તપોયોગસમારમ્ભં કુરુતે દ્વિજસત્તમ। કર્મભિર્બહુભિશ્ચાપિ લોકાનશ્નાતિ કર્મભિઃ
—ત્યારે તે તપ અને યોગનો આરંભ કરે છે, અને અનેક સારા કર્મોથી એ કર્મોના ફળરૂપે વિવિધ લોકોએ સુખ ભોગવે છે.
[સ ચેન્નિવૃત્તબન્ધસ્તુ વિશુદ્ધશ્ચાપિ કર્મભિઃ।] પ્રાપ્નોતિ સુકૃતાઁલ્લોકાન્યત્રગત્વા ન શોચતિ
જો તે કર્મના બંધનથી મુક્ત અને શુદ્ધ બને, તો સારા લોકોના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને ત્યાં જઈને કદી શોક કરતો નથી.
પાપં કુર્વનપુણ્યવૃત્તઃ પુણ્યસ્યાન્તં ન ગચ્છતિ। `પુણ્યં કુર્વન્પુણ્યવૃત્તઃ પુણ્યસ્યાન્તં ન ગચ્છતિ'। તસ્માત્પુણ્યં યતેત્કર્તું વર્જયીત ચ પાપકમ્
પાપી વર્તન કરનાર પુણ્યનો અંત નથી પામતો; અને પુણ્ય વર્તન કરનાર પણ પુણ્યનો અંત નથી પામતો. તેથી સારા કર્મ કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને પાપ ટાળવું જોઈએ.
અનસૂયુઃ કૃતજ્ઞશ્ચ કલ્યાણાન્યેવ સેવતે। સુખાનિ ધર્મમર્થં ચ સ્વર્ગં ચ લભતે નરઃ
જે માણસ ઈર્ષ્યા રાખતો નથી અને કૃતજ્ઞ છે, તે હંમેશા શુભ કાર્યો કરે છે; તેને સુખ, ધર્મ, ધન અને સ્વર્ગ મળે છે.
સંસ્કૃતસ્ય ચ દાન્તસ્ નિયતસ્ય યતાત્મનઃ। પ્રાજ્ઞાસ્યાનન્તરા વૃત્તિરિહિ લોકે પરત્ર ચ
શાંત, સંયમી અને નિયમિત માણસને, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં પણ, વિદ્વાનોની સારી આચરણ પ્રાપ્ત થાય છે.
સતાં ધર઼્મેણ વર્તેત ક્રિયાં શિષ્ટવદાચરેત્। અસંક્લેશેન લોકસ્ય વૃત્તિં લિપ્સેત વૈ દ્વિજઃ
સજ્જનોની રીત પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ, અને જેમ વિદ્વાન વર્તે છે તેમ કરવું જોઈએ; દુનિયાને કોઈ દુઃખ ન પહોંચાડે અને પોતાનું જીવન નિર્વાહ કરવું જોઈએ.
સન્તિ હ્યાગમવિજ્ઞાનાઃ શિષ્ટાઃ શાસ્ત્રે વિચક્ષણાઃ। સ્વધર્મેણ ક્રિયા લોકે કુર્વાણાસ્તે હ્યસંકરાઃ
શાસ્ત્રજ્ઞ અને વિદ્વાન સજ્જનો છે, જે પોતાના ધર્મ અનુસાર આ દુનિયામાં કર્મ કરે છે, તેઓ કદી ગૂંચવાતા નથી.
પ્રાજ્ઞો ધર્મેણ રમતે ધર્મં ચૈવોપજીવતિ। તસ્માદ્ધર્માદવાપ્તેન ધનન દ્વિજસત્તમ
વિદ્વાન માણસ ધર્મમાં આનંદ પામે છે અને ધર્મથી જીવન નિર્વાહ કરે છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, ધન પણ ધર્મથી જ મેળવવું જોઈએ.
તસ્યૈવ સિંચતે મૂલં ગુણાન્પશ્યતિ યત્ર વૈ। ધર્માત્મા ભવતિ હ્યેવં ચિત્તં ચાસ્ય પ્રસીદતિ। સ મિત્રજનસંતુષ્ટ ઇહ પ્રેત્ય ચ નન્દતિ
જ્યાં ગુણો જોવા મળે છે ત્યાં જ મૂળ મજબૂત થાય છે; એ રીતે માણસ ધર્માત્મા બને છે, મન પ્રસન્ન થાય છે અને મિત્રો તથા લોકોમાં સંતોષ પામે છે, અહીં અને પરલોકમાં આનંદ અનુભવે છે.
