યઃ પ્રશાન્તેષુ ભૂતેષુ આવિર્ભવતિ પાવકઃ। ક્રુદ્ધસ્ય તુ રસો જજ્ઞે મન્યુતીવ્રા ચ પુત્રિકા
શાંતિપૂર્વક રહેલા જીવોમાં જે અગ્નિ પ્રગટે છે, તેનું રસ ક્રોધથી જન્મ્યું છે અને તેની ભયાનક પુત્રી 'મન્યુતિવ્રા' કહેવાય છે.
સ્વાહેતિ દારુણા ક્રૂરા સર્વભૂતેષુ તિષ્ઠતિ। ત્રિદિવે યસ્ય સદૃશો નાસ્તિ રૂપેણ કશ્ચન। અતુલત્વાત્કૃતો દેવૈર્નામ્ના કામસ્તુ પાવકઃ
જે દયાળુ નથી, ક્રૂર છે અને સર્વે જીવોમાં વસે છે, તેનું નામ 'સ્વાહા' છે. સ્વર્ગમાં તેના સમાન રૂપવંતી બીજું કોઈ નથી; તેથી દેવોએ તેને 'કામ' — ઇચ્છાનું અગ્નિ — નામ આપ્યું છે.
સંહર્ષાદ્ધારયન્ક્રોધં ધન્વી સ્રગ્વી રથે સ્થિતઃ। સમરે નાશયેચ્છત્રૂનમોઘો નામ પાવકઃ
જે આનંદથી ક્રોધને રોકે છે, ધનુષ ધારણ કરે છે, હાર પહેરે છે અને રથ પર ઊભો રહે છે, એ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને નાશ કરે છે અને 'અમોઘ' — નિષ્ફળ ન થતો અગ્નિ — કહેવાય છે.
ઉક્થ્યો નામ મહાભાગ ત્રિભિરુક્થૈરભિષ્ટુતઃ। મહાવર્ષં ત્વજનયત્સકામાશ્વં હિ યં વિદુઃ
જે 'ઉક્ત્ય' નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્રણ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ પામે છે, એ મહાન વર્ષા પેદા કરે છે અને જાણકારો કહે છે કે તેને ઇચ્છિત ઘોડો મળ્યો હતો.
કાશ્યપો હ્યથ વાસિષ્ઠઃ પ્રાણશ્ચ પ્રાણપુત્રકઃ। અગ્નિરાઙ્ગિરસશ્ચૈવ ચ્યવનસ્તીવ્રવર્ચકઃ
કશ્યપ, અથવા વશિષ્ઠ, અને પ્રાણ તથા પ્રાણપુત્ર, અંગિરસનો અગ્નિ અને તેજસ્વી ચ્યવન—
અચરત્સ તપસ્તીવ્રં પુત્રાર્થે બહુવાર્ષિકમ્। પુત્રં લભેયં ધર્મિષ્ઠં યશસા બ્રહ્મણા સમમ્
પુત્રની ઈચ્છાથી, તેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કઠિન તપ કર્યું: 'મારે ધર્મમય અને બ્રહ્મા જેટલી ખ્યાતિવાળો પુત્ર મળે.'
મહાવ્યાહૃતિભિર્ધ્યાતઃ પઞ્ચભિસ્તૈસ્તદા ત્વથ। જજ્ઞે તેજોમયાર્ચિષ્માન્પઞ્ચવર્ણઃ પ્રાકરઃ
પછી, એ પાંચે મહાન મંત્રોથી ધ્યાન કરીને, તેજથી ભરપૂર અને પાંચ રંગોવાળો, કોટ જેવા પ્રકાશમય અગ્નિ જન્મ્યો.
સમિદ્ધોઽગ્નિઃ શિરસ્તસ્ય બાહૂ સૂર્યનિભૌ તથા। ત્વઙ્નેત્રે ચ સુવર્ણાભે કૃષ્ણે જઙ્ઘે ચ ભારત
એના માથામાં અગ્નિ પ્રગટતો હતો, બાહુઓ સૂર્ય સમાન, ત્વચા અને આંખો સોનાની જેમ ચમકતી અને જાંઘો કાળી હતી, હે ભરત.
પઞ્ચવર્ષઃ સ તપસા કૃતસ્તૈઃ પઞ્ચભિર્જનૈઃ। પાઞ્ચજન્યઃ શ્રુતો દેવઃ પઞ્ચવંશકરસ્તુ સઃ
એ પાંચ જણાએ તપથી એ દેવને પાંચ વર્ષનો બનાવ્યો; એ દેવ 'પાંચજન્ય' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને પાંચ વંશનો સ્થાપક બન્યો.
દશવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તપ્ત્વા મહાતપાઃ। જનયત્પાવકં ઘોરં પિતૄણાં સ પ્રજાઃ સૃજન્
દસ હજાર વર્ષ સુધી મહાન તપ કરીને, એ મહાતપસ્વીએ ભયાનક અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો અને પિતૃઓની સંતાન પેદા કરી.
