ચઙ્ક્રમ્યમાણા જીવાંશ્ચ ધરણીસંશ્રિતાન્બહૂન્। પદ્ભ્યાં ઘ્નન્તિ નરા વિપ્ર તત્ર કિં પ્રતિભાતિ તે
હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે લોકો ચાલે છે ત્યારે પગથી ધરતી પર રહેતા અનેક જીવધારીઓને મારી નાખે છે; તમને આમાં શું યોગ્ય લાગે છે?
ઉપવિષ્ટાઃ શયાનાશ્ચ ઘ્નન્તિ જીવાનનેકશઃ। અજ્ઞાનાદથવા જ્ઞાનાત્તત્રકિં પ્રતિભાતિ તે
બેઠા કે સુતા પણ, લોકો ઘણીવાર જાણતા કે અજાણતાં અનેક જીવધારીઓને મારી નાખે છે; તમને આમાં શું યોગ્ય લાગે છે?
જીવૈર્ગ્રસ્તમિદં સર્વમાકાશં પૃથિવી તથા। અવિજ્ઞાનાચ્ચ હિંસન્તિ તત્ર કિં પ્રતિભાતિ તે
આ આખું આકાશ અને ધરતી જીવધારીઓથી ભરેલું છે; અજ્ઞાનથી લોકો હિંસા કરે છે—તમને આમાં શું યોગ્ય લાગે છે?
અહિંસેતિ યદુક્તં હિ પુરુષૈર્વિસ્મિતૈઃ પુરા। કે ન હિંસન્તિ જીવાન્વૈ લોકેઽસ્મિન્દ્વિજસત્તમ્
'હિંસા ન કરવી' એવું પહેલાના આશ્ચર્યચકિત માણસોએ કહ્યું હતું; પણ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ દુનિયામાં એવો કોણ છે જે જીવધારીઓને હિંસા કરતો નથી?
બહુ સંચિન્ત્ય ઇહ વૈ નાસ્તિ કશ્ચિદહિંસકઃ
ઘણું વિચાર્યા પછી પણ અહીં કોઈ પણ સંપૂર્ણ અહિંસક નથી.
અહિંયાસાં તુ નિરતા યતયો દ્વિજસત્તમ। કુર્વન્ત્યેવ હિ હિંસાં તે યત્નાદલ્પતરા ભવેત્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહિંસામાં તત્પર યતિઓ પણ, કેટલાંક ઓછા પ્રયત્નથી જ હોય તો પણ, હિંસા કરી જ બેસે છે.
આલક્ષ્યાશ્ચૈવ પુરુષાઃ કુલે જાતા મહાગુણાઃ। મહાઘોરાણિ કર્માણિ કૃત્વા લજ્જન્તિ વૈ ન ચ
મહાન ગુણો ધરાવતા અને ઉચિત કુળમાં જન્મેલા માણસો પણ ક્યારેક ભયાનક કામો કરે છે અને તેમ છતાં તેમને લાજ પણ લાગતી નથી.
સુહૃદઃ સુહૃદોઽન્યાંસ્ચ દુર્હૃદશ્ચાપિ દુર્હૃદઃ। સમ્યક્પ્રવૃત્તાન્પુરુષાનન સમ્યગનુપશ્યતિ
મિત્રો પોતાના જેવા મિત્રોને જ ઓળખે છે અને દુષ્ટ લોકો પણ પોતાના જેવા દુષ્ટોને જ જુએ છે; પણ જે માણસનું મન યોગ્ય નથી, તે સારા માર્ગે ચાલનારા માણસોને સાચી રીતે ઓળખી શકતો નથી.
સમૃદ્ધૈશ્ચન નન્દન્તિ બાન્ધવા બાન્ધવૈરપિ। ગુરૂંશ્ચૈવ વિનિદન્તિ મૂઢા નિશ્ચિતમાનિનઃ
સગાં-સંબંધીઓ પોતાના સુખી સગાંઓ સાથે આનંદ કરે છે, પણ મૂર્ખ અને પોતાને બુદ્ધિશાળી માનનારા લોકો નિશ્ચિતપણે પોતાના વડીલોની નિંદા કરે છે.
બહુ લોકે વિપર્યસ્તં દૃશ્યતે દ્વિજસત્તમ। ધર્મયુક્તમધર્મં ચ તત્ર કિં પ્રતિભાતિ તે
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, દુનિયામાં ઘણીવાર બધું ઉલટું જોવા મળે છે; અધીર્મ પણ ધર્મ સમાન દેખાય છે—આ વિષયમાં તને શું લાગે છે?