શબ્દં સ્પર્શં તથા રૂપં ગન્ધાનિષ્ટાંસ્ચ સત્તમ। પ્રભુત્વં લભતે ચાપિ ધર્મસ્યૈતત્ફલં વિદુઃ
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, સુગંધ અને સુખદ સામર્થ્ય—આ બધું ધર્મના ફળરૂપે મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ.
ધરમસ્ય ચ પલં લબ્ધ્વા ન તુષ્યતિ મહાદ્વિજ। અતુષ્યમાણો નિર્વેદમાદત્તે જ્ઞાનચક્ષુષા
ધર્મનું ફળ મળ્યા પછી પણ મહાન બ્રાહ્મણ સંતોષ પામતો નથી; એ અતૃપ્ત રહીને જ્ઞાનની દૃષ્ટિથી વૈરાગ્ય અપનાવે છે.
પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નર ઇહ દોષં નૈવાનુરુધ્યતે। વિરજ્યે યથાકામં ન ચ ધર્મં વિમુઞ્ચતિ
જે માણસને જ્ઞાનની આંખ છે, એ અહીં દોષોને ચોંટતો નથી; મનની ઇચ્છા પ્રમાણે વૈરાગ્ય રાખે છે, પણ ધર્મ છોડતો નથી.
ફલત્યાગે ચ યતતે દૃષ્ટ્વા લોકં ક્રિયાત્મકમ્। તતો મોક્ષે પ્રયતતે નાનુપાયાદુપાયતઃ
જગતને કર્મમાં વ્યસ્ત જોઈને, એ ફળના ત્યાગ માટે પ્રયત્ન કરે છે; પછી યોગ્ય રીતે મુક્તિ મેળવવા માટે પ્રયત્ન કરે છે, અયોગ્ય રીતે નહીં.
એવં નિર્વેદમાદત્તે પાપં કર્મ જહાતિ ચ। ધાર્મિકશ્ચાપિ ભવતિ મોક્ષં ચ લભતે પરમ્
આ રીતે એ વૈરાગ્ય અપનાવે છે અને પાપી કર્મો છોડે છે; ધર્મી બને છે અને પરમ મુક્તિ પણ મેળવે છે.
તપો નિઃશ્રેયસં જન્તોસ્તસ્ય મૂલં શમો દમઃ। તેન સર્વાનવાપ્નોતિ કામાન્યાન્મનસેચ્છતિ
જીવ માટે તપ એ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે; તેનો મૂળ શાંતિ અને આત્મસંયમ છે. એથી મનમાં જે ઇચ્છા હોય, તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન સત્યેન ચ દમેન ચ। બ્રહ્મણઃ પદમાપ્નોતિ યત્પરં દ્વિજસત્તમ
ઇન્દ્રિયોની અંકુશ, સત્ય અને આત્મસંયમથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મનું પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે.
ઇન્દ્રિયાણીતિ યાન્યાહુઃ કાનિ તાનિ યતવ્રત। નિગ્રહશ્ચ કથં કાર્યો નિગ્રહસ્ય ચ કિં ફલમ્
હે નિયમમાં સ્થિર, કયા અંગોને ઇન્દ્રિય કહેવામાં આવે છે અને એ કયા છે? અંકુશ કેવી રીતે કરવો અને અંકુશનો શું ફળ છે?
કથં ચ ફલમાપ્નોતિ તેષાં ધર્મભૃતાંવર। એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન ધર્મં જ્ઞાતું સુધાર્મિક
હે શ્રેષ્ઠ ધર્મધારી, એના અંકુશનું ફળ કેવી રીતે મળે છે? હે ઉત્તમ ધર્મી, હું તારી પાસેથી સાચો ધર્મ જાણવું ઇચ્છું છું.
એવમુક્તસ્તુ વિપ્રેણ ધર્મવ્યાધો યુધિષ્ઠિર। પ્રત્યુવાચ યથા વિપ્રં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ
બ્રાહ્મણ દ્વારા પૂછવામાં આવતાં, ધર્મયુક્ત કસાઈએ યુધિષ્ઠિરને એ જ રીતે જવાબ આપ્યો; હે રાજા, એ સાંભળો.
વિજ્ઞાનાર્થં મનુષ્યાણાં મનઃ પૂર્વં પ્રવર્તતે। તત્પ્રાપ્ય કામં ભજતેક્રોધં ચ દ્વિજસત્તમ
માણસોમાં જ્ઞાન માટે સૌ પ્રથમ મન જાગૃત થાય છે; એ મળ્યા પછી મન ઇચ્છા અને ક્રોધ તરફ વળે છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
તતસ્તદર્થં યતતે કર્મ ચારભતે મહત્। ઇષ્ટાનાં રૂપગન્ધાનામભ્યાસં ચ નિષેવતે
પછી એ માટે માણસ મહાન કર્મ કરે છે અને પ્રયત્ન કરે છે; ઇચ્છિત રૂપ અને સુગંધના આનંદમાં પણ એ વ્યસ્ત રહે છે.
તતો રાગઃ પ્રભવતિ દ્વેષશ્ચ તદનન્તરમ્। તતો લોભઃ પ્રભવતિ મોહશ્ચ તદનન્તરમ્
એમાંથી રાગ જન્મે છે અને પછી દ્વેષ આવે છે; એમાંથી લોભ થાય છે અને પછી મોહ આવે છે.
તસ્ લોભાભિભૂતસ્ય રાગદ્વેષહતસ્ય ચ। ન ધર્મે જાયતે બુદ્ધિર્વ્યાજાદ્ધર્મં કરોતિ ચ
જે લોભથી ઘેરાયેલ અને રાગ-દ્વેષથી પીડિત છે, એમાં ધર્મની સમજ ઊભી થતી નથી અને એ ધર્મને છલથી કરે છે.
વ્યાજેન ચરતે ધર્મમર્થં વ્યાજેન રોચતે। વ્યાજેન સિધ્યમાનેષુ ધનેષુ દ્વિજસત્તમ
એ છલથી ધર્મ કરે છે, છલથી ધન મેળવવા ઈચ્છે છે; અને છલથી ધન પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ,
તત્રૈવ રમતે બુદ્ધિસ્તતઃ પાપં ચિકીર્ષતિ। સુહૃદ્ભિર્વાર્યમાણશ્ચ પણ્ડિતૈશ્ચ દ્વિજોત્તમ
એની બુદ્ધિ એમાં જ રમી રહે છે, અને પછી પાપ કરવા ઈચ્છે છે; મિત્રો અને પંડિતો રોકે છે, છતાં, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ,
ઉત્તરં શ્રુતિસંબદ્ધં બ્રવીત્યશ્રુતિયોજિતમ્। અધર્મસ્ત્રિવિધસ્તસ્ય વર્તતે રાગદોષજઃ
એ ઉત્તર તો શાસ્ત્ર સાથે સંકળાયેલું કહે છે, પણ અમર્યાદિત વાતો લાગુ કરે છે; એમાં રાગ અને દોષથી જન્મેલો ત્રણ પ્રકારનો અધર્મ રહે છે.
પાપં ચિન્તયતે ચૈવ બ્રવીતિ ચ કરોતિ ચ। તસ્યાધર્મપ્રવૃત્તસ્ય ગુણા નશ્યન્તિ સાધવઃ
એ પાપ વિચારે છે, કહે છે અને કરે છે; હે સારા માણસ, અધર્મમાં લાગેલા માણસના ગુણો નાશ પામે છે.
એકશીલાશ્ચ મિત્રત્વં ભજન્તે પાપકર્મિણઃ। સ તેન દુઃખમાપ્નોતિ પરત્ર ચ વિપદ્યતે
એક જ વર્તનવાળા લોકો પાપી માણસના મિત્ર બની જાય છે; એથી એ દુઃખ પામે છે અને પરલોકમાં પણ વિનાશ પામે છે.
પાપાત્મા ભવતિ હ્યેવં ધર્મલાભં તુ મે શૃણુ। યસ્ત્વેતાન્પ્રજ્ઞાયા દોષાન્પૂર્વમેવાનુપશ્યતિ
જે વ્યક્તિ આ રીતે વર્તે છે, તે ખરાબ બની જાય છે; હવે મારા પાસેથી ધર્મલાભ વિશે સાંભળો: જે પૂર્વે જ સમજદારીથી આ દુષ્પ્રવૃત્તિઓને ઓળખી લે છે—
કુશલઃ સુખદુઃખેષુ સાંધૂંશ્ચાપ્યુપસેવતે। તસ્ય સાધુસમારમ્ભાદ્બુદ્ધ્રિધર્મેષુ રાજતે
તે સુખ-દુઃખમાં કુશળ હોય છે અને સારા લોકો સાથે રહે છે; તેની સારા કાર્યોથી, તે જ્ઞાન અને ધર્મના માર્ગમાં તેજસ્વી બને છે.