ચિન્તયાનઃ સ ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માં ગતિમથાબ્રવીત્। શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યે ગચ્છામિ મિથિલામહમ્
તે ધર્મના સૂક્ષ્મ માર્ગ વિશે વિચારતો રહ્યો અને કહ્યું: 'હવે શ્રદ્ધાથી હું મિથિલા જઈશ.'
કૃતાત્મા ધર્મવિત્તસ્યાં વ્યાધો નિવસતે કિલ। તં ગચ્ચામ્યહમદ્યૈવ ધર્મં પ્રષ્ટું તપોધનમ્
કહેવાય છે કે એ શહેરમાં એક વ્યાધ રહે છે, જે ધર્મ જાણે છે અને પોતાને સંયમમાં રાખે છે; આજે હું એ તપસ્વી પાસે જઈને ધર્મ વિશે પૂછીશ.
ઇતિસંચિન્ત્ય મનસા શ્રદ્દધાનઃ સ્ત્રિયા વચઃ। બલાકાપ્રત્યયેનાસૌ ધર્મ્યૈશ્ચ વચનૈઃ શુભૈઃ
આ રીતે, એ સ્ત્રીના શબ્દો અને બળાકાની વિશ્વાસપાત્ર વાતો મનમાં રાખીને, તેણે મન ધર્મ તરફ લગાડ્યું.
સંપ્રતસ્થે સ મિથિલાં કૌતૂહલસમન્વિતઃ। અતિક્રામન્નરણ્યાનિ ગ્રામાંશ્ચ નગરાણિ ચ
પછી તે ઉત્સુકતાથી મિથિલા તરફ નીકળી પડ્યો અને રસ્તે જંગલો, ગામો અને શહેરો પાર કર્યા.
તતો જગામ મિથિલાં જનકેન સુરક્ષિતામ્। ધર્મસેતુસમાકીર્ણાં યજ્ઞોત્સવવતીં શુભામ્
પછી તે જનકરાજા દ્વારા સુરક્ષિત, ધર્મથી ભરપૂર અને યજ્ઞોત્સવો થી શોભાયમાન એવી મિથિલા પહોંચ્યો.
ગોપુરાટ્ટાલકવતીં હર્મ્યપ્રાકારશોભનામ્। પ્રવિશ્ય નગરીં રમ્યાં વિમાનૈર્બહુભિર્યુતામ્
તે સુંદર શહેરમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં દરવાજા, મિનારા, ભવ્ય મહેલો અને અનેક વિમાનો થી શોભા હતી.
પણ્યૈશ્ચ બહુભિર્યુક્તાં સુવિભક્તમહાપથામ્। અશ્વૈ રથૈસ્તથા નાગૈર્યોધૈશ્ચ બહુભિર્યુતામ્
શહેરમાં અનેક વસ્તુઓ વેચાતી, વિશાળ માર્ગો સજ્જ હતા અને ઘોડા, રથ, હાથી અને અનેક યોદ્ધાઓથી ભરેલું હતું.
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાં નિત્યોત્સવસમાકુલામ્। સોઽપસ્યદ્બહુવૃત્તાન્તાં બ્રાહ્મણઃ સમતિક્રમન્
શહેર ખુશખુશાલ અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલું, હંમેશા ઉત્સવોમાં વ્યસ્ત હતું; બ્રાહ્મણે ત્યાંથી પસાર થતો અનેક ઘટનાઓ જોયા.
ધર્મવ્યાધમપૃચ્છચ્ચ સ ચાસ્ય કથિતો દ્વિજૈઃ। અપશ્યત્તત્રગત્વા તં સૂનામધ્યે વ્યવસ્થિતમ્
તે ધર્મવ્યાધ વિશે પૂછ્યું અને ત્યાંના બ્રાહ્મણોએ તેને જણાવી દીધું; ત્યાં જઈને તેણે વ્યાધને તેના પુત્રો વચ્ચે ઊભેલો જોયો.
માર્ગમાહિપમાંસાનિ વિક્રીણન્તં તપસ્વિનમ્। આકુલત્વાચ્ચ ક્રેતૃણામેકાન્તે સંસ્થિતો દ્વિજઃ
તે તપસ્વીને સાપ અને અન્ય પ્રાણીઓનું માંસ વેચતો જોયો; ખરીદનારાઓની ભીડ હોવાથી બ્રાહ્મણ એકાંતમાં ઊભો રહ્યો.
