યદા દ્રોણઃ કૃતવર્મા કૃપશ્ચ કર્ણો દ્રૌણિર્મદ્રરાજશ્ચ શૂરઃ। અમર્ષયન્સૈન્ધવં વધ્યમાનં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણ, કૃતવર્મા, કૃપ, કર્ણ, દ્રોણપુત્ર અને મદ્રરાજ જેવા શૂરવીરો પણ સૈંધવ રાજાના વધને સહન કરી શક્યા નહીં, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દેવરાજેન દત્તાં દિવ્યાં શક્તિં વ્યંસિતાં માધવેન। ઘટોત્કચે રાક્ષસે ઘોરરૂપે તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દેવરાજે જે દિવ્ય શક્તિ આપી હતી, તે માધવે ઘોર રાક્ષસ ઘટોત્કચ પર વેડફી નાખી, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં કર્ણઘટોત્કચાભ્યાં યુદ્ધે મુક્તાં સૂતપુત્રેણ શક્તિમ્। યયા વધ્યઃ સમરે સવ્યસાચી તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે કર્ણ અને ઘટોત્કચના યુદ્ધમાં સુતપુત્રે એ શક્તિ છોડીને વાપરી, જેના દ્વારા સવ્યસાચીનો વધ થઈ શક્યો હોત, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણમાચાર્યમેકં ધૃષ્ટદ્યુમ્નેનાભ્યતિક્રમ્ય ધર્મમ્। રથોપસ્થે પ્રાયગતં વિશસ્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણાચાર્ય એકલા હતા, ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ધર્મને લાંઘી તેમને રથમાં પાડી મારી નાખ્યા, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રૌણિના દ્વૈરથસ્થં માદ્રીસુતં નકુલં લોકમધ્યે। સમં યુદ્ધે મણ્ડલેભ્યશ્ચરન્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્રએ માદ્રીપુત્ર નકુલને એકલાં રથયુદ્ધમાં ઘેરી લીધો અને બંને વ્યૂહોમાં કુશળતાપૂર્વક લડી રહ્યા હતા, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદા દ્રોણે નિહતે દ્રોણપુત્રો નારાયણં દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વન્। નૈષામન્તં ગતવાન્પાણ્ડવાનાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણના મૃત્યુ પછી દ્રોણપુત્રે દિવ્ય નારાયણાસ્ત્ર ચલાવ્યું છતાં પણ પાંડવોનો અંત લાવી શક્યો નહીં, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં ભીમસેનેન પીતં રક્તં ભ્રાતુર્યુધિ દુઃશાસનસ્ય। નિવારિતં નાન્યતમેન ભીમં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ભીમસેને યુદ્ધભૂમિ પર પોતાના ભાઈ દુશાસનનું લોહી પીધું અને કોઈ પણ ભીમને રોકી શક્યો નહીં, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં કર્ણમત્યન્તશૂરં હતં પાર્થેનાહવેષ્વપ્રધૃષ્યમ્। તસ્મિન્ભ્રાતૃણાં વિગ્રહે દેવગુહ્યે તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અતિશય શૂરવીર અને યુદ્ધમાં અપરાજય કર્ણને પાર્થએ ભાઈઓ વચ્ચેના ગુપ્ત યુદ્ધમાં મારી નાખ્યો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણપુત્રં ચ શૂરં દુઃશાસનં કૃતવર્માણમુગ્રમ્। યુધિષ્ટિરં ધર્મરાજં જયન્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્ર, શૂરવીર દુશાસન અને ભયાનક કૃતવર્મા, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર દ્વારા પરાજિત થયા, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં નિહતં મદ્રરાજં રણે શૂરં ધર્મરાજેન સૂત। સદા સઙ્ગ્રામે સ્પ્રધતે યસ્તુ કૃષ્ણં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે મદ્રરાજ, જે હંમેશા યુદ્ધમાં કૃષ્ણનો પ્રતિસ્પર્ધી રહ્યો હતો, તેને ધર્મરાજે યુદ્ધભૂમિ પર મારી નાખ્યો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં કલહદ્યૂતમૂલં