અનિષ્ટસંપ્રયોગાચ્ચ વિપ્રયોગાત્પ્રયિસ્ય ચ। મનુષ્યા માનસૈર્દુઃખૈર્યુજ્યન્તે ચાલ્પબુદ્ધયઃ
અપ્રીતિજનક સાથે જોડાણ અને ઇચ્છિતથી વિયોગ થવાથી, ઓછા સમજવાળા લોકો મનના દુઃખથી પીડાય છે.
ગુણૈર્ભૂતાનિ યુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે તથૈવ ચ। સર્વાણિ નૈતદેકસ્ય શોકસ્થાનં હિ વિદ્યતે
પ્રાણીઓ ગુણોથી જોડાય છે અને ગુણોથી જ વિખૂટા પડે છે; એમાં કોઈ એક વ્યક્તિને દુઃખવાનો કારણ નથી.
અનિષ્ટનાન્વિતં પશ્યંસ્તથા ક્ષિપ્રં વિરજ્યતે। તતશ્ચ પ્રતિકુર્વન્તિ યદિ પશ્યન્ત્યુપક્રમમ્
જે દુઃખદ વાતો જોડાયેલી છે તે જોઈને માણસ ઝડપથી વૈરાગ્ય પામે છે; પછી ઉપાય દેખાય તો તે સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
શોચતો ન ભવેત્કિંચિત્કેવલં પરિતપ્યતે। પરિત્યજન્તિ યે દુઃખં સુખં વાઽપ્યુભયં નરાઃ
શોક કરવાથી કશું મળતું નથી, ફક્ત વધુ પીડા થાય છે; જે લોકો સુખ અને દુઃખ બંને છોડી દે છે, તેઓ સાચા વિવેકી છે.
ત એવ સુખમેધન્તે જ્ઞાનતૃપ્તા મનીષિણઃ। અસંતોષપરા મૂઢાઃ સંતોષં યાનતિ પણ્ડિતાઃ
જેઓ જ્ઞાનથી સંતોષ પામે છે, એ જ સાચું સુખ મેળવે છે; મૂર્ખો તો અસંતોષ પાછળ દોડે છે, પણ પંડિતો સંતોષ શોધે છે.
અસંતોષસ્ય નાસ્ત્યન્તસ્તુષ્ટિસ્તુ પરમં સુખમ્। ન શોચન્તિ ગતાધ્વાનઃ પશ્યન્તઃ પરમાં ગતિં
અસંતોષને કોઈ અંત નથી, પણ સંતોષમાં સર્વોચ્ચ સુખ છે; જે પોતાના માર્ગના અંતે પહોંચે છે, તેઓ પરમ ગતિને જોઈને કદી દુઃખી થતા નથી.
ન વિષાદે મનઃ કાર્યં વિષાદો વિષમુત્તમમ્। મારયત્યકૃતપ્રજ્ઞં બાલં ક્રુદ્ધ ઇવોરગઃ
મનને કદી નિરાશામાં ન મૂકવું, કેમ કે નિરાશા તો સૌથી મોટું ઝેર છે; તે અજ્ઞાન બાળકને ગુસ્સે થયેલા સાપ જેવું નાશ કરી નાખે છે.
યંવિષાદોઽભિભવતિ વિષમે સમુપસ્થિતે। તેજસા તસ્ હીનસ્ય પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે
જ્યારે નિરાશા કોઈને મુશ્કેલીમાં ઘેરી લે છે, ત્યારે તે માણસમાં શક્તિ રહેતી નથી અને એનું જીવન નિષ્ફળ થઈ જાય છે.
અવશ્યં ક્રિયમાણસ્ કર્મણો દૃશ્યતે ફલમ્। ન હિ નિર્વેદમાગમ્ય કિંચિત્પ્રાપ્નોતિ શોભનમ્
કોઈપણ કર્મનું ફળ ચોક્કસ મળે છે; નિરાશ થઈ જઈએ તો કશુ સારું મળતું નથી.
અથાપ્યુપાયં પશ્યેત દુઃખસ્ પરિમોક્ષણે। અશોચન્નારભેતૈવ યુક્તશ્ચાવ્યસની ભવેત્
જો દુઃખમાંથી છૂટકારો મેળવવાનો કોઈ ઉપાય દેખાય તો, દુઃખ ન કરતાં, ધીરજથી અને નિડર બનીને કામ કરવું જોઈએ.