બૃહદ્રથંતરૌ મૂર્ધ્ના વક્રાચ્ચ તપસા હરિમ્। શિવં નાભ્યાં બલાદિન્દ્રં પ્રાણાદ્વાયું ચ ભારત
માથામાંથી બૃહદ્રથ અને અંતર નામના પુત્રો ઉત્પન્ન થયા; વક્ર તપથી હરિ, નાભિમાંથી શિવ, બળથી ઇન્દ્ર અને શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયા, હે ભારત.
બાહુભ્યામનુદાત્તૌ ચ વિશ્વે ભૂતાનિ ચૈવ હ। એતાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ પઞ્ચ પિતૄણામસૃજત્સુતાન્
બન્ને હાથમાંથી અનુદાત્ત અને વિશ્વભૂત નામના પુત્રો થયા; આ પાંચને ઉત્પન્ન કર્યા પછી પિતૃઓના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
બૃહદ્રથસ્ય પ્રણિધિઃ કાશ્યપશ્ય મહત્તરઃ। ભાનુરઙ્ગિરસો ધીરઃ પુત્રો વર્ચસ્ય સૌરભઃ
બૃહદ્રથનો પુત્ર પ્રણિધિ છે, કાશ્યપનો પુત્ર મહત્તર છે; અંગિરસનો વિવેકી પુત્ર ભાનુ છે અને સૌરભનો પુત્ર વર્ચસ છે.
પ્રાણસ્ય ચાનુદાત્તસ્તુ વ્યાખ્યાતાઃ પઞ્ચ વંશજાઃ। દેવાન્યજ્ઞમુષશ્ચાન્યાન્સૃજન્પઞ્ચદશોત્તરાન્
પ્રાણમાંથી અનુદાત્ત જન્મ્યો; આ રીતે પાંચ વંશોનું વર્ણન થયું. પછી યજ્ઞમુષ અને અન્ય દેવતાઓ સહિત પંદર વધુ ઉત્પન્ન કર્યા.
સુભીમમતિભીમં ચ ભીમં ભીમબલાબલમ્। એતાન્યજ્ઞમુષઃ પઞ્ચ દેવાનપ્યસૃજત્તતઃ
સુભીમ, અતિભીમ, ભીમ, ભીમબલા અને અબલા—આ પાંચ દેવતાઓ પણ યજ્ઞમુષે ઉત્પન્ન કર્યા.
સુમિત્રં મિત્રવન્તં ચ મિત્રજ્ઞં મિત્રવર્ધનમ્। મિત્રધર્માણમિત્યેતાન્દેવાનભ્યસૃજત્તતઃ
સુમિત્ર, મિત્રવંત, મિત્રજ્ઞ, મિત્રવર્ધન અને મિત્રધર્મા—આ દેવતાઓ પછી ઉત્પન્ન થયા.
સુરપ્રવીરં વીરં ચ સુરેશં ચ સુવર્ચસમ્। સુરાણામપિ ભર્તારં પઞ્ચૈતાનસૃજત્તતઃ
સુરપ્રવીર, વીર, સુરેશ, સુવર્ચસ અને સુરાઓના સ્વામી—આ પાંચ પણ દેવતાઓના શાસક તરીકે ઉત્પન્ન થયા.
ત્રિવિધં સંસ્થિતા હ્યેતે પઞ્ચપઞ્ચ પૃથક્પૃથક્। મુષ્ણન્ત્યત્ર સ્થિતા હ્યેતે સ્વર્ગતાન્યજ્ઞયાજિનઃ
આ બધા ત્રણ જૂથમાં, પાંચ-પાંચ અલગ-અલગ સ્થપાયેલા છે; અહીં રહેતા એ લોકો સ્વર્ગમાં યજ્ઞ કરનારના હવન લઈ જાય છે.
તેષામિષ્ટં હરન્ત્યેતે નિઘ્નન્તિ ચ મહદ્ધવિઃ। સ્પર્ધયાહવ્યવાહાનાં નિઘ્નન્ત્યેતે હરન્તિ ચ
એ લોકો તેમને અપાયેલું હવન લઈ જાય છે અને મહાન હવિઓ ભોગવે છે; યજ્ઞના ભાગ માટે સ્પર્ધા કરતાં, એ લોકો હવનને નષ્ટ પણ કરે છે અને લઈ જાય છે.
બહિર્વેદ્યાં તદાદાનં કુશલૈઃ સંપ્રવર્તિતમ્। તત્રૈતે નોપસર્પન્તિ યત્ર ચાગ્નિઃ સ્થિતો ભવેત્
બહારના વેદી પર કુશળ લોકો હવન લઈ જાય છે; પણ જ્યાં અગ્નિ સ્થાપિત હોય ત્યાં એ લોકો નજીક જતાં નથી.