સ તુ જ્ઞાતા દ્વિજં પ્રાપ્તં સહસા સંભ્રમોત્થિતઃ। આજગામ યતો વિપ્રઃ સ્થિત એકાન્તઆસને
જ્યારે તેણે ઓળખ્યું કે બ્રાહ્મણ આવ્યા છે, ત્યારે તે તરત જ ઉત્સાહથી ઊભો થયો અને જ્યાં બ્રાહ્મણ એકાંતમાં બેઠા હતા ત્યાં પહોંચ્યો.
અભિવાદયે ત્વાં ભગવન્સ્વાગતં તે દ્વિજોત્તમ। અહં વ્યાધો હિ ભદ્રં તે કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્
તેણે નમસ્કાર કરીને કહ્યું: 'ભગવાન, આપનું સ્વાગત છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! હું શિકારી છું—તમારે શુભ થાય. હું શું કરી શકું? મને આદેશ આપો.'
એકપત્ન્યા યદુક્તોસિ ગચ્છ ત્વં મિથિલામિતિ। જાનામ્યેતદહં સર્વં યદર્થં ત્વમિહાગતઃ
તમારી પત્નીએ તમને મિથિલા જવા કહ્યું છે, એ બધું મને ખબર છે. તમે અહીં જે કામ માટે આવ્યા છો, એ પણ હું જાણું છું.
શ્રુત્વા ચ તસ્ય તદ્વાક્યં સ વિપ્રો ભૃશવિસ્મિતઃ। દ્વિતીયમિદમાશ્ચર્યમિત્યચિન્તયત દ્વિજઃ
આ વાક્ય સાંભળી બ્રાહ્મણ ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયા અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ તો બીજું અજાયબ છે!'
અદેશસ્થં હિ તે સ્તાનમિતિ વ્યાઘોઽબ્રવીદ્દ્વિજમ્। ગૃહં ગચ્છાવ ભગવન્યદિ તે રોચતેઽનઘ
શિકારીએ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'આ જગ્યા તમારા માટે યોગ્ય નથી. જો તમને ગમે તો, ચાલો મારા ઘરે જઈએ, પવિત્ર આત્મા.'
બાઢમિત્યેવ તં વિપ્રો હૃષ્ટો વચનમબ્રવીત્। અગ્રતસ્તુ દ્વિજં કૃત્વા સ જગામ ગૃહં પ્રતિ
બ્રાહ્મણે આનંદથી કહ્યું: 'બરાબર છે.' પછી શિકારીએ બ્રાહ્મણને આગળ રાખીને પોતાના ઘરની દિશામાં ચાલ્યા.
પ્રવિશ્ય ચ ગૃહંરમ્યમાસનેનાભિપૂજિતઃ। `અર્ધ્યેણ ચ સ વૈ તેન વ્યાધેન દ્વિજસત્તમઃ
સુંદર ઘરમાં પ્રવેશીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને શિકારીએ આસન આપી સન્માન આપ્યો અને પગ ધોવા માટે પાણી પણ આપ્યું.
પાદ્યમાચમનીયં ચ પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજોત્તમઃ। તતઃ સુખોપવિષ્સ્તં વ્યાધં વચનમબ્રવીત્
પગ ધોવા અને આચમન માટેનું પાણી સ્વીકારી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આરામથી બેઠા અને પછી શિકારીને કહ્યું.
કર્મૈતદ્વૈ ન સદૃશં ભવતઃ પ્રતિભાતિ મે। અનુતપ્યે ભૃશં તાત તવ ઘોરેણ કર્મણા
'તમારું કામ તમને યોગ્ય લાગતું નથી. તારી ભયાનક todayથી મને ખૂબ દુઃખ થાય છે, મિત્ર.'
કુલોચિતમિદં કર્મ પિતૃપૈતામહં પરમ્। વર્તમાનસ્ય મે ધર્મે સ્વે મન્યું મા કૃથા દ્વિજ
'આ કામ અમારા કુટુંબનું છે, પિતાએ અને દાદાએ પણ કર્યું છે. હું મારા ધર્મમાં ચાલું છું, બ્રાહ્મણ, તમે મારા પર ગુસ્સો ન કરો.'
