અગ્નિત્વં વિપ્રનષ્ટં હિ તપ્યમાનસ્ મે તપઃ। કથમગ્નિઃ પુનરહં ભવેયમિતિ ચિન્ત્ય સઃ
'મારું અગ્નિત્વ તો તપથી નષ્ટ થઈ ગયું છે; હવે હું ફરીથી કેવી રીતે અગ્નિ બની શકું?'—એવી ચિંતામાં પડી ગયા.
અપશ્યદગ્નિવલ્લોકાંસ્તાપયન્તં મહામુનિમ્। સોપાસર્પચ્છનૈર્ભીતસ્તમુવાચ તદાઙ્ગિરાઃ
તેણે જોયું કે જગત અગ્નિ સમાન બનીને મહામુનિને તપાવી રહ્યું છે; ત્યારે એ ધીમે-ધીમે, ડરતાં-ડરતાં તેની પાસે ગયા, અને અંગિરસે તેને કહ્યું.
શીઘ્રમેવ ભવસ્વાગ્નિસ્ત્વં પુનર્લોકભાવનઃ। વિજ્ઞાતશ્ચાસિ લોકેષુ ત્રિષુ સંસ્થાનચારિષુ
'તુ જલ્દીથી ફરીથી અગ્નિ બની, જગતને પોષણ આપનાર બન; તું તો ત્રણેય લોકમાં જાણીતા છે.'
ત્વમગ્ને પ્રથમઃ સૃષ્ટો બ્ર્હમણા તિમિરાપર્હઃ। સ્વસ્થાનં પ્રતિપદ્યસ્વ શીઘ્રમેવ તમો નુદ
'અગ્ને, તું બ્રહ્માએ સૌપ્રથમ સર્જ્યો, અંધકારને નાશ કરનાર છે; તું જલ્દીથી તારા સ્થાન પર જઈ અંધકાર દૂર કર.'
નષ્ટકીર્તિરહં લોકે ભવાઞ્જાતો હુતાશનઃ। ભવન્તમેવ જ્ઞાસ્યન્તિ પાવકં ન તુ માં જનાઃ
'હવે મારી ખ્યાતિ તો દુનિયામાં નાશ પામી છે, અને તું હુતાશન બની ઊભો થયો છે; હવે લોકો તને પાવક તરીકે ઓળખશે, મને નહીં.'
નિક્ષિપમ્યહમગ્નિત્વં ત્વમગ્નિઃ પ્રથમો ભવ। ભવિષ્યામિ દ્વિતીયોઽહં પ્રાજાપત્યક એવ ચ
'હું મારું અગ્નિત્વ તજું છું; તું પ્રથમ અગ્નિ બન. હું પ્રજાપતિના વંશમાંથી બીજો અગ્નિ બનીશ.'
કુરુ પુણ્યં પ્રજાસ્વર્ગ્યં ભવાગ્નિસ્તિમિરાપહઃ। માં ચ દેવ કુરુષ્વાગ્ને પ્રથમં પુત્રમઞ્જસા
'તુ લોકહિત માટે પુણ્ય કાર્ય કર, તેમને સ્વર્ગ તરફ દોરી જા; અંધકારને દૂર કરનાર અગ્નિ બની રહે. અને, દેવ અગ્ને, મને તરત જ તારો પહેલો પુત્ર બનાવી દે.'
તચ્છ્રુત્વાઙ્ગિરસો વાક્યં જાતવેદાસ્તથાઽકરોત્। રાજન્વૃહસ્પતિર્નામ તસ્યાપ્યઙ્ગિરસઃ સુતઃ
અંગિરસના વચન સાંભળી જાતવેદાએ તેમ જ કર્યું; હે રાજા, અને અંગિરસનો પુત્ર વૃહસ્પતિ કહેવાયો.
જ્ઞાત્વા પ્રથમજં તં તુ વહ્નેરઙ્ગિરસં સુતમ્। ઉપેત્ય દેવાઃ પપ્રચ્છુઃ કારણં તત્ર ભારત
અગ્નિના પ્રથમ પુત્ર અંગિરસને ઓળખીને દેવતાઓએ તેની પાસે જઈ કારણ પૂછ્યું, હે ભારત.
સ તુ પૃષ્ટસ્તદા દેવૈસ્તત કારણમબ્રવીત્। પ્રત્યગૃહ્ણન્ત દેવાશ્ચ તદ્વચોઽઙ્ગિરસસ્તદા
ત્યારે દેવતાઓએ પૂછ્યું ત્યારે તેણે આખું કારણ સમજાવ્યું; અને દેવોએ અંગિરસના વચન સ્વીકારી લીધાં.