ચિતોઽગ્નિરુદ્વહન્યજ્ઞં પક્ષાભ્યાં તાન્પ્રબાધતે। મન્ત્રૈ પ્રશમિતાહ્યેતે નેષ્ટં મુષ્ણન્તિ યજ્ઞિયમ્
વેદી પર સ્થાપિત અગ્નિ યજ્ઞને વહન કરે છે અને પોતાના પાંખોથી એ લોકોને દૂર રાખે છે; મંત્રોથી શાંત થયાં પછી, એ લોકો ઇચ્છિત હવન લઈ જતાં નથી.
તપસ્યે બૃદુક્થસ્ય પુત્રો ભૂમિમુપાશ્રિતઃ। અગ્નિહોત્રે હૂયમાને પૃથિવ્યાં સદ્ભિરીડ્યતે
બૃદુક્થનો પુત્ર તપસ્વી બની પૃથ્વી પર આશ્રયે છે; જ્યારે અગ્નિહોત્ર હવન થાય છે ત્યારે સારા લોકો પૃથ્વી પર તેની પ્રશંસા કરે છે.
રથન્તરશ્ચતપસઃ પુત્રોઽગ્નિઃ પરિપઠ્યતે। મિત્રવિન્દા તથા ભાર્યા હવિરધ્વર્યવો વિદુઃ ।।*
રથંતર તપસનો પુત્ર કહેવાય છે; અગ્નિ પણ એ રીતે પ્રસિદ્ધ છે. મિત્રવિંદા તેની પત્ની છે અને યજ્ઞમાં હવન બ્રાહ્મણો જાણે છે.
એતૈઃ સહ મહાભાગ તપસ્તેજસ્વિભિર્નૃપ'। મુમુદે પરમપ્રીતઃ સહ પુત્રૈર્મહાયશાઃ
હે રાજા, આ મહાન અને તેજસ્વી તપસ્વીઓ સાથે, તે મહાન યશસ્વી પોતાના પુત્રો સાથે ખૂબ આનંદિત થયો.
આપસ્ય મુદિતા ભાર્યા સા ચાસ્ય પરમાપ્રિયા। ભૂપતિં ભૂતકર્તારં જનયામાસ પાવકમ્
આપસ નામની આનંદિત પત્ની તેની સૌથી પ્રિય હતી; તેણે પાવક નામના ભૂતપતિ અને સર્વજીવોના સર્જકને જન્મ આપ્યો.
ભૂતાનાં સાઽપિ સર્વેષાં યં પ્રાહુઃ પાવકં પતિમ્। આત્મા ભુવનકર્તા ચ સોઽધ્વરેષુ દ્વિજાતિભિઃ
પાવક સર્વ ભૂતોના સ્વામી છે, તેની પત્ની પણ એ કહેવાય છે; તે આત્મા અને જગતનો સર્જક છે અને યજ્ઞોમાં દ્વિજાતિઓ દ્વારા પૂજાય છે.
મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં સર્વેષામિહ યઃ પતિઃ। ભગવાન્સ મહાતેજા નિત્યં ચરતિ પાવકઃ
અહીંના બધા મહાન ભૂતોના સ્વામી, તે મહાતેજસ્વી ભગવાન પાવક હંમેશા સંસારમાં વિહાર કરે છે.
અગ્નિર્ગૃહપતિર્નામ નિત્યં યજ્ઞેષુ પૂજ્યતે। આજ્યં વહતિયો હવ્યં સર્વલોકસ્ પાવકઃ
અગ્નિ, જેને ગૃહપતિ કહે છે, હંમેશા યજ્ઞોમાં પૂજાય છે; પાવક સર્વ લોકોએ માટે ઘી અને હવન વહન કરે છે.
અપાંગર્ભો મહાભાગઃ સત્વભુગ્યો મહાદ્ભુતઃ। ભૂપતિર્ભૂતકર્તા ચ મહતઃ પતિરુચ્યતે
તે મહાન અને તેજસ્વી, પાણીમાંથી જન્મેલો છે, સારા ગુણોનો ભોગવનારો અને અદ્ભુત શક્તિ ધરાવનાર છે. તેને પૃથ્વીના રાજા, સર્વ જીવોના સર્જનહાર અને મહાનનો સ્વામી કહેવામાં આવે છે.
મતા વહન્તો હવ્યાનિ તસ્યાગ્નેરપ્રજાઽભવન્। અગ્નિષ્ટોમસ્તુ નિયતઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો ભવત્યુત
તે અગ્નિ માટે, જે હવન સામગ્રી વહન કરતા હતા, તેઓએ તેને મહત્વ આપીને સંતાન પામવાનું બંધ કરી દીધું; છતાં, અગ્નિષ્ટોમ નામનું શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ સ્થિર રહ્યું.