આહુતિષ્વેવ યસ્યાગ્નેર્હવિરાજ્યં વિધીયતે। સોગ્નિર્બૃહસ્પતેઃ પુત્ર શંયુર્નામ મહાપ્રભઃ
જે યજ્ઞોમાં અગ્નિને ઘીનું હવન કરવાનું નિયમ છે, તે અગ્નિ બૃહસ્પતિનો પુત્ર છે, તેનું નામ શમ્યુ છે અને તે અત્યંત તેજસ્વી છે.
ચાતુર્માસ્યેષુ યસ્યેષ્ટમશ્વમેધાગ્રભાગભૂત્। દીપ્તિજ્વાલૈરનેકાગ્રૈરગ્નિષ્ટોમોઽથ વીર્યવાન્
ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞોમાં, અશ્વમેધના મુખ્ય ભાગીદાર અને અનેક જ્વાળાઓથી પ્રગટતા અગ્નિષ્ટોમા નામે પ્રસિદ્ધ છે; તે શક્તિશાળી છે.
શંયોરપ્રતિમા ભાર્યા સત્યા સત્યાઽથ ધર્મજા। અગ્નિતસ્ય સુતો દીપ્તસ્તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ સુવ્રતાઃ
શમ્યુની અનન્ય અને સત્યવંતી પત્નીનું નામ સત્યા છે, જે ધર્મથી જન્મેલી છે; તેમના પુત્રનું નામ દીપ્ત છે અને ત્રણ પુણ્યવાળી દીકરીઓ છે.
પ્રથમેનાજ્યભાગેન પૂજ્યતે યોઽગ્નિરધ્વરે। અગ્નિસ્તસ્ય ભરદ્વાજઃ પ્રથમઃ પુત્ર ઉચ્યતે
યજ્ઞમાં પ્રથમ ઘીથી પૂજાય તે અગ્નિનો પહેલો પુત્ર ભરદ્વાજ કહેવાય છે.
પૌર્ણમાસેષુ સર્વેષુ હવિરાજ્યં ધ્રુવોદ્યતમ્। ભરતો નામતઃ સોગ્નિર્દ્વિતીયઃ શંયુતઃ સુતઃ
દરેક પૂર્ણિમાના યજ્ઞોમાં હંમેશા ઘીનું હવન થાય છે; તે અગ્નિનું નામ ભરત છે, જે શમ્યુનો બીજો પુત્ર છે.
તિસ્રઃ કન્યા ભવન્ત્યન્યા યાસાં સ ભરત પતિઃ। ભારતસ્તુ સુતસ્તસ્ય ભારત્યેકા ચ પુત્રિકા
બીજી ત્રણ દીકરીઓ છે, જેમના પતિ ભરત છે; તેની એક પુત્રીનું નામ ભારતી છે અને પુત્રનું નામ ભારત છે.
ભારતો ભરતસ્યાગ્નેઃ પાવકસ્તુ પ્રજાયતે। મહાનત્યર્થમહિતસ્તથા ભરતસત્તમ
ભારત નામના અગ્નિમાંથી પાવક જન્મે છે, જે મહાન અને અત્યંત તેજસ્વી છે, હે શ્રેષ્ઠ ભરતો.
ભરદ્વાજસ્ય ભાર્યા તુ વીરા વીરશ્ચ પિણ્ડદઃ। પ્રાહુરાજ્યેન તસ્યેજ્યાં સોમસ્યેવ દ્વિજાઃ શનૈઃ
ભરદ્વાજની પત્નીનું નામ વીરા છે અને પુત્ર પિંડદ છે; દ્વિજોએ કહ્યું છે કે તેની યજ્ઞવિધિ ધીરે ધીરે ઘીથી થાય છે, જેમ સોમની થાય છે.
હવિષા યો દ્વિતીયેન સોમેન સહ યુજ્યતે। રથપ્રભૂ રથધ્વાનઃ કુમ્ભરેતાઃ સ ઉચ્યતે
જે યજ્ઞમાં બીજી હવન સામગ્રી સોમ સાથે જોડાય છે, તેને રથપ્રભુ, રથધ્વાન અને કુંભરેતસ કહે છે.
સરય્વાં જનયત્સિદ્ધિં ભાનું ભાભિઃ સમાવૃણોત્। આગ્નેયમનયન્મિથ્યં મિથ્યો નામૈવ કથ્યતે
સરયૂમાં તેણે સિદ્ધિને જન્મ આપી અને ભાનુને કિરણોથી ઢાંકી દીધો; મિથ્યા નામે પ્રસિદ્ધ અગ્નિ મોહિત થવાથી જન્મે છે.
