બલાકા હિ ત્વયા દગ્ધા રોષાત્તદ્વિદિતં મયા। ક્રોધઃ શત્રુઃ શરીરસ્થો મનુષ્યાણાં દ્વિજોત્તમ
મને ખબર છે કે તમે ગુસ્સામાં બલાકા (બગલો)ને ભસ્મ કરી દીધો હતો; ગુસ્સો માનવના શરીરમાં રહેલો દુશ્મન છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
માસ્મ ક્રુધ્યો બલાકેવ ન વધ્યાઽસ્મિ પતિવ્રતા'। યઃ ક્રોધમોહૌ ત્યજતિ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
બલાકા પર જેવો ગુસ્સો કર્યો હતો એવો ગુસ્સો મારા પર ન કરો; હું પતિવ્રતા છું, મારી હત્યા યોગ્ય નથી. જે ગુસ્સો અને મોહ છોડી દે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
યો વદેદિહ સત્યાનિ ગુરું સંતોષયેત ચ। હિંસિતશ્ચ ત હિંસેત તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે અહીં સત્ય બોલે છે, ગુરુને પ્રસન્ન કરે છે અને પોતે દુઃખ પામ્યા પછી પણ બીજાને દુઃખ ન આપે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
જિતેન્દ્રિયો ધર્મપરઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ શુચિઃ। કામક્રોધૌ વશૌ યસ્ય તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, ધર્મમાં તત્પર રહે છે, સ્વાધ્યાયમાં નિરત છે, શુદ્ધ છે અને કામ તથા ક્રોધને વશમાં રાખે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
યસ્ય ચાત્મસમો લોકો ધર્મજ્ઞસ્ય મનસ્વિનઃ। સર્વધર્મેષુ ચરતસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે વિદ્વાન અને ધર્મજ્ઞ પુરુષ માટે આખું જગત પોતાને સમાન લાગે છે અને જે સર્વ ધર્મોમાં ચાલે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
યોઽધ્યાપયેદધીયીત યજેદ્વા યાજયીત વા। દદ્યાદ્વાઽપિ યથાશક્તિ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે શિક્ષણ આપે છે અથવા અભ્યાસ કરે છે, યજ્ઞ કરે છે અથવા કરાવે છે, કે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
બ્રાહ્મચારી વદાન્યો યોપ્યધીયાદ્દ્વિજપુઙ્ગવઃ। સ્વાધ્યાયવાનમત્તો વૈ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ
જે બ્રહ્મચારી છે, દયાળુ છે, અભ્યાસી છે, સ્વાધ્યાયમાં તત્પર છે અને અહંકારથી મુક્ત છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ માને છે.
યદ્બ્રાહ્મણાનાં કુશલં તદેષાં પરિકીર્તયેત્। સત્યં તથા વ્યાહરતાં નાનૃતે રમતે મનઃ
બ્રાહ્મણો માટે જે હિતકારક છે, એ જ તે કહે છે; અને તે સત્ય બોલવામાં આનંદ પામે છે, અસત્યમાં નહિ.
ધનં તુ બ્રાહ્મણસ્યાહુઃ સ્વાધ્યાયં દમમાર્જવમ્। ઇન્દ્રિયાણાં નિગ્રહં ચ શાશ્વતં દ્વિજસત્તમ
બ્રાહ્મણનું સાચું ધન સ્વાધ્યાય, દમન અને ઈમાનદારી છે, અને હંમેશા ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું એ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
સત્યાર્જવે ધર્મમાહુઃ પરં ધર્મવિદો જનાઃ। દુર્જ્ઞેયઃ શાશ્વતો ધર્મઃ સ ચ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
ધર્મને જાણનારા લોકો કહે છે કે સત્ય અને સીધાઈમાં સર્વોચ્ચ ધર્મ છે; શાશ્વત ધર્મ સમજવો મુશ્કેલ છે અને એ સત્યમાં જ સ્થિર છે.
શ્રુતિપ્રમાણો ધર્મઃ સ્યાદિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્। બહુધા દૃશ્યતે ધર્મઃ સૂક્ષ્મ એવ દ્વિજોત્તમ
મૂર્ખો કહે છે કે ધર્મનું પ્રમાણ શ્રુતિ છે; ધર્મ અનેક રીતે દેખાય છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અને એ બહુ સૂક્ષ્મ છે.
ભગવાનપિ ધર્મજ્ઞઃ સ્વાદ્યાયનિરતઃ શુચિઃ। ન તુ તત્ત્વેન ભગવન્દર્મં વેત્સીતિ મે મતિઃ
ભગવાન પણ ધર્મને જાણે છે, સ્વાધ્યાયમાં તત્પર અને શુદ્ધ છે; છતાં પણ, હે ભગવન, મને લાગે છે કે તેઓ પણ ધર્મને સંપૂર્ણ રીતે જાણતા નથી.
યદિ વિપ્ર ન જાનીષે ધર્મં પરમકં દ્વિજ। ધર્મવ્યાધં તત પૃચ્છ ગત્વા તુ મિથિલાં પુરીમ્
જો, બ્રાહ્મણ, તને સર્વોચ્ચ ધર્મ સમજાતો ન હોય, તો તું મિથિલા શહેરમાં જઈને ધર્મમાં સ્થિર એવા વ્યાધ પાસે જઈને પૂછજે.
માતાપિતૃભ્યાં શુશ્રૂપુઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ। મિથિલાયાં વસેદ્વ્યાધઃ સ તે ધર્માન્પ્રવક્ષ્યતિ
મિથિલા શહેરમાં એક વ્યાધ રહે છે, જે માતા-પિતાની સેવા કરે છે, હંમેશા સાચું બોલે છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે; એ તને ધર્મની વાત સમજાવશે.
તત્ર ગચ્છસ્વ ભદ્રં તે યથાકામં દ્વિજોત્તમ। `વ્યાધઃ પરમધર્માત્મા સ તે છેત્સ્યતિ સંશયમ્
એથી, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું ત્યાં જા અને તને શુભતા મળે એવી શુભેચ્છા; એ વ્યાધ, જેનું મન સર્વોચ્ચ ધર્મમાં સ્થિર છે, તારા બધા સંશય દૂર કરશે.
અત્યુક્તમપિ મે સર્વં ક્ષન્તુમર્હસ્યનિન્દિત। સ્ત્રિયો હ્યવધ્યાઃ સર્વેષાં યે ધર્મમભિવિન્દતે
હું જો કઠોર શબ્દો બોલ્યો હોય તો પણ, નિર્દોષે, તું મને માફ કરજે; કેમ કે જે ધર્મને જાણે છે, તે કોઈ પણ સ્ત્રીને મારતો નથી.
પ્રીતોસ્મિ તવ ભદ્રં તે ગતઃ ક્રોધશ્ચ શોભને। ઉપાલમ્ભસ્ત્વયા પ્રોક્તો મમ નિશ્રેયસં પરમ્
હું તારી પર ખુશ છું, શુભે, તને શુભતા મળે; હવે મારું રોષ ટળી ગયું છે, તારા ઉલ્લેખથી મને સર્વોચ્ચ કલ્યાણ મળ્યું છે.
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાધયિષ્યામિ શોભને। `ધન્યા ત્વમસિ કલ્યાણિ યસ્યાઃ સ્યાદ્વૃત્તમીદૃશમ્
તને શુભકામનાઓ, હવે હું જઈશ અને આ કાર્ય પૂર્ણ કરીશ, સુંદરે; તું ખરેખર ધન્ય અને શુભ છે, જેના આટલા સારા આચરણ છે.
તયા વિસૃષ્ટો નિર્ગત્ય સ્વમેવ ભવનં યયૌ। વિનિન્દન્સ સ્વમાત્માનં કૌશિકો દ્વિજસત્તમઃ ।। વસ્ત્રિણો વસ્ત્રદા યાન્તિ અવસ્ત્રા યાન્ત્યવસ્ત્રદાઃ
તે સ્ત્રીએ મોકલ્યા પછી, કૌશિક નામના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પોતાને દોષ આપતો પોતાના ઘેર ગયો; જેમ કપડાવાળાઓ નિર્વસ્ત્રને કપડા આપે છે અને નિર્વસ્ત્ર કપડાવાળાઓ પાસે જાય છે.
ચિન્તયિત્વા તદાશ્ચર્યં સ્ત્રિયા પ્રોક્તમશેપતઃ। વિનિન્દન્સ દ્વિજોઽઽત્માનમાગસ્કૃત ઇવાબભૌ
તે સ્ત્રીએ જે આશ્ચર્યજનક વાતો કહી, તેનું મનમાં વિચાર કરીને, બ્રાહ્મણે પોતાને દોષ આપ્યો અને જાણે કોઈ ભૂલ કરી હોય એમ લાગ્યું.
ચિન્તયાનઃ સ ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માં ગતિમથાબ્રવીત્। શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યે ગચ્છામિ મિથિલામહમ્
તે ધર્મના સૂક્ષ્મ માર્ગ વિશે વિચારતો રહ્યો અને કહ્યું: 'હવે શ્રદ્ધાથી હું મિથિલા જઈશ.'
કૃતાત્મા ધર્મવિત્તસ્યાં વ્યાધો નિવસતે કિલ। તં ગચ્ચામ્યહમદ્યૈવ ધર્મં પ્રષ્ટું તપોધનમ્
કહેવાય છે કે એ શહેરમાં એક વ્યાધ રહે છે, જે ધર્મ જાણે છે અને પોતાને સંયમમાં રાખે છે; આજે હું એ તપસ્વી પાસે જઈને ધર્મ વિશે પૂછીશ.
ઇતિસંચિન્ત્ય મનસા શ્રદ્દધાનઃ સ્ત્રિયા વચઃ। બલાકાપ્રત્યયેનાસૌ ધર્મ્યૈશ્ચ વચનૈઃ શુભૈઃ
આ રીતે, એ સ્ત્રીના શબ્દો અને બળાકાની વિશ્વાસપાત્ર વાતો મનમાં રાખીને, તેણે મન ધર્મ તરફ લગાડ્યું.
સંપ્રતસ્થે સ મિથિલાં કૌતૂહલસમન્વિતઃ। અતિક્રામન્નરણ્યાનિ ગ્રામાંશ્ચ નગરાણિ ચ
પછી તે ઉત્સુકતાથી મિથિલા તરફ નીકળી પડ્યો અને રસ્તે જંગલો, ગામો અને શહેરો પાર કર્યા.
તતો જગામ મિથિલાં જનકેન સુરક્ષિતામ્। ધર્મસેતુસમાકીર્ણાં યજ્ઞોત્સવવતીં શુભામ્
પછી તે જનકરાજા દ્વારા સુરક્ષિત, ધર્મથી ભરપૂર અને યજ્ઞોત્સવો થી શોભાયમાન એવી મિથિલા પહોંચ્યો.
ગોપુરાટ્ટાલકવતીં હર્મ્યપ્રાકારશોભનામ્। પ્રવિશ્ય નગરીં રમ્યાં વિમાનૈર્બહુભિર્યુતામ્
તે સુંદર શહેરમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં દરવાજા, મિનારા, ભવ્ય મહેલો અને અનેક વિમાનો થી શોભા હતી.
પણ્યૈશ્ચ બહુભિર્યુક્તાં સુવિભક્તમહાપથામ્। અશ્વૈ રથૈસ્તથા નાગૈર્યોધૈશ્ચ બહુભિર્યુતામ્
શહેરમાં અનેક વસ્તુઓ વેચાતી, વિશાળ માર્ગો સજ્જ હતા અને ઘોડા, રથ, હાથી અને અનેક યોદ્ધાઓથી ભરેલું હતું.
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાં નિત્યોત્સવસમાકુલામ્। સોઽપસ્યદ્બહુવૃત્તાન્તાં બ્રાહ્મણઃ સમતિક્રમન્
શહેર ખુશખુશાલ અને સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલું, હંમેશા ઉત્સવોમાં વ્યસ્ત હતું; બ્રાહ્મણે ત્યાંથી પસાર થતો અનેક ઘટનાઓ જોયા.
ધર્મવ્યાધમપૃચ્છચ્ચ સ ચાસ્ય કથિતો દ્વિજૈઃ। અપશ્યત્તત્રગત્વા તં સૂનામધ્યે વ્યવસ્થિતમ્
તે ધર્મવ્યાધ વિશે પૂછ્યું અને ત્યાંના બ્રાહ્મણોએ તેને જણાવી દીધું; ત્યાં જઈને તેણે વ્યાધને તેના પુત્રો વચ્ચે ઊભેલો જોયો.
માર્ગમાહિપમાંસાનિ વિક્રીણન્તં તપસ્વિનમ્। આકુલત્વાચ્ચ ક્રેતૃણામેકાન્તે સંસ્થિતો દ્વિજઃ
તે તપસ્વીને સાપ અને અન્ય પ્રાણીઓનું માંસ વેચતો જોયો; ખરીદનારાઓની ભીડ હોવાથી બ્રાહ્મણ એકાંતમાં ઊભો રહ્યો.