તત્રનાનાવિધાનગ્નીન્પ્રવક્ષ્યામિ મહાપ્રભાન્। કર્મભિર્વહુભિઃ ખ્યાતાનનાનાર્થાન્બ્રાહ્મણેષ્વિહ
હવે હું અહીં વિવિધ પ્રકારના મહાતેજસ્વી અગ્નિઓનું વર્ણન કરીશ, જે અનેક કર્મો અને અનેક હેતુઓ માટે બ્રાહ્મણોમાં પ્રસિદ્ધ છે.
બ્રહ્મણો યસ્તૃતીયસ્તુ પુત્રઃ કુરુકુલોદ્વહ। તસ્યાપિ વસુદાભાર્યા પ્રજાસ્તસ્યાં ચ મે શૃણુ
હે કુરુકુલના વંશજ, હવે તું બ્રહ્માના ત્રીજા પુત્ર વિશે સાંભળ; તેની પત્ની વસુદા હતી, અને તેમના સંતાનો વિશે હું તને કહું છું.
બૃહત્કીર્તિર્બૃહજ્જ્યોતિર્બૃહદ્બ્રહ્મા બૃહન્મનાઃ। બૃહન્મન્ત્રો બૃહદ્ભાસસ્તથા રાજન્બૃહસ્પતિઃ
બૃહત્કીર્તિ, બૃહજ્જ્યોતિષ, બૃહદ્બ્રહ્મા, બૃહન્મન, બૃહન્મંત્ર, બૃહદ્ભાસ અને, હે રાજા, વૃહસ્પતિ પણ.
પ્રજાસુ તાસુ સર્વાસુ રૂપેણાપ્રતિમાઽભવત્। દેવી ભાનુમતી નામ પ્રથમાઽઙ્ગિરસઃ સુતા
આ બધા સંતાનોમાં, રૂપે અપ્રતિમ એવી દેવી, ભાનુમતી નામની, અંગિરસની પ્રથમ પુત્રી પ્રગટ થઈ.
ભૂતાનામેવ સર્વેષાં યસ્યાં રાગસ્તદાઽભવત્। રાગાદ્રાગેતિ યામાહુર્દ્વિતીયાઽઙ્ગિરસઃ સુતા
જેમાં બધાં જીવોમાં આસક્તિ ઉત્પન્ન થઈ, તેને રાગા કહેવામાં આવે છે; તે અંગિરસની બીજી દીકરી છે, જે આસક્તિમાંથી જન્મી છે.
યાં કપર્દિસુતામાહુર્દૃશ્યાદૃશ્યેતિ દેહિનઃ। તનુત્વાત્સા સિનીવાલી તુતીયાઽઙ્ગિરસઃ સુતા
જેને કપર્દની દીકરી કહે છે, જે શરીરધારીઓ માટે ક્યારેક દેખાય છે અને ક્યારેક અદૃશ્ય રહે છે, તેની પાતળાઈને કારણે તેને સિનિવાલી કહે છે; તે અંગિરસની ત્રીજી દીકરી છે.
યાં તુ દૃષ્ટ્વા ભગવતીં જનઃ કુહકુહાયતે। એકાનકેતિ યામાહુશ્ચતુર્થ્યઙ્ગિરસઃ સુતા
જેને જોતા જ લોકો મોહમાં પડી જાય છે, તેને એકાનકા કહે છે; તે અંગિરસની ચોથી દીકરી કહેવાય છે.
પઞ્ચમ્યર્ચિષ્મતી નામ્ના હવિર્ભિશ્ચ હવિષ્મતી। ષષ્ઠીમ્ગિરસઃ કન્યાં પુણ્યામાહુર્મહિષ્મતીમ્
પાંચમી દીકરીનું નામ અર્ચિસ્મતી છે, અને હવનમાં અર્પણ થતી હોવાને કારણે તેને હવિષ્મતી પણ કહે છે; તે પુણ્યવાળી અંગિરસની દીકરી મહિષ્મતી તરીકે ઓળખાય છે.
મહામખેષ્વાઙ્ગિરસી દીપ્તિમત્સુ મહીયતી। મહામતીતિ વિખ્યાતા સપ્તમી કથ્યતે સુતા
મહાન યજ્ઞોમાં, તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન દીકરી મહામતી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે અંગિરસની સાતમી દીકરી કહેવાય છે.
બૃહસ્પતેશ્ચાન્દ્રમસી ભાર્યાઽઽસીદ્યા યશસ્વિની। અગ્નીન્સાઽજનયત્પુણ્યાન્ષડેકાં ચાપિ પુત્રિકામ્
ચાન્દ્રમસી નામની યશસ્વી સ્ત્રી બૃહસ્પતિની પત્ની બની; તેણે છ પુણ્યવંત અગ્નિ અને એક દીકરીને જન્મ આપ્યો.