ભૂતેષ્વભાવં સંચિન્ત્ય યે તુ બુદ્ધેઃ પરં ગતાઃ। ન શોચન્તિ કૃતપ્રજ્ઞાઃ પશ્યન્તઃ પરમાં ગતિમ્
જે લોકો ઊંચી સમજ સુધી પહોંચ્યા છે, અને જીવોના અસ્થિર સ્વરૂપ પર વિચાર કરે છે, તેઓ દુઃખી થતા નથી, કારણ કે તેમની બુદ્ધિ સર્વોચ્ચ લક્ષ્યને જોઈ શકે છે.
ન શોચામિ રમે વિદ્વન્કાલાકાઙ્ક્ષી સ્થિતોસ્મ્યહમ્। એતૈર્નિદર્શનૈર્બ્રહ્મન્નાવસીદામિ સત્તમ
હે વિદ્વાન, હું દુઃખી થતો નથી; યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહ્યો છું. આ ઉદાહરણોથી, હે બ્રાહ્મણ, હું મનથી ક્યારેય તૂટી જતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ સજ્જન.
કૃતપ્રજ્ઞોસિ મેધાવી બુદ્ધિશ્ચ વિપુલા તવ। પાપાન્નિવૃત્તોસિ સદા જ્ઞાનવૃદ્ધોસિ ધર્મવિત્
તમે સમજદાર છો, બુદ્ધિશાળી છો અને તમારી સમજણ વિશાળ છે; તમે હંમેશા પાપથી દૂર રહો છો, જ્ઞાનમાં પ્રૌઢ છો અને ધર્મને જાણો છો.
આપૃચ્છે ત્વાં સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ધર્મસ્ત્વાં પરિરક્ષતુ। અપ્રમાદસ્તુ કર્તવ્યો ધર્મે ધર્મભૃતાંવર
હું તમને વિદાય લઈ રહ્યો છું; તમારું કલ્યાણ થાય. ધર્મ તમારી રક્ષા કરે અને હે ધર્મના શ્રેષ્ઠ અનુયાયી, તમે હંમેશા ધર્મમાં સતર્ક રહો.
બાઢમિત્યેવ તં વ્યાધઃ કૃતાઞ્જલિરુવાચ હ। પ્રદક્ષિણમથો કૃત્વા પ્રસ્થિતો દ્વિજસત્તમઃ
શિકારીએ હાથ જોડીને કહ્યું, 'જેમ તમારું કહેલું તેમ જ થશે.' પછી તેણે પ્રદક્ષિણ કરી, અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પોતાના માર્ગે નીકળી પડ્યા.
સ તુ ગત્વાદ્વિજઃ સર્વાં શુશ્રૂષાં કૃતવાંસ્તદા। માતાપિતૃભ્યામન્ધાભ્યાં યથાન્યાયં સુસંશિતઃ
પછી બ્રાહ્મણે જઈને, પોતાના અંધ માતા-પિતાની સર્વ સેવા યોગ્ય રીતે અને પૂરેપૂરી કરી.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં નિખિલેન યુધિષ્ઠિર। પૃષ્ટવાનસિ યં તાત ધર્મં ધર્મભૃતાંવર
હે યુધિષ્ઠિર, તમે જે ધર્મ વિશે પૂછ્યું હતું, તે બધું મેં વિગતે તમને કહી દીધું છે, હે ધર્મના શ્રેષ્ઠ અનુયાયી.
પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણસ્ય ચ સત્તમ। માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા ધર્મવ્યાધેન કીર્તિતા
પતિવ્રતા સ્ત્રીનું મહાત્મ્ય, બ્રાહ્મણની મહાનતા અને માતા-પિતાની સેવા—all ધર્મવ્યાાધે વખાણી છે.
અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ધર્માખ્યાનમનુત્તમમ્। સર્વધર્મવિદાંશ્રેષ્ઠ કથિતં મુનિસત્તમ
હે બ્રાહ્મણ, આ ધર્મની વાર્તા અત્યંત અદ્ભુત અને શ્રેષ્ઠ છે, અને તમે, સર્વ ધર્મ જાણનારા શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ વર્ણવી છે.
સુખશ્રાવ્યતયા વિદ્વન્મુહૂર્ત ઇવ મે ગતઃ। ન હિ તૃપ્તોસ્મિ ભગવઞ્શૃણ્વાનો ધર્મમુત્તમમ્
હે વિદ્વાન, આ વાર્તા સાંભળવામાં એટલી મજા આવી કે સમય પળમાં વીતી ગયો; હે મહાન, આ શ્રેષ્ઠ ધર્મ સાંભળીને પણ હું તૃપ્ત થયો નથી.