વક્તું બહુવિધં શક્યં ધર્માધર્મેષુ કર્મસુ। સ્વકર્મનિરતો યો હિ સ યશઃ પ્રાપ્નુયાન્મહત્
ધર્મ અને અધીર્મના કાર્યો વિષે અનેક વાતો કહી શકાય, પણ જે માણસ પોતાના કર્તવ્યમાં નિષ્ઠાવાન રહે છે, તે મહાન યશ મેળવે છે.
ધર્મવ્યાધસ્તુ નિપુણં પુનરેવ યુધિષ્ઠિર। વિપ્રર્ષભમુવાચેદં સર્વધર્મભૃતાંવર
પછી ધર્મનિષ્ઠ કસાઈએ ફરીથી કુશળતાપૂર્વક સર્વધર્મ પાળનારા અને બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુધિષ્ઠિરને કહ્યું.
શ્રુતિપ્રમાણો ધર્મોઽયમિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્। સૂક્ષ્મા ગતિર્હિ ધર્મસ્ બહુશાખા હ્યનન્તિકા
મુઠ્ઠી ધરાવનાર વડીલોએ શીખવ્યું છે કે ધર્મનું આધાર શાસ્ત્ર છે; પણ ધર્મનો માર્ગ બહુ સૂક્ષ્મ છે, એના અનેક ફાંટા છે અને તેને સરળતાથી સમજવું મુશ્કેલ છે.
પ્રાણાન્તિકે વિવાહે ચ વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્। અનૃતેન ભવેત્સત્યં સત્યેનૈવાનૃતં ભવેત્
પ્રાણ બચાવવાના પ્રસંગે કે લગ્નમાં ક્યારેક અસત્ય બોલવું પડે; અસત્યથી પણ ક્યારેક સત્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને સત્યથી પણ ક્યારેક અસત્ય થાય છે.
યદ્ભૂતહિતમત્યન્તં તત્સત્યમિતિ ધારણા। વિપર્યયકૃતોઽધર્મઃ પશ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મતામ્
જેthing સર્વજીવો માટે સર્વોત્તમ હિતકારક હોય, એ જ સત્ય છે—અને તેનું વિરુદ્ધ અધીર્મ છે; જો, ધર્મ કેટલો સૂક્ષ્મ છે.
યત્કરોત્યશુભં કર્મ શુભં વા યદિ સત્તમ। અવશ્યં તત્સમાપ્નોતિ પુરુષો નાત્ર સંશયઃ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, માણસ જે પણ શુભ કે અશુભ કર્મ કરે છે, તેનું ફળ તેને જરૂર મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
વિષમાં ચ દશાં પ્રાપ્તો દેવાન્ગર્હતિ વૈ ભૃશમ્। આત્મૃનઃ કર્મદોષેણ ન વિજાનાત્યપણ્ડિતઃ
જ્યારે કોઈ મુશ્કેલ સ્થિતિમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તે દેવતાઓને દોષ આપે છે; પણ અજ્ઞાન માણસ પોતાના કર્મના દોષને ઓળખતો નથી.
મૂઢો નૈકૃતિકશ્ચાપિ ચપલશ્ચ દ્વિજોત્તમ। `ન શુભં કર્મ બધ્નાતિ પુરુષં પાષનિશ્ચયમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મૂર્ખ, કપટી અને ચંચળ માણસો, જે પાપમાં મજબૂતીથી સ્થિર છે, તેમને સારા કર્મ બાંધતા નથી.
સુખદુઃખવિપર્યાસો યદા સમુપપદ્યતે। નૈનં પ્રજ્ઞા સુનીતં વા ત્રાયતે નૈવ પૌરુષમ્
જ્યારે સુખ-દુઃખનું ફેરફાર આવે છે, ત્યારે બુદ્ધિ, સારા આચરણ કે પુરુષાર્થ પણ માણસને બચાવી શકતા નથી.
યો યમિચ્છેદ્યથા કામં તં તં કામં સ આપ્નુયાત્। યદિ સ્યાદપરાધીનં પૌરુષસ્ ક્રિયાફલમ્
જો કર્મનું ફળ બીજાના આધિન ન હોત, તો જે માણસ જે રીતે જે ઈચ્છે, તે ઈચ્છા તેને જરૂર મળે.