માયાબલં સૌબલં પાણ્ડવેન। હતં સઙ્ગ્રામે સહદેવેન પાપં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે કલહ અને જુગારના મૂળ, માયાવાળું સૌબલ, શકુની, સહદેવના હાથે યુદ્ધમાં મારો ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં શ્રાન્તમેકં શયાનં હ્રદં ગત્વા સ્તમ્ભયિત્વા તદમ્ભઃ। દુર્યોધનં વિરથં ભગ્નશક્તિં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દુર્યોધન એકલો અને થાકેલો, હ્રદમાં ગયો, પાણીને સ્થિર કરી દીધું અને રથ તથા શસ્ત્ર વિના રહી ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં પાણ્ડવાંસ્તિષ્ઠમાનાન્ ગત્વા હ્રદે વાસુદેવેન સાર્ધમ્। અમર્ષણં ધર્ષયતઃ સુતં મે તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે મારા પુત્રએ સહન ન કરી શકી, હ્રદ પાસે વાસુદેવ સાથે ઊભેલા પાંડવો પર હુમલો કર્યો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં વિવિધાંશ્ચિત્રમાર્ગાન્ ગદાયુદ્ધે મણ્ડલશશ્ચરન્તમ્। મિથ્યા હતં વાસુદેવસ્ય બુદ્ધ્યા તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ગદાયુદ્ધમાં મારા પુત્રએ અનેક અદ્ભુત વળાંકોમાં ફરતા ફરતા, કૃષ્ણની યુક્તિથી, ખોટા પ્રહારમાં માર્યો ગયો, ત્યારે સંજય, મને જીતની આશા નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણપુત્રાદિભિસ્તૈ- ર્હતાન્પઞ્ચાલાન્દ્રૌપદેયાંશ્ચ સુપ્તાન્। કૃતં બીભત્સમયશસ્યં ચ કર્મ તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્ર અને બીજા લોકોએ પંચાલો અને દ્રૌપદીના પુત્રોને ઊંઘમાં મારી નાખ્યા, અને ભીમસેને ભયાનક અને પ્રસિદ્ધ કાર્ય કર્યું, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં ભીમસેનાનુયાતે- નાશ્વત્થામ્ના પરમાસ્ત્રં પ્રયુક્તમ્। ક્રુદ્ધેનૈષીકમવધીદ્યેન ગર્ભં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ભીમસેનના પીછા કરતા અશ્વત્થામાએ ગુસ્સામાં પરમાસ્ત્ર છોડ્યું અને ગર્ભસ્થ બાળકનો નાશ કર્યો, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં બ્રહ્મશિરોઽર્જુનેન સ્વસ્તીત્યુક્ત્વાઽસ્ત્રમસ્ત્રેણ શાન્તમ્। અશ્વત્થામ્ના મણિરત્નં ચ દત્તં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુને શાંતિના શબ્દો ઉચ્ચારીને બ્રહ્મશિરાસ્ત્રને બીજાં અસ્ત્રથી શાંત કર્યું અને અશ્વત્થામાએ પોતાનું કિંમતી મણિ આપી દીધું, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
યદાઽશ્રૌષં દ્રોણપુત્રેણ ગર્ભે વૈરાટ્યા વૈ પાત્યમાને મહાસ્ત્રૈઃ। સંજીવયામીતિ હરેઃ પ્રતિજ્ઞાં તદા નાશંસે વિજયાય સંજય
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે દ્રોણપુત્રે મહા અસ્ત્રોથી ઉત્તરા ના ગર્ભમાં રહેલા બાળકને નાશ કરવા ઈચ્છ્યું અને હરિએ તેને જીવિત રાખવાનો વચન આપ્યો, ત્યારે, સંજય, મને વિજયની આશા રહી નહોતી.
દ્વૈપાયનઃ કેશવો દ્રોણપુત્રં પરસ્પેરણાભિશાપૈઃ શશાપ। બુદ્ધ્વા ચાહં બુદ્ધિહીનોઽદ્ય સૂત સંતપ્યે વૈ પુત્રપૌત્રૈશ્ચ હીનઃ
દ્વૈપાયન અને કેશવે દ્રોણપુત્રને પરસ્પર શાપ આપ્યા; અને હવે, સુત, આ જાણીને, હું બુદ્ધિ વિહોણો, પુત્ર અને પૌત્ર વિના દુઃખી છું.
શોચ્યા ગાન્ધારી પુત્રપૌત્રૈર્વિહીના તથા વધ્વા પિતૃભિર્ભ્રાતૃભિશ્ચ। કૃતં કાર્યં દુષ્કરં પાણ્ડવેયૈઃ પ્રાપ્તં રાજ્યમસપત્નં પુનસ્તૈઃ
ગાંધારી પુત્ર અને પૌત્ર વિના શોકપાત્ર છે, તેમ જ વહુઓ પિતા અને ભાઈઓ વિના છે; પાંડવો એ અતિ કઠિન કાર્ય પૂર્ણ કર્યું અને ફરીથી બિનસ્પર્ધા રાજય મેળવ્યું.