શ્રુત્વેમાં ધર્મસંયુક્તાં ધર્મરાજઃ કથાં શુભામ્। પુનઃ પપ્રચ્છ તમૃષિં માર્કણ્ડેયમિદં તદા
આ શુભ અને ધર્મથી ભરપૂર વાર્તા સાંભળ્યા પછી, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ફરીથી ઋષિ માર્કંડેયને આ રીતે પૂછ્યું:
કથમગ્નિર્વનં યાતઃ કથં ચાપ્યઙ્ગિરાઃ પુરા। નષ્ટેઽગ્નૌ હવ્યમહવદગ્નિર્ભૂત્વા મહાદ્યુતિઃ
અગ્નિ કેવી રીતે વનમાં ગયો અને પૂર્વે અંંગિરાએ પણ કેવી રીતે વનમાં ગયા? જ્યારે અગ્નિ ગુમ થઈ ગયો હતો, ત્યારે મહાપ્રભાવી અગ્નિ યજ્ઞમાં કેવી રીતે પ્રગટ થયો?
અગ્નિર્યદા ચૈક એવ બહુત્વં ચાસ્ય કર્મસુ। દૃશ્યતે ભગવન્સર્વમેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્
હે ભગવન, અગ્નિ એક જ છે તો પણ, વિવિધ કાર્યોમાં તે કેટલાય રીતે દેખાય છે—આ બધું હું જાણવા ઈચ્છું છું.
કુમારશ્ચ યથોત્પન્નો યથા ચાગ્નેઃ સુતોઽભવત્। યથા રુદ્રાચ્ચ સંભૂતો ગઙ્ગાયાં કૃત્તિકાસુ ચ
કુમાર કેવી રીતે જન્મ્યો અને અગ્નિનો પુત્ર કેવી રીતે બન્યો? તે રુદ્ર, ગંગા અને કૃત્તિકા પાસેથી કેવી રીતે પ્રગટ થયો?
એતદિચ્છામ્યહં ત્વત્તઃ શ્રોતું ભાર્ગવસત્તમ। કૌતૂહલસમાવિષ્ટો યાથાતથ્યં મહામુને
હે ભૃગુકુલના શ્રેષ્ઠ, હે મહામુનિ, આ બધું હું તમારી પાસેથી સાચું અને યથાવત્ સાંભળવા ઈચ્છું છું, કારણ કે હું અત્યંત ઉત્સુક છું.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્। યથા ક્રુદ્ધો હુતવહસ્તપસ્તપ્તું વનં ગતઃ
આ વિષયમાં પણ એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે: કેવી રીતે ગુસ્સામાં હુતવહ (અગ્નિદેવ) તપ કરવા વનમાં ગયા હતા.
યથા ચ ભગવાનગ્નિઃ સ્વયમેવાઙ્ગેરાઽભવત્। સંતાપયંશ્ચ પ્રભયા નાશયંસ્તિમિરાવલિમ્
જેમ ભગવાન અગ્નિ પોતે જ અંગિરસમાંથી પ્રગટ્યા, તેમ પોતાની તેજસ્વી કિરણોથી અંધકારને દૂર કરી દીધો, એમ.
પુરાઙ્ગિરા મહાબાહો ચચાર તપ ઉત્તમમ્। આશ્રમસ્થો મહાભાગો હવ્યવાહં વિશેષયન્। યથાગ્નિર્ભૂત્વા તુ તદા જગત્સર્વં વ્યકાશયત્
પહેલાં, મહાબાહુ, અંગિરસે પોતાના આશ્રમમાં ઉત્તમ તપ કર્યું, અને હવ્યવાહનને વિશિષ્ટ રીતે ઓળખાવ્યો; પછી અગ્નિ બનીને આખા જગતને પ્રકાશિત કર્યો.
તપશ્ચરંસ્તુ હુતભુક્સંતપ્તસ્તસ્ય તેજસા। ભૃશં ગ્લાનશ્ચતેજસ્વી ન ચ કિંચિત્પ્રજજ્ઞિવાન્
હુતભુક અગ્નિ તપમાં લીન હતા, પોતાનાં તેજથી દાઝાઈ ગયા, તેથી બહુ થાકી ગયા, તેમનું તેજ પણ ઓછું પડી ગયું અને તેમને કશુંયે જ્ઞાન રહ્યું નહીં.
અથ સંચિન્તયામાસ ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। અન્યોઽગ્નિરિવ લોકાનાં બ્રહ્મણા સંપ્રકલ્પિતઃ
પછી હવ્યવાહન ભગવાને વિચાર્યું: 'લાગે છે, બ્રહ્માએ દુનિયાના કલ્યાણ માટે બીજો અગ્નિ સ્થાપ્યો છે.'