વિધાત્રા વિહિતં પૂર્વં કર્મ સ્વમનુપાલયન્। પ્રયત્નાચ્ચ ગુરૂ વૃદ્ધૌ શુશ્રૂષેઽહં દ્વિજોત્તમ
'સૃષ્ટિકર્તાએ જે કામ આપ્યું છે, એ હું નિષ્ઠાથી કરું છું. મહેનતથી મેં મારા વડીલ અને ગુરૂઓની સેવા પણ કરી છે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
સત્યં વદે નાભ્યસૂયે યથાશક્તિ દદામિ ચ। દેવતાતિથિભૃત્યાનામવશિષ્ટેન વર્તયે
'હું હંમેશાં સાચું બોલું છું, બીજાની ઈર્ષ્યા કરતો નથી અને શક્ય તેટલું દાન પણ આપું છું. જે બચી જાય છે, એથી દેવો, અતિથિઓ અને સેવકોની સેવા કરું છું.'
ન કુત્સયામ્યહં કિંચિન્ન ગર્હે બલવત્તરમ્। કૃતમન્વેતિ કર્તારં પુરા કર્મ દ્વિજેત્તમ
'હું ક્યારેય કશાની નિંદા કરતો નથી, ન તો શક્તિશાળી વસ્તુઓને દોષ આપું છું. જે કર્મ થાય છે, એ પોતાના કરનારને જ ફળ આપે છે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.'
કૃષિગોરક્ષ્યવાણિજ્યમિહ લોકસ્ય જીવનમ્। દણ્ડનીતિસ્ત્રયો વિદ્યા તેન લોકો ભવત્યુત
'ખેતી, પશુપાલન અને વેપાર અહીંના લોકોનું જીવન છે. આ ત્રણ અને દંડની વિદ્યા સાથે જ જગત ચાલે છે.'
કર્મ શૂદ્રે કૃષિર્વૈશ્યે સંગ્રામઃ ક્ષત્રિયે સ્મૃતઃ। બ્રહ્મચર્યતપોમન્ત્રાઃ સત્યં ચ બ્રાહ્મણે સદા
'ખેતી શૂદ્રનું, વેપાર વૈશ્યનું, યુદ્ધ ક્ષત્રિયનું કામ છે; બ્રાહ્મણ માટે તો હંમેશા બ્રહ્મચર્ય, તપ, મંત્ર અને સત્ય છે.'
રાજા પ્રશાસ્તિ ધર્મેણ સ્વકર્મનિરતાઃ પ્રજાઃ। વિકર્માણશ્ચ યે કેચિત્તાન્યુનક્તિ સ્વકર્મસુ
'રાજા ધર્મથી પોતાના કર્મમાં તત્પર પ્રજાનો શાસન કરે છે; અને જે ખોટું કરે છે, તેમને પોતાના કર્મથી અટકાવે છે.'
ભેતવ્યં હિ સદા રાજ્ઞાં પ્રજાનામધિપા હિતે। મારયન્તિ વિકર્મસ્થં લુબ્ધા મૃગમિવેષુભિઃ
'રાજા હંમેશા પ્રજાના હિતમાં રહે છે, તેથી લોકો તેને ડરે. જે ખોટું કરે છે, તેને લોભી શિકારી જેવો તીરો વડે મૃગને મારી નાખે છે, એ રીતે દંડ આપે છે.'
જનકસ્યેહ વિપ્રર્ષે વિકર્મસ્થો ન વિદ્યતે। સ્વકર્મનિરતા વર્ણાશ્ચત્વારોપિ દ્વિજોત્તમ
'જનકના રાજ્યમાં, બ્રાહ્મણમુનિ, કોઈ પણ ખોટું કામ કરતો નથી; ચારેય વર્ણના લોકો પોતાના કર્મમાં તત્પર છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
સ એષ જનકો રાજા દુર્વૃત્તમપિ ચેત્સુતમ્। દણ્ડ્યં દણ્ડે નિક્ષિપતિ યથા ન ગ્લાતિ ધાર્મિકમ્
આ જનક રાજા પોતાનો પુત્ર પણ દુશ્ચરિત્ર હોય તો, ધર્મ પ્રમાણે જ દંડ આપે છે, જેથી સારા માણસોને કોઈ નુકસાન ન થાય.
સુયુક્તચારો નૃપતિઃ સર્વં ધર્મેણ પશ્યતિ। શ્રીશ્ચ રાજ્યં ચ દણ્ડશ્ચ ક્ષત્રિયાણાં દ્વિજોત્તમ
રાજા યોગ્ય સમજથી બધું ધર્મથી જ જુએ છે; ધન, રાજ્ય અને દંડ તો ક્ષત્રિયોના અધિકાર છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.