યસ્તુ ન ચ્યવતે નિત્યં શયસા વર્ચસા શ્રિયા। અગ્નિર્નિશ્ચ્યવનો નામ પૃથિવીં સ્તૌતિ કેવલમ્
જે કદી પણ પડતો નથી, હંમેશા આરામ, તેજ અને વૈભવમાં સ્થિર રહે છે, તે નિશ્ચયવન નામે અગ્નિ છે, જે માત્ર પૃથ્વીની સ્તુતિ કરે છે.
વિપાપ્મા કલુષૈર્મુક્તો વિશુદ્ધશ્ચાર્ચિષા જ્વલન્। વિપાપોઽગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય યોજ્યઃ સમયકર્મસુ
જે પાપ અને દોષથી મુક્ત છે, શુદ્ધ જ્વાળાઓથી પ્રગટે છે, તે અગ્નિનું નામ વિપાપ છે; તે યોગ્ય વિધિમાં યોગ્ય ગણાય છે.
અક્રોશતાં હિ ભૂતાનાં યઃ કરોતિ હિ નિષ્કૃતિમ્। અગ્નિઃ સ નિષ્કૃતિર્નામ શોભયત્યભિસેવિતઃ
જે જીવજંતુઓના દુઃખને દૂર કરે છે, એ અગ્નિ સાચા અર્થમાં દુઃખમુક્તિ છે. જ્યારે એ અગ્નિને માન આપવામાં આવે છે ત્યારે એ વધુ તેજસ્વી બને છે.
અનુકૂજન્તિ યેનેહ વેદનાર્તાઃ સ્વયં જનાઃ। તસ્ય પુત્રઃ સ્વનો નામ પાવકઃ સરુજસ્કરઃ
જેના કારણે દુઃખી લોકો અહીં કરૂણ રડતા હોય છે, એ અગ્નિનો પુત્ર 'સ્વન' કહેવાય છે, જે સર્વે દુઃખો લાવે છે.
યસ્તુ વિશ્વસ્ જગતો બુદ્ધિમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ। તં પ્રાહુરધ્યાત્મવિદો વિશ્વજિન્નામ પાવકમ્
જે સમગ્ર જગતની બુદ્ધિને પોતાના કબજામાં રાખીને સ્થિર રહે છે, તેને આત્મજ્ઞાનીઓ 'વિશ્વજિત્' નામે ઓળખે છે, જે સર્વેને જીતે છે.
અન્તરાગ્નિઃ સ્મૃતો યસ્તુ ભુક્તં પચતિ દેહિનામ્। સ યજ્ઞે વિશ્વભુઙ્વામ સર્વલોકેષુ ભારત
શરીરધારીઓએ જે ખાધું છે તેને પચાવનાર જે આંતરિક અગ્નિ છે, તે યજ્ઞમાં સર્વે જગતમાં 'વિશ્વભુક્' તરીકે ઓળખાય છે, હે ભરત.
બ્રહ્મચારી યતાત્મા ચ સતતં વિપુલપ્રભઃ। બ્રાહ્મણાઃ પૂજયન્ત્યેનં પાકયજ્ઞેષુ પાવકમ્
જે સદા આત્મસંયમી અને બ્રહ્મચારી છે, અને વિશાળ તેજ ધરાવે છે, એ અગ્નિને બ્રાહ્મણો પાકયજ્ઞોમાં પૂજે છે.
પ્રથિતો ગોપતિર્નામ નદી યસ્યાભવત્પ્રિયા। તસ્મિન્કર્માણિ સર્વાણિ ક્રિયન્તે ધર્મકર્તૃભિઃ
જેનું નામ 'ગોપતિ' પ્રસિદ્ધ છે અને જેને નદી પ્રિય હતી, તેમાં ધર્મનિષ્ઠ લોકો સર્વે કર્મો કરે છે.
બડબાગ્નિઃ પિબત્યમ્ભો યોસૌ પરમદારુણઃ। ઊર્દ્વભાગૂર્ધ્વભાઙ્નામ કવિઃ પ્રાણાશ્રિતસ્તુ યઃ
જે ભયાનક બડબાગ્નિ પાણી પી જાય છે, અને જે શ્વાસમાં નિવાસ કરે છે તે કવિ 'ઊર્ધ્વભાનુ' કહેવાય છે.
ઉદગ્દ્વારં હવિર્યસ્ય ગૃહે નિત્યં પ્રદીયતે। તતસ્તુષ્ટો ભવેદ્બ્રહ્મા સ્વિષ્ટકૃત્પરમઃ સ્મૃતઃ
જેના ઘરમાં હંમેશા ઉત્તર તરફ હવન આપવામાં આવે છે, તે pleased થાય ત્યારે બ્રહ્મા 'સ્વિષ્ટકૃત्' — સર્વ શ્રેષ્ઠ કાર્યકર્તા — કહેવાય છે.