કષ્ટં યુદ્ધે દશ શેષાઃ શ્રુતા મે ત્રયોઽસ્માકં પાણ્ડવાનાં ચ સપ્ત। દ્વ્યૂના વિંશતિરાહતાઽક્ષૌહિણીનાં તસ્મિન્સઙ્ગ્રામે ભૈરવે ક્ષત્રિયાણામ્
આ યુદ્ધમાં માત્ર દસ જણ બચ્યા – અમારા ત્રણ અને પાંડવોના સાત; ક્ષત્રિયોના એ ભયાનક યુદ્ધમાં અઢાર અક્ષૌહિણી સેના નાશ પામી.
તમસ્ત્વતીવ વિસ્તીર્ણં મોહ આવિશતીવ મામ્। સંજ્ઞાં નોપલભે સૂત મનો વિહ્વલતીવ મે
મને તો ઘનઘોર અંધકાર ઘેરી લે છે, જાણે મોહ છવાઈ ગયો હોય; સુત, મને સંજ્ઞાન નથી આવતી અને મન ખૂબ વ્યાકુળ છે.
ઇત્યુક્ત્વા ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ વિલપ્ય બહુ દુઃખિતઃ। મૂર્ચ્છિતઃ પુનરાશ્વસ્તઃ સંજયં વાક્યમબ્રવીત્
આ રીતે કહી ધૃતરાષ્ટ્રે ઘણું રડ્યું, દુઃખમાં બેહોશ થયો; પછી સંભળી, તેણે સંજયને કહ્યું.
સંજયૈવં ગતે પ્રાણાંસ્ત્યક્તુમિચ્છામિ મા ચિરમ્। સ્તોકં હ્યપિ ન પશ્યામિ ફલં જીવિતધારણે
સંજય, આવી સ્થિતિમાં હવે હું જીવવું નથી ઈચ્છતો; જીવન રાખવામાં મને જરા પણ લાભ દેખાતો નથી.
તં તથા વાદિનં દીનં વિલપન્તં મહીપતિમ્। નિઃશ્વસન્તં યથા નાગં મુહ્યમાનં પુનઃ પુનઃ
એ રાજાને આ રીતે દુઃખી, રડતો અને સાપની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો જોઈ, વારંવાર બેહોશ થતો, ત્યારે ગાવલ્ગણએ ભારે શબ્દો કહ્યા.
ગાવલ્ગણિરિદં ધીમાન્મહાર્થં વાક્યમબ્રવીત્
ગાવલ્ગણે, બુદ્ધિશાળી અને સમજદાર, એ મહત્વપૂર્ણ વાતો કહી.
દ્વૈપાયનસ્ય વદતો નારદસ્ય ચ ધીમતઃ। મહત્સુ રાજવંશેષુ ગુણૈઃ સમુદિતેષુ ચ
દ્વૈપાયન અને વિદ્વાન નારદે કહ્યું છે કે મહાન રાજવંશોમાં, ગુણોથી યુક્ત એવા વંશોમાં,
જાતાન્દિવ્યાસ્ત્રવિદુષઃ શક્રપ્રતિમતેજસઃ। ધર્મેણ પૃથિવીં જિત્વા યજ્ઞૈરિષ્ટ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ
દિવ્ય અસ્ત્રો જાણનારા, ઇન્દ્ર જેવી તેજસ્વીતા ધરાવનારા, ધર્મથી પૃથ્વી જીતનારા અને યજ્ઞો કરી દાન આપનારા મહાન વીરોએ જન્મ લીધો હતો.
અસ્મિઁલ્લોકે યશઃ પ્રાપ્ય તતઃ કાલવશં ગતાન્। શૈબ્યં મહારથં વીરં સૃંજયં જયતાં વરમ્।। 250 ||
આ દુનિયામાં નામ મેળવી, પછી સમયના વશમાં થયા: મહારથી શૈબ્ય, વીર શ્રુંજય, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
બાહ્લીકં દમનં ચૈદ્યં શર્યાતિમજિતં નલમ્
બાહ્લીક, દમન, ચેદિના રાજા, અજય શર્યાતિ અને નલ,