આહુતિષ્વેવ યસ્યાગ્નેર્હવિરાજ્યં વિધીયતે। સોગ્નિર્બૃહસ્પતેઃ પુત્ર શંયુર્નામ મહાપ્રભઃ
જે યજ્ઞોમાં અગ્નિને ઘીનું હવન કરવાનું નિયમ છે, તે અગ્નિ બૃહસ્પતિનો પુત્ર છે, તેનું નામ શમ્યુ છે અને તે અત્યંત તેજસ્વી છે.
ચાતુર્માસ્યેષુ યસ્યેષ્ટમશ્વમેધાગ્રભાગભૂત્। દીપ્તિજ્વાલૈરનેકાગ્રૈરગ્નિષ્ટોમોઽથ વીર્યવાન્
ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞોમાં, અશ્વમેધના મુખ્ય ભાગીદાર અને અનેક જ્વાળાઓથી પ્રગટતા અગ્નિષ્ટોમા નામે પ્રસિદ્ધ છે; તે શક્તિશાળી છે.
શંયોરપ્રતિમા ભાર્યા સત્યા સત્યાઽથ ધર્મજા। અગ્નિતસ્ય સુતો દીપ્તસ્તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ સુવ્રતાઃ
શમ્યુની અનન્ય અને સત્યવંતી પત્નીનું નામ સત્યા છે, જે ધર્મથી જન્મેલી છે; તેમના પુત્રનું નામ દીપ્ત છે અને ત્રણ પુણ્યવાળી દીકરીઓ છે.
પ્રથમેનાજ્યભાગેન પૂજ્યતે યોઽગ્નિરધ્વરે। અગ્નિસ્તસ્ય ભરદ્વાજઃ પ્રથમઃ પુત્ર ઉચ્યતે
યજ્ઞમાં પ્રથમ ઘીથી પૂજાય તે અગ્નિનો પહેલો પુત્ર ભરદ્વાજ કહેવાય છે.
પૌર્ણમાસેષુ સર્વેષુ હવિરાજ્યં ધ્રુવોદ્યતમ્। ભરતો નામતઃ સોગ્નિર્દ્વિતીયઃ શંયુતઃ સુતઃ
દરેક પૂર્ણિમાના યજ્ઞોમાં હંમેશા ઘીનું હવન થાય છે; તે અગ્નિનું નામ ભરત છે, જે શમ્યુનો બીજો પુત્ર છે.
તિસ્રઃ કન્યા ભવન્ત્યન્યા યાસાં સ ભરત પતિઃ। ભારતસ્તુ સુતસ્તસ્ય ભારત્યેકા ચ પુત્રિકા
બીજી ત્રણ દીકરીઓ છે, જેમના પતિ ભરત છે; તેની એક પુત્રીનું નામ ભારતી છે અને પુત્રનું નામ ભારત છે.
ભારતો ભરતસ્યાગ્નેઃ પાવકસ્તુ પ્રજાયતે। મહાનત્યર્થમહિતસ્તથા ભરતસત્તમ
ભારત નામના અગ્નિમાંથી પાવક જન્મે છે, જે મહાન અને અત્યંત તેજસ્વી છે, હે શ્રેષ્ઠ ભરતો.
ભરદ્વાજસ્ય ભાર્યા તુ વીરા વીરશ્ચ પિણ્ડદઃ। પ્રાહુરાજ્યેન તસ્યેજ્યાં સોમસ્યેવ દ્વિજાઃ શનૈઃ
ભરદ્વાજની પત્નીનું નામ વીરા છે અને પુત્ર પિંડદ છે; દ્વિજોએ કહ્યું છે કે તેની યજ્ઞવિધિ ધીરે ધીરે ઘીથી થાય છે, જેમ સોમની થાય છે.
હવિષા યો દ્વિતીયેન સોમેન સહ યુજ્યતે। રથપ્રભૂ રથધ્વાનઃ કુમ્ભરેતાઃ સ ઉચ્યતે
જે યજ્ઞમાં બીજી હવન સામગ્રી સોમ સાથે જોડાય છે, તેને રથપ્રભુ, રથધ્વાન અને કુંભરેતસ કહે છે.
સરય્વાં જનયત્સિદ્ધિં ભાનું ભાભિઃ સમાવૃણોત્। આગ્નેયમનયન્મિથ્યં મિથ્યો નામૈવ કથ્યતે
સરયૂમાં તેણે સિદ્ધિને જન્મ આપી અને ભાનુને કિરણોથી ઢાંકી દીધો; મિથ્યા નામે પ્રસિદ્ધ અગ્નિ મોહિત થવાથી જન્મે છે.