યઃ પ્રશાન્તેષુ ભૂતેષુ આવિર્ભવતિ પાવકઃ। ક્રુદ્ધસ્ય તુ રસો જજ્ઞે મન્યુતીવ્રા ચ પુત્રિકા
શાંતિપૂર્વક રહેલા જીવોમાં જે અગ્નિ પ્રગટે છે, તેનું રસ ક્રોધથી જન્મ્યું છે અને તેની ભયાનક પુત્રી 'મન્યુતિવ્રા' કહેવાય છે.
સ્વાહેતિ દારુણા ક્રૂરા સર્વભૂતેષુ તિષ્ઠતિ। ત્રિદિવે યસ્ય સદૃશો નાસ્તિ રૂપેણ કશ્ચન। અતુલત્વાત્કૃતો દેવૈર્નામ્ના કામસ્તુ પાવકઃ
જે દયાળુ નથી, ક્રૂર છે અને સર્વે જીવોમાં વસે છે, તેનું નામ 'સ્વાહા' છે. સ્વર્ગમાં તેના સમાન રૂપવંતી બીજું કોઈ નથી; તેથી દેવોએ તેને 'કામ' — ઇચ્છાનું અગ્નિ — નામ આપ્યું છે.
સંહર્ષાદ્ધારયન્ક્રોધં ધન્વી સ્રગ્વી રથે સ્થિતઃ। સમરે નાશયેચ્છત્રૂનમોઘો નામ પાવકઃ
જે આનંદથી ક્રોધને રોકે છે, ધનુષ ધારણ કરે છે, હાર પહેરે છે અને રથ પર ઊભો રહે છે, એ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને નાશ કરે છે અને 'અમોઘ' — નિષ્ફળ ન થતો અગ્નિ — કહેવાય છે.
ઉક્થ્યો નામ મહાભાગ ત્રિભિરુક્થૈરભિષ્ટુતઃ। મહાવર્ષં ત્વજનયત્સકામાશ્વં હિ યં વિદુઃ
જે 'ઉક્ત્ય' નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્રણ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ પામે છે, એ મહાન વર્ષા પેદા કરે છે અને જાણકારો કહે છે કે તેને ઇચ્છિત ઘોડો મળ્યો હતો.
કાશ્યપો હ્યથ વાસિષ્ઠઃ પ્રાણશ્ચ પ્રાણપુત્રકઃ। અગ્નિરાઙ્ગિરસશ્ચૈવ ચ્યવનસ્તીવ્રવર્ચકઃ
કશ્યપ, અથવા વશિષ્ઠ, અને પ્રાણ તથા પ્રાણપુત્ર, અંગિરસનો અગ્નિ અને તેજસ્વી ચ્યવન—
અચરત્સ તપસ્તીવ્રં પુત્રાર્થે બહુવાર્ષિકમ્। પુત્રં લભેયં ધર્મિષ્ઠં યશસા બ્રહ્મણા સમમ્
પુત્રની ઈચ્છાથી, તેમણે ઘણા વર્ષો સુધી કઠિન તપ કર્યું: 'મારે ધર્મમય અને બ્રહ્મા જેટલી ખ્યાતિવાળો પુત્ર મળે.'
મહાવ્યાહૃતિભિર્ધ્યાતઃ પઞ્ચભિસ્તૈસ્તદા ત્વથ। જજ્ઞે તેજોમયાર્ચિષ્માન્પઞ્ચવર્ણઃ પ્રાકરઃ
પછી, એ પાંચે મહાન મંત્રોથી ધ્યાન કરીને, તેજથી ભરપૂર અને પાંચ રંગોવાળો, કોટ જેવા પ્રકાશમય અગ્નિ જન્મ્યો.
સમિદ્ધોઽગ્નિઃ શિરસ્તસ્ય બાહૂ સૂર્યનિભૌ તથા। ત્વઙ્નેત્રે ચ સુવર્ણાભે કૃષ્ણે જઙ્ઘે ચ ભારત
એના માથામાં અગ્નિ પ્રગટતો હતો, બાહુઓ સૂર્ય સમાન, ત્વચા અને આંખો સોનાની જેમ ચમકતી અને જાંઘો કાળી હતી, હે ભરત.
પઞ્ચવર્ષઃ સ તપસા કૃતસ્તૈઃ પઞ્ચભિર્જનૈઃ। પાઞ્ચજન્યઃ શ્રુતો દેવઃ પઞ્ચવંશકરસ્તુ સઃ
એ પાંચ જણાએ તપથી એ દેવને પાંચ વર્ષનો બનાવ્યો; એ દેવ 'પાંચજન્ય' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને પાંચ વંશનો સ્થાપક બન્યો.
દશવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તપ્ત્વા મહાતપાઃ। જનયત્પાવકં ઘોરં પિતૄણાં સ પ્રજાઃ સૃજન્
દસ હજાર વર્ષ સુધી મહાન તપ કરીને, એ મહાતપસ્વીએ ભયાનક અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો અને પિતૃઓની સંતાન પેદા કરી.