાં પૂજાય છે; પાવક સર્વ લોકોએ માટે ઘી અને હવન વહન કરે છે.
અપાંગર્ભો મહાભાગઃ સત્વભુગ્યો મહાદ્ભુતઃ। ભૂપતિર્ભૂતકર્તા ચ મહતઃ પતિરુચ્યતે
તે મહાન અને તેજસ્વી, પાણીમાંથી જન્મેલો છે, સારા ગુણોનો ભોગવનારો અને અદ્ભુત શક્તિ ધરાવનાર છે. તેને પૃથ્વીના રાજા, સર્વ જીવોના સર્જનહાર અને મહાનનો સ્વામી કહેવામાં આવે છે.
મતા વહન્તો હવ્યાનિ તસ્યાગ્નેરપ્રજાઽભવન્। અગ્નિષ્ટોમસ્તુ નિયતઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો ભવત્યુત
તે અગ્નિ માટે, જે હવન સામગ્રી વહન કરતા હતા, તેઓએ તેને મહત્વ આપીને સંતાન પામવાનું બંધ કરી દીધું; છતાં, અગ્નિષ્ટોમ નામનું શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ સ્થિર રહ્યું.
[સ વહ્નિઃ પ્રથમો નિત્યં દેવૈરન્વિષ્યતે પ્રભુઃ]। આયાન્તં નિયતં દૃષ્ટ્વાપ્રવિવેશાર્ણવં ભયાત્
એ અગ્નિ, જે દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા શોધાતો અને પ્રથમ ગણાય છે, તેણે જ્યારે તેને દૃઢતાપૂર્વક આવતો જોયો, ત્યારે ભયથી સમુદ્રમાં પ્રવેશી ગયો.
દેવાસ્તં નાધિગચ્છન્તિ માર્ગમાણા યથાતથમ્। દૃષ્ટ્વા ત્વગ્નિરથર્વાણં તતો વચનમબ્રવીત્
દેવતાઓએ દરેક રીતે શોધ્યા છતાં પણ તેને શોધી શક્યા નહીં; પણ જ્યારે તેમણે અથર્વનને જોયા, ત્યારે અગ્નિએ તેને કહ્યું.
દેવાનાં વહ હવ્યં ત્વમહં વીર સુદુર્બલઃ। અથ ત્વં ગચ્છ મધ્વક્ષં પ્રિયમેતત્કુરુષ્વ મે
'હે વીર, હું દેવતાઓનું હવન વહન કરવા માટે બહુ નિર્વળ છું; તેથી, તું મધથી ભરેલા સ્થળે જઈને મારા માટે આ કામ કર.'
પ્રેષ્ય ચાગ્નિરથર્વાણમન્યં દેશં તતોઽગમત્। મત્સ્યાસ્તસ્ય સમાચખ્યુઃ ક્રુદ્ધસ્તાનગ્નિરબ્રવીત્। ભક્ષ્યા વૈ વિવિધૈર્ભાવૈર્ભવિષ્યથ શરીરિણામ્
અગ્નિએ અથર્વનને મોકલીને પોતે બીજા સ્થળે ગયો; ત્યાં માછલીઓએ તેની જાણ આપી, ત્યારે ગુસ્સે થયેલા અગ્નિએ કહ્યું: 'તમે અનેક પ્રકારથી શરીરધારી જીવોના ખોરાક બનશો.'
અથર્વાણં તથા ચાપિ હવ્યવાહોઽબ્રવીદ્વચઃ
અને હવન વહન કરનાર અગ્નિએ અથર્વનને પણ એ જ રીતે કહ્યું.
અનુનીયમાનો હિ ભૃશં દેવવાક્યાન્વિતેન સઃ। નૈચ્છદ્વોઢું હવિ સર્વં શરીરં ચાપિ સોઽત્યજત્
દેવતાઓના વચનો સાથે ઘણી વિનંતી છતાં, તેણે બધું હવન વહન કરવું પસંદ ન કર્યું અને પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું.
સ તચ્છરીરં સંત્યજ્ય પ્રવિવેશ ધરાં તદા। ભૂમિં સ્પૃષ્ટ્વાઽસૃજદ્ભ્રાતૂન્પૃથક્પૃથગતીવ હિ
પછી તેણે એ શરીર છોડી પૃથ્વીમાં પ્રવેશ કર્યો; પૃથ્વીને સ્પર્શ કરીને, તેણે અલગ અલગ માર્ગવાળા ભાઈઓ ઉત્પન્ન કર્યા.
આસ્યાત્સુગન્ધં તેજશ્ચ અસ્થિભ્યો દેવદારુ ચ। શ્લેષ્મણઃ સ્ફાટિકં તસ્ પિત્તાન્મારકતં તથા
તેના મોઢેથી સુગંધ અને તેજ, હાડકાંમાંથી દેવદારો, શ્લેષ્માથી સ્ફટિક અને પિત્તમાંથી પન્ના ઉત્પન્ન થયા.
વાતાત્કૃષ્ણાયસં તસ્ય ત્રિભિરેતૈર્બહુ પ્રજાઃ। ત્વચસ્તસ્યાભ્રપટલં સ્નાયુજં ચાપિ વિદ્રુમમ્
તેના વાયુમાંથી કાળું લોહ, આ ત્રણમાંથી અનેક પ્રજાઓ, ત્વચામાંથી વાદળો અને સ્નાયુમાંથી વિદ્રુમ (મોતી) ઉત્પન્ન થયા.
શરીરાસ્થિવિધાશ્ચાન્યે ધાતવોઽસ્યાભવન્નૃપ। એવં કૃત્વા શરીરં ચ પરમે તપસિ સ્થિતઃ
તેના શરીરના અન્ય અવયવોમાંથી પણ વિવિધ ધાતુઓ ઉત્પન્ન થયા, રાજા. આ રીતે શરીર ત્યજીને તે પરમ તપમાં સ્થિર રહ્યો.