સંયતાશ્ચાપિ દક્ષાશ્ચ મતિમન્તશ્ચ માનવાઃ। દૃશ્યન્તે નિષ્ફલાઃ સન્તઃ પ્રહીણાઃ સર્વકર્મભિઃ
સંયમિત, કુશળ અને બુદ્ધિશાળી માણસો પણ ઘણીવાર નિષ્ફળ રહે છે અને તમામ કર્મોથી વંચિત રહે છે.
ભૂતાનામપરઃ કશ્ચિદ્ધિંસાયાં સતતોત્થિતઃ। વઞ્ચનાયાં ચ લોકસ્ય સ સુખેનૈવ યુજ્યતે
કોઈક માણસ હંમેશાં જીવજંતુઓને દુઃખ આપવાના અને લોકોને છેતરવાના વિચારમાં રહે છે, છતાં તે સરળતાથી સુખ ભોગવે છે.
અચેષ્ટમપિ ચાસીનં શ્રીઃ કંચિદુપતિષ્ઠતિ। કશ્ચિત્કર્માણિ કુર્વન્હિ ન પ્રાપ્યમધિગચ્છતિ
કોઈક માણસ કંઈ પણ ન કરે, બેઠો જ રહે, તો પણ લક્ષ્મી તેની પાસે આવે છે; અને બીજો માણસ અનેક પ્રયત્નો કરે તો પણ જેનું ફળ destined નથી, તે તેને મળતું નથી.
દેવાનિષ્ટ્વા તપસ્તપ્ત્વા કૃપણૈઃ પુત્રગૃધ્નુભિઃ। દશમાસધૃતા ગર્ભા જાયન્તે કુલપાંસનાઃ
કેટલાક દુર્ભાગી, પુત્રની લાલચમાં દેવતાઓની પૂજા કરે છે અને તપ પણ કરે છે, પણ દસ મહિના સુધી ગર્ભમાં રાખીને પણ પોતાના કુળને કલંકરૂપ સંતાનને જન્મ આપે છે.
અપરે ધનધાન્યૈશ્ચ ભોગૈશ્ચ પિતૃસંચિતૈઃ। વિપુલૈરભિજાયન્તે લબ્ધાસ્તૈરેવ મઙ્ગલૈઃ
કેટલાંક લોકો પોતાના પૂર્વજોએ એકઠું કરેલા ધન, અનાજ અને સુખ-સગવડમાં જન્મે છે અને એ બધું શુભ ફળ તેમને મળે છે.
ન દેહજા મનુષ્યાણાં વ્યાધયો દ્વિજસત્તમ'। કર્મજા હિ મનુષ્યાણાં રોગા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મનુષ્યોમાં રોગો શરીરથી નથી થતા; મનુષ્યોના રોગ તો કર્મથી થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
આધિભિશ્ચૈવ બાધ્યન્તે વ્યાલૈઃ ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ। વ્યાધયો વિનિવાર્યન્તે મૃગા વ્યાધૈરિવ દ્વિજ
જેમ નાનાં પ્રાણીઓ પર શિકારી પ્રાણીઓ ત્રાસ આપે છે, તેમ મનુષ્યો પણ મનના દુઃખોથી પીડાય છે; રોગો પણ શિકારીઓના શિકાર જેવી રીતે દૂર થાય છે, હે દ્વિજ.
યેષામસ્તિ ચ ભોક્તવ્યં ગ્રહણીરોગપીડિતાઃ। ન શક્નુવન્તિ તે ભોક્તું ચેષ્ટિતં પૂર્વકર્મયા
જેને ખાવાનું મળે છે પણ પાચનના રોગથી પીડાય છે, તે ખાઈ શકતો નથી—આ પણ પૂર્વકર્મના કારણે જ થાય છે.
અપરે બાહુબલિનઃ ક્લિશ્યન્તિ બહવો જનાઃ। દુઃખેન ચાધિગચ્છનતિ ભોજનં દ્વિજસત્તમ
કેટલાંક લોકો બળવાન હોવા છતાં ઘણી મુશ્કેલી સહે છે અને ઘણાં લોકોને તો ખાવાનું પણ ભારે મહેનતે મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
ઇતિ લોકમનાક્રન્દં દેહશઙ્કાપરિપ્લુતમ્। સ્રોતસાઽસકૃદાક્ષિપ્તં હ્રિયમાણં બલીયસા
આ જગત શરીરની ચિંતા અને દુઃખથી ભરેલું છે અને એ સતત શક્તિશાળી પ્રવાહમાં ફરી ફરીને વહાઈ